عبدالحمید چؤلپان

عبدالحمید سلیمان اؤغلی چؤلپان (۱۸۹۸ــ ۱۹۳۸)

عبدالحمید سلیمان اؤغلی چؤلپان 1898 أیل اندیجان شهرینینگ قطارتیره ک محله سیده توغیلگن. او اؤزبیک ینگی شعریتی نینگ اساسچیلریدن بیری دیر. یازوچی ، درامه یازوچی وترجمان ایدی. چؤلپان شبهه سیز اؤزبیک ادبیاتنی یارقین یولدوزی ایدی.

تورکی خلقلرنینگ هم اؤز تقویمی بؤلگنمی؟

اوشبو سوالنی ویبلاگ خوانلریمیزدن سهراب بیک سؤره گن ایدی. ایندی شو حقده گی مغلوماتلر بیلن بیر چیکه دن ته نیشیب آله میز

وقت اؤلچاوی- تقویم،کهنه دنیا تمدنی نینگ اینگ یارقین نقطه لریدن بیریدیر.انه شوأیــــل حسابی سؤزسیزانسانیت تامانیدن قیلینگن اینگ کتته اختراعلردن بیری سنه له دی.

استاد حامد فاریابینی ایسلب

1979- میلادی ییل نینگ کوزی ایدی . یورت بؤیلب ایسه یاتگن ساووق شرپه لر، بیردنیگه ایشیک قاقیب قالدی . بو شرپه لر تیلیدن، یاشیدن و اندیشه سیدن قطع نظر، بیش کون مکتب اؤقیگن،اؤنگ – سؤلینی ته نیگن آدملرنی نشانگه آلیب،آرتیدن ایزیغی باشله دی . بوتابده،هیچ نرسه قیلیب بؤلمس؛ آسمان بلند ییر قتتیق ایدی.«سیچقان ینی مینگ تنگه»مقالینی داناخلق،خوددی، بیزگه اتب ایتنگنده ی توییلردی اؤشنده… هر کیم باشی آغقن تمان یِؤل آلدی . کؤی،محلله،قیشلاق،کینتلرجای بیرمس ایدی .عیبسیزگنهکار«باش یلنگلر»(مکتب اؤقوچیلری شونام بیلن کم سیتیلردی) پناه ایزلب ولایتلرمرکزلری سری یؤل آلدیلر. بیزقیشلاقدن قویلدیک. بیزنینگ جاندن عزیز ولایتیمیز،باش پناه میز فاریاب ایدی .

شمس تبریزلی نین ائل تباری

شمس تبریزی آذربایجانین اولو عاریف، ضیالی و شاعیری دی کی 7 نجی عصرین عیرفان،و ادبی تاریخینین یئنی آچیلیش فصلی دی . بعضی یازیچیلار نیفاق سالماق اؤچون بئله بیان ائدیبلر کی شمس کیمی عاریف و ادیب لرین اؤز، ائل طایفا و بینووره سینین آچیق آیدین بیان ائتمه مه سی بو گون کی تحقیقات آپارانلار آراسیندا ، اونلارین هانکی ائل و تبارا باغلی اولماسیندا بیرسیرا ایختیلافلارا سبب اولموشدور. و بودا معلوم اولان شخصلردیلر کی خالقیمیزین کیملیگ ، مدنییت، وکئچمیشینی سوال آلتینا آلیب و نهایت درجه ده شرم سیزلیکله تحریف و دانماقایسته ییرلر.

سومرلر

سومرلر ( شومر ، سوم ار)

چوخلو بیلگین لره  گؤره آسیا کؤکنلی  سومرلر تورکستان دان (اورتا آسیادان) آذربایجانا، اورادان ایسه 4500 (3500) لرده ایکی سوآراسینا (مئسوپاتامیا، بین النهرین یا ناهارینا) کؤچورلر .

سیفی سرایی

ذوالسانین شاعرو ترجمان. سیفی(قیلیچ) ادیب نینگ اسمی،سرایی اونینگ تخلّسیدیر.سیفی سرایی میلادی1321 -أیلی حاضرگی اؤزبیکستان نیـــــــنگ خوارزم ولایتــــیگه قره شلی  قمیــــشلیقیشلاغیده،هنرمند، قورال یه ساوچی بیرعایله ده  دنیاگه کیلگن. مغوللر اؤرته آسیانی باســــیب آلگنده ،یورتینی ترک قیلب غربتگه یوزتوته دی .اروسیــتده جایلشگن آلتین اؤرده پایتختی سرایشهریگه باریب قؤنیم تاپه دی.کیئین بویردن ایرانگه،سؤنگ تورکیه جؤنب کیته دی واویــــــردنمملوکلر حکمرانلیک قیله یاتگن مصراولکه سیگه مهاجرت قیله دی. شاعر نینگ بوتون عمری غربت و دربدرلیکده کیچه دی.

تاریخیمیزنینگ قاره داغ لری

تاریخیمیزنینگ قاره داغ لری: باشده قیلیچ اؤینه تیب قؤشیب آلیش سیاستی

Tariximizning qara dog’lari: Boshda qilich o‘ynatib qo‘shib olish siyosati

جهان تاریخیده روس إیمپریه سی نسبتن انچه یاش إیمپریه حسابلنه دی .پادشاه پطر بیرینچی 1721 أِیلده روسیه نی إیمپریه دیب اعلان قیلگن بؤلسه ،1917 أِیلگی اکتبر تؤنته ریشینی عملگه آشیریشی بیلن و. ا .لنین بو سلطنت نینگ وارثی ،ینه ده دهشتلی راق دوامچی سی بؤلگن قیزیل، إیمپریه گه اساس سالدی.

ابونصرفارابی

ابو نصر محمد ابن محمد ابن ترخان ابن اؤزلوغ الفارابی التورکی (870 – 950)

بیوک اجدادیمیز فارابی اریس دریاسی سوینینگ سیردریاگه قویلیش یریگه جایلشگن فاراب قیشلاغیده توغیلیب اؤسدی.

فارابینینگ یاشلیگی عرب خلیفه لیگی پایتختی بغداد شهریده کیچدی .

تاریخگه قرشیلیک کسللیک

اولکه میز تورلی اجتماعی و فکری کسللیکلرگه چلینگن. بو خوفلی کسللیکلردن بیری تاریخگه قرشیلیک کسللیگی دیر. بو کسللیک اوزاق زمانلردن بویان اولکه و تاریخیمیزگه ضرر یېتکزیب کېلماقده.

معلوم که، اولکه میزده تورلی قوملر و ملتلر اوزاق پیتلردن بویان یشب کېلماقده لر.

ابو ریحان البیرونی

ابوریحان البیرونی (1048 – 973)

بیرونی 973 أیل 4 سپتمبرده خوارزم نینگ قییات (کت ) شهریده دنیاگه کیلگن. دستلبکی تعلیمنی آنه شهریدن آلگن ، مشهور عالم ابو نصر ابن علی عراقدن علمی نجوم ،ریاضت کبی فن لردن درس آلهدی. او 17 یاشیده إیلک استره نوملیک کوزه تیشلرنی اؤتکهزه دی.او 150 دن آرتیق علمی اثرلر یازه دی.

اوزبیک ادبیاتی تاریخی – ۲

:اوبیک ادبیاتی نینگ ترقیات باسقیچیلری
ادبیات تاریخی خلق تاریخی نینگ اجرلمس بیر قسمی دیر. بدیعی ادبیات نینگ ترقیاتی جامع نینگ عمومی ترقیاتی بیلن عضوی باغلیق دیر. تشقی و اوزگه مملکتلر باسقینچیلری استیلاسی همده دهشتلی اوز ارا ارباب رعیتلیک اوروشلرجوده کوپ مدنیت یادگارلیکلرینی, جمله دن  ادبیات اثرلرینی هم یمیریب تشله دی و یوقاتیب یوباردی. بو ایریم تاریخی مرحله لر مثلا  ۸.۹ عصرادبیاتی نینگ توله منظره سینی یاریتیش، اولرنی کینگ تصور قیلیش امکاناتینی بیرمیدی . بولرنینگ برچه سی، شبهه سیز ادبیات تاریخینی دورلشتیریش مساله سینی نهایتده قیینلشتیره دی.

اورخون يازيتلاري

توركلرين ان ديرلي كئچميشلرينه آييت يازيلاركي تاريخ  يازارلارينا و توركلوقلارا گوره ان زنگين و گوركملي يازيت  و  توركلرين  شاه اثري و ان اسكي ادبي يازيلاري  سايلير   ” يئني سئي” و  ”اورخون”يازيلاردي.
بو كيسا يازيدا چالشليب بو يازيلارين نجور تاپيليب و هانسي تاريخه آييت اولدوقلاري و الفباسنين هاردان و نجوريارادليشي آچيقلانسين .
بو گونه قدر چوخلي اولكلرده ، اوزليكله اوروپا  اولكلرينده  يوغون آراشيديرمالار و چئشيتلي كورولوشلار بو يازيلارا گوره قورولوب و حالا بو شاه اثرلر اوزرينده آراشديرمالار سورمكده دير .

اؤغــوزنامــه

«اؤغوزنامه»اثری قدیمگی تورکی قبیله لرنینگ شکلله نیشی حقیده معلومات بیروچی نایاب منبعلردن بیری حسابلنه دی.انه شونده ی قهرمانلیک اثرلری معلوم بیرمللت نینگ تاریخی تشکیل تاپیشنی توشونتیریشگه کمکله شه دی. بونده ی اثرلرقدیمگی آغزه کی ویازمه تورکی ادبیاتـــّیمیزده آزایمس.«مــَه دی قاره»،«قؤرقوت آته کتابی»،«مـــَه نــــَس»،«الپامیش» و«گؤراؤغلی»داستانلری انه شونده ی اثرلرسیره سیگه کیره دی.

یوسف خاص حاجب

بلاساغونلیک یوسف خاص حاجب متفـکّر،ادیب،تورکی شاعر،دولـت اربابی و مشـهور«قوتادغوبیلیک»(سعادتگه یؤللاوچی بیلم)اثری نینگ موللــفیدیر.یوسف اونینگ اصل آتی   تخمن،(۱۰۲۰-۱۰۲۱)أیللری آره سیده شرقی تورکستان-حاضرگی اؤیغورستانگه قره شلیبلاساغونده دنیاگه کیلگن. بلاساغون 11-عصرقاره خانیلر دولتی نینگ گورکیره ب رواجلنگن مرکزلریدن بیری بؤلگن(اؤتمیشده اولکن مدنیت اؤچاغی سنلگن بلاساغون وکاشغرکبی مرکزلردن،اؤیغورعالملری کیینگیی أیللردوامیده، 3600 نام آستیده گی قؤ لیازمه نی تاپیب ثبت ایتگنلر).

خورنق قصری نینگ توزه تیلیشی

هرات مکتبی دن کمال الدین بهزاد نینگ اثری بولگن خورنق قصری نینگ توزه تیلیشی.

رسم : تیکیس (هموار) بیر نرسه اوستیگه رنگلر بیلن، ذهن فعالیتی افاده سی نینگ ایسته تیک بیر کوریلیش تشکیل بیریشی دن عبارت دیر.

بو کونگچه موجود بولگن بیرینچی رسم لر، مغاره دیوار لریگه چیزیلگن حیوان رسم لری ، آو صحنه لری و ینه مغاره دیوارلریگه باسیلگن قول ایزلریدن عبارت دیر. بولرانسان اوغلی نینگ مجرد توشونیش قابیلیتی نی او باسقیچ لرده هم ترقی ایتیرگن اویلیشی نی اثبات ایتگن لری اوچون ایری بیر اهمیت گه دیرلر.

محمّد کریم نزیهی جلوه

باسقینچی امیرعبدالرحمان ظلمی نینگ ایاوسیز کونلری ایدی.اوروشلرده قان ققشه گن جنوبی تورکستان اؤزی نینگ داویوره ک اؤغلانلری ومحللی خانلریدین اجره لیب، مونگلی کونلرنی باشدن کیچره یاتگندی. قیرغین برات اورشلردن امان قالگن خلق،خرابه لر آستیدن باش کؤته ریب اؤزتیریکچیلیگینی قیته باشلش پیــده! قاره قاغذگه توشویب اؤلمی قالگن اؤزبیک ضیالیلریدن ائریملری کابلده،امیرعبدالرحمان قؤلیده توتقون. اولرقتتیق نظارت آستیده توریشردی. ارواحلر یورتیگه ائلنتیریلگن تورکستاندن خبرکیلمه سدی. قاضی بابامراد کلّه کیسرامیرنینگ قیلمیشلریدن جوده ناراضی. دردینی إیچیگه یوتوب، الم-اضظرابلر بیلن توننی کونگه اویله یدی. بخارا خانی امیرمظفــّرخان نینگ جنوبی تورکستان گه ساووق قانلیگ بیلن قره گنی،تورکستانده امید اوچقونلرینی بوتونلی سؤندیرگن.