تیکله نیشنی کوته یاتگن سؤزلر

اؤزبیک تیلیمیزنینگ إیککیته مهم قئناق منبعسی بار. بیری خلق سؤزی(لهجه لر آمباری)- خلق إیشله ته یاتگن،ادبیلشمه گن سؤزلر؛هلی ادبی تیل مقامیگه کؤتریلمه سؤزلر؛أیککینچیسی یازمه(ادبی،تاریخی،علمی،نشریات…)یادگارلیکلر.اؤزبیک تیلی انه شو منبعلردن اوزلوکسیز روشده آذوقله نیب توره دی.هر إیککله ساحه نینگ کؤپ جلدلیک سؤزلیک(لغت- فرهنگ)لری بؤله دی. بوساحه لر اؤزبیکستانده یخشی إیشلنگن.بو منبعلر اؤزیده اینگ کؤپ سؤزلرنی تؤپله گنی بیلن هم اهمیتلیدیر.

مساله نینگ اهمیتی شونده کی،انه شو إیککی منبع بیزنینگ استفاده میزدن تشقریده،دینامیک حرکتدن تؤختب قالگن.لهجه سؤزلریگه«دیالیکت سؤزلر»و کلاسیک متن ذخیره سیده گی لیکسیمه لرگه«ایسکیر گن تاریخی سؤز»طوق لعنتی آسیب قؤئیلگن.بوقؤریق منبعلرگه کیریب، آره لب،إینجوسؤز لرنی تاپیب إیشله تیش منع قؤئیلگنده ی گویا. یؤق،بیزنینگ فکریمیزچه هربیرایجادکارتاریخی فرهنگلر(«دیؤان الغات الترک»دن تارتیب-20-إینچی عصر نینگ باشلریگچه یازیلگن یوزلب سؤز لیکلر دن؛حتــّا،اثرلرنینگ بیواسطه اؤزیدن هم)مراجعت قیلیب توریشی کیره ک بؤله دی.

شونی هم اونوتمسلیک کیره ککی،ایسکیرگن و لهجه سؤزلریدن إیسته لگنینی آلیب إیشله ته بیریش مقصدگه موفق ایمس.اولرنینگ اکثریسی یشش دورینی اؤتب بؤلگن؛تلفــّـظ و إیشله تیشی هم قولی ایمس و باشقه لر.یؤقاریده تیلگه آلگنیمیز منبعلرده گی سؤزلر سانی بیر نیچه یوز مینگنی تشکیل بیریشی ممکن.تاریخی و لهجه گه خاص سؤزلرنی کیره کلی منبعلردن آلیب إیشله تیشنی عاتده،اولکن ساحه متخصصلری،عالم و یازووچیلر(اؤزبیکستان مثالیده،عبدالله قادری،چولپان،آیبیک،غفور غلام،حمید عالمجان،پریمقل قادراف،عادل یاقوب اف،اسقد مختار کبی قیل قلم ایگه لری)بجریب کیلگنلر.انه شونده ی بویوک شاعر،یازووچی و عالملرلرنینگ برکه لی ایجادی آرقه لی سیرمعنا سؤزلر اؤزلشتیریلیب،ادبی تیلگه آلیب کیریله دی.بودیگنی باشقه لربوحقوقدن محرم ایتیلگن دیگنی ایمس.هر کیم اؤز بیلیم و مطالعه سی دایره سیدن کیلیب چیقب مساله گه یانده شگنی معقول.موفقیتلی چیقمه گن بؤلسه،یخشی صیقل تاپمه گن بؤلسه معامله گه کیرمی قاله دی.باشقچه ائتگنده،سؤز اوسته سی،زرشناس بؤلیش نهایتده نایاب خصلت حسابلنه دی.

اوشبو کیچکینه کیریش تیلشناسلیک علمی و خصوصی مطالعه میوه سی اؤله راق قاغذگه توشیریلدی.بونی یازیشدن مقصد،بویوک کاشغری،اولوغ نوایی،اولکن ادیب و یازووچی ظهیر الدّین محمّد بابر اثرلری و کؤپلب فرهنگلردن اوچره تگنیم،مینچاقده ی تاوله نیب تورگن ائریم (همـّه سی ایمس)سؤزلرنی معامله گه کیریتیشنی تکلیف قیلیشدیر.اولر حاضرگی ایضاحلی لغتلرگه کیریتیلمه گن سؤزلردیر.بو سؤلرنینگ گرمه تیک توصیفی(قنده ی یسه لگنی و باشقه لری)خصوصیده تؤختلمه دیک.

اگر سیز عزیز اؤقوچیلرده سوال توغیلسه هر بیر سؤزنینگ علمی گرمه تیک  توصیفینی هم ایضاحلب بیره میز البتته.

 توزوک- قانون قاعده لر(حاضرگی ادبی تیلده هم موجود).

 مؤلدیر- شبنم،یپراق و اؤت –اؤلنلر اوستیده توتنده پیدا بؤله دیگن تامچی.

 سوزوک - سوزیلیب تورگن،ساکن،کؤزی سوزریلیب تورماق.

 کؤلاک- تؤلقین،موج.

بوتره تماق- ترقه لماق،ساچیلماق،یائیلماق(إیسی/(اوپار)عطرهیدی بوتره دی).

 خبرلیق- خبردار،باخبر.

 تلاشه- تلپینماق،حرکتکه توشماق،تارتیشماق،تلشماق.

 اؤچوک/اؤچوق- اؤچیب قالگن،رنگ و توسی اؤچگن.

 چاقین- بیردن چه قیلیب کیتماق،چقماق(الماسک)،یانیب اؤچماق.

 باغیچ- باغلنگن،باغلب تورگن نرسه،بؤینباغ(نیکتایی)معناسیده هم إیشله تیش ممکن.

 غاوک- کاوه ک،ایسکی درخت،دیوارکبیلرنینگ یمریلیب چوقور بؤلگن جایی،آره سی، إیچی معنالریده.

 قؤیچی- چوپان،قؤی باقوچی.

 بوین- حرمتلی،جناب،محترم(اؤغوزنامه).

 آشه ماق- آوقتلنماق،رستورانده آشب کیلدیک.

 یبانچی- خارجی،چیت ایللیک.

 تؤش- کؤکس،کؤکره گ،سینه(حاضرکی اؤزبیک ادبی تیلده هم موجود)،فارسلرگه دوش شکلیده اؤتگن(مسولیت بدوش کشیدن).

 داو- نوبت،گل،سپورت و اؤینلرده: مینینگ داویم کیلدی کبی إیشله تیله دی.

 کیسمه- کاکل،ساچنینگ اؤسگن بیر توتم بؤلگی.                                       

 تونیک- نازیک،یوپقه(یوزوم تونیک کبی معنالرده).

 چیریم- بیر لحظه لیک اویقوگه نسبتن ائتیله دی(لهجه).

 قیراق- اوزاق،آلیسلب کیتماق،أیراقله شماق.

 بیتیکچی- کاتب،یازه دیگن کیشی،یازووچی.

 تؤره ماق- ائلنماق،بؤلماق(ظالم تؤره ماق،کتته تؤه رماق)(لهجه).

 بیر قتیم- بیر مرته تیکیش اوچون إیشله تیله دیگن إیگنه إیپی(بیر قتیم إیپ).

 تؤی بیکه- تؤینی باشقره دیگن خاتین(عبدالله قادری).

 قبرچیق- بیرار جایی قبرماق،فارسچه سی آبله.

 ایوریلماق- ائلنماق،دور وزمان نینگ قئته لنیب توریش،باشقچه توس آلیش.

 یلاووچ- پیغمبر،خبر کیتیروچی.

 اوچوق-آزگینه،بیر آز،کمگینه.

 اوچور- مکتوب،خط(نوایی).

 یومروق- مشت،یومولگن قؤل برماقلری.

 اؤغیل- اوشاق-  باله،گودکلر.

 اؤترو- قرشی،روپره،مقابل.

 اؤتمک- نان،داندن تیارلنگن نان.

 یمک- آوقات،آش.

 اؤتمکچی- ناوای(نانبای).

 اؤتن- خجالت،اویلماق.

 اؤسال- قلتیس،یره مس،قؤرقینچلی،خوفلی.

 اؤسن- بیزماق،زیریکماق.

 اؤپچین- ساووت،زره.

 اؤلچک- اندازه،مقدار.

 اؤکون- پیشیمان،افسوسله نیش.

 یسا- ترتیب،نظام،قانون-قاعده.

 توتوم- إیش توتیش یؤسینی

 تؤقاچی- قرص،قویاش تؤقاچی،آی تؤقاچی.

 آچقو- کلید،آچقیچ.

 قچه- إیدیش،تاواق.

 تیکله چی- بنا،اوسته.

 کؤزلیک- کؤز عینک.

 قیلاو- شعله،النگه.

 قابو- نشان(مؤلجلگه آلیب آتماق،اورماق).

 قؤلداش- دوست،اؤرتاق.

 قاپو- دروازه،ایشیک.

 یومور- ویرانه،بوزولیب یاتگن جای.

 سؤزلر اساسن نوایی اثرلریدن تیریب آلیندی.بو لر همّه سی ایمس.نوایی نینگ سؤزبائیلیگی نهایتده کینگ.اؤتتیز مینگگه یته دی.