صوفی الله یار

صوفی الله یار (1644-1724)

حیاتی و ایجادی

متصوف شاعر؛اؤزبیک ادبیّاتی نینگ أیریک نماینده لریدن بیری.صوفی الله یار حاضرگی  اؤزبیکستانگه قره شلی کتته قؤرغان بیکلیگی(سمرقند)مینار قیشلاغیده دنیاگه کیلگن. کیچیکلیگیده تحصیل قیلگینی بخاراگه بارگن.ادیب شیخلر مکتبی وبخاراده گی جویبار شیخلری مکتبیده تعلیم آله دی.اؤز دورینینگ برچه اساسی و کیره کلی علملرینی اؤزلشتیریب وایه گه یته دی؛عرب و فارس تیللرینی پخته ایگلله یدی.25 یاشیده عبدالعزیزخان تامانیدن باجخانه محکمه سیده باجگیر تؤره ایتیب تعینلنه دی.کؤنگیلچن و درویش صفت بؤلگی اوچون شاعر کؤپ اؤتمی اؤز لوازیمدن وازکیچیب،مشهور شیخ نوروزگه شاگرد توشه دی.طریقت طلبلرینی بجریب،شیخلیک مرتبه سیگه کؤتریله دی.صوفی الله یارتورکی و فارسی تیللرده شعریازیب دانگ تره تگن.شاعر ایجادینینگ اساسی یؤنه لیشی اسلام دینی و شعریت قانون-قاعده لرینی خلق آره سیده یائیشگه قره تیلگن.او اؤز شعرلریده قیامتدن قؤرقیش،عذاب-عقوبت،آچلیک،کلفت و مصیبتلرگه برداشلی بؤلیش؛تقوا،ریاضت، ترک دنیا چیلیککه بیریلیش؛خان و سلطانلرنی خدانینگ یرده گی سایه سی دیب بیلیش؛دین پیشوالریگه اطاعت قیلیش دیک غایه لر آدملرگه ترغیب و تشویق قیلگن.

میـــراثـی

صوفی الله یاردن دینی،اخلاقی واجتماعی روحده یازیلگن قوئیده گی اثرلر بیزگچه یتیب کیلگن :

1.مسلک المتقین(“تقوادارلر مسلگی”)

اثر12مینگ بیتدن عبارت بؤلیب،کتته-کیچیک 135 بابنی اؤز إیچیگه آله دی.کتاب نقشبندیه طریقتی نینگ مجددّیه قؤلی(ترماغی)نینگ اساسی نظری منبعی سنه له دی. بو اثراصلیده فارس تیلیده یازیگن؛آدملر آره سیده کینگ شهرت قازانگندن سؤنگ، دوستلرینینگ التماسیگه کؤره،صوفی الله یار اونی روان اؤزبیک تیلیگه اؤزگیره دی و «ثبات العاجزین»(«عاجزلر ثباتی»)دیب نامله یدی.فلسفی،تصوفی اخلاقی،تربیه وی روحده یره تیلگن«مسلک المتقین»دینی مدرسه لرده درسلیک،قؤللنمه صفتیده استفاده قیلیب کیلینگن.پند و اؤگیتلرگه یوغورریلگن ادیب نینگ بو اثری تورکی تصوفنی احمد یسویدن کیئین یؤقاری درجه ده رواجله نیشگه کتته اولش قؤشگن،دیب اعتراف قیلیش ممکن.«مسلک المتقین» روسیه،اؤرته آسیا،یقین شرق،کیچیک آسیا و بالقان بؤیی تورکی اولکه لرده کینگ ترقه دی همده کؤگپ نسخه لرده باسیب چیقریله دی.شاعرنینگ بو کتابی کؤپلب تیللرگه ترجمه قیلینیب،اونگه شرحلر بیتیله دی؛لغتلر یازیله دی.ادیب نینگ شعرلری بیاض و تذکره لر یازیب قالدیریلگن.اوشبو یرتمه بیر قطار  چیل ایللیک تورکیشناسلر تامانیدن اؤرگنیلگن.

صوفی الله یار نینگ مزاری سورخان دریا(اؤزبیکستان)ولایتی نینگ ده نو تومنی یقینیده گی قیشلاق لردن بیری ده جاتاپگن.

2.اؤزبیک تیلیده یازیلگن«مرادالعارفین»(«عارفلر مرادی»)-  دینی روحده یازیلگن مثنوی؛

3.مخزاالمتعین(«پاطاعتکارلر بائیلگی»- اؤزبیک تیلیده گی دینی روحده گی مثنوی؛

4.فوزانجات(«نجات طنطنه سی»)-اؤزبیکچه دینی روحده یازیلگن مثنوی؛

5.میوه لر مناظره سی؛

شاعرنینگ اؤزبیک و فارس تیلیده یازیلگن تؤپلم شعری هم موجوددیر.

صوفی الله یار شعرلریدن نمونه:

 

دل-غمین،خاطر- حزین،طالع- قرا،پیشانه شور،

قؤل- قوروق،مطلب-اوزاق،دشمن- یقین،جانه- دور.

 

یار-طالب،عشقی-غالب،حسَب- مانع،صبر- آز،

دهر- پرکلفت،جفا- کؤپ،لطف-کم،رحمت-وافر.

 

ذاد- اقل،سین سیز- کسل،حجم هوا،طول عمل،

یوز- تعلق،مینگ -علل،غم – بی نهایت،غصه زور.

 

إیچ – توگون،حالت – زبون،حاصل- هوس،سودا- جَبون،

یؤل- اوزون،اعدا – فزون،یتمک – گمان،کیتمک – ضرور.

 

عمر- گـُـست و پیشه – سست،خوف – حاتم،غم – نخست،

یل-کوچوک،یوک- نادرست،وادی- خطر،ازمن فطور.

 

فعل – چپ،غفلت -عجب،غصّه -معیشت،غم – طرب،

تیل سوچوک،سر- منقلب،ظاهر – ورع،باطن فجور.

 

چشم – تر،رخساره- زر،خون جگر – آه شرر،

کاش،بول غم بیرله،الله یار مضطر بؤلسه کار.

 

***

 

جان اگر هم صحبت تندور،جهانده غم یمه،

بو عزیز مهمان بارینده غصّه ی عالم یمه.

 

بیر قریشلیک یؤلگه کیرسنگ،قؤیمه بی یؤلداش قدم،

بیر مویز آللینده حاضر بؤلسه،بی همدم یمه.

 

 

إیککی کونلیک لذت دنیای بی پایان اوچون،

فکر یتیب غم طعمه سینی،ای بنی آدم دیمه.

 

تنگدست اؤلدوم دیب،الله یار کؤپ فکر ایتمه گیل،

یوز ندامت بیرله عالمدین کیترسن،غم یمه.

 

***

 

تیشتی کؤکسوم،یزدی بغریم داغ هجرانیم منی،

بو عالمده مونچه غمده چیقمه غان جانیم منی.

 

دلده صبریم،شرحیم،باشده هوشیم قالمه دی،

کؤزده یاشیم،رنگده قانیم،تنده درمانیم منی.

 

دردگه تالسم،غمده سؤلسم،تیلبه بؤلسم عشقیده،

حسرتیده مونداغ اؤلسم،یؤقدور ارمانیم منی.

 

حالتیم بد،حسرتیم بیحد،فغانیم بی عدد،

قیل مدد مندیک أیقیلغان قولغه سلطانیم منی.

 

غصّه ی دل،قصّه ی مشکلغه قالدیم آی یو أیل،

آب گل إیچره خجل قالغان تن و جانیم منی.

 

ائتور الله یار أیغلب زار  حیف لیل و نهار،

تیری عشقی یار تؤکسه کاشکی قانیم منی.

 

تؤرتلیک

 

آدمی نینگ قدر یؤق بیر یرگه یورگنده آمان،

قدر اؤتر امّا جدالیغ بؤلسه سندین بی گمان.

 گرچه الله یار اؤترچیدور،ایرور اول هم یمان،

آنینگ هم قدر اؤتر بیر نیچه غه اؤلغن زمان.

ایشانج