تورکلر بير نئچه عصر بوندان اول آورآسييانين موختليف رئگيونلاريندا اؤزلري نين دؤولتلريني ياراتميشديلار. بو دؤولتلردن ان گوجلوسو ائراميزدان اول 3. عصرده ياراديلان و كورئيادان باشلاميش قاشقارييايا قدر اوزانان هون دؤولتي ساييليردي. اهاليسي اساسن تورک ديللي کؤچري قبيله لردن عيبارت ايدي. سونرالار بو دؤولتين بير قولوندان اويقور خاقانليغي يارانميشدي.
آلتي عصرده آلتايدان کريمادک اراضيني توتان تورک خاقانليغي مئيدانا گلميشدي. خاقانليغين گوجلو اوردوسو بيزانسلا و پارسلا موحاريبه ده قاليبيت الده ائتميشدي. ۶. عصرين سونوندا پارس بو خاقانليغا 40 مين قيزيل پول خراج وئرمه لي اولموشدو.
همين عصرين سونلاريندان اعتيبارن ايکي يوز ايل عرضينده خاقانليق اصلينده ايکي موستقيل دؤولت – شرقي و غربي تورک خاقانليغي کيمي فعاليت گؤسترميشدي. بيرينجي تورک خاقانليغي نين اهاليسي تورکيت لر، ايکينجي خاقانليغين آداملاري گؤي تورکلر آدلانيردي. بو دؤولتلرين کؤچري اهاليسي مالدارليق و اووچولوقلا مشغول اولوردو. اونلارين حياتيندا حربي ايش خوصوصي يئر آلميشدي. سايان داغلاريندان چيخاريلان فيليزدن بؤيوک ميقياسدا پولاد ايستحصالي اوردونون گوجلنمه سينه گئنيش ايمکانلار آچميشدي. تورکلر آوراسييا خالقي ايدي. اونلارين يازيسي ائراميزين باشلانغيجينا قدر رونا آدي ايله مئيدانا گلميشدي. بو يازي اؤز آديني قديم گئرمان رونا يازيسينا اوخشارليغينا گؤره آلميشدي. اودور کي، آوراسييا تورک خالقلاري نين يازي ايله تانيشليغي نين تاريخي چوخ قديمدير. تورکلرين حياتا باخيشلاري حاقيندا اورخون-يئني سئي يازيلي آبيده لري موعين تصوور يارادير. همين يازيلاردا دئييلير: “ روسوايچيليق اؤلومدن بئتردير… اگر سن، تورک خالقي خاقانين و بَيلرين اطرافيندا بيرلشسن، اونلارلا بير يئرده اؤز وطنينده ياشاسان، خوشبخت حيات سوررسن، بدبختليکدن اوزاق اولارسان. ايگيد خالق گوجلو خالقدير “ .
قديم تورکلرين دونياگؤروشونده دؤولت چيليک ايدئياسي موهوم يئر توتوردو. اونا گؤره کي، تورک خالقي يالنيز اؤزونون گوجلو دؤولتي سايه سينده ساغلام ياشايا بيلردي. دؤولتين داغيلماسي تورک خالقي نين يئر اوزوندن سيلينمه سي دئمک ايدي. تورکلر دؤولتي موقدس قوروم ساييرديلار.
قديم تورکلرين ديني عقيده لرينده توتئم گؤروشلري موهوم يئر توتوردو. توتئميزم ان قديم ديني فورما ايدي. توتئم دئديکده قديم اجدادلاريميزين بو و يا ديگر حئيوان، ياخود بيتکييه اينامي نظرده توتولوردو. ايبتيداي ايجماع قورولوشو دؤورونده ياشاميش قديم اينسانلار دهشتلي طبيعت حاديثه لري نين تاثيريندن قورونماق اوچون اينتويتيو اولاراق اؤز قبيله لري ايله بو و يا ديگر حئيوان آراسينداکي علاقه ني دويوردو. توتئم قبيله نين رمزي ايدي. قديم اينسان سئچديگي توتئمين قبيله عوضولريني قوروماق ايقتيداريندا اولماسينا اينانيردي. اونا ائله گليردي کي، توتئمي سئچمک مومکونسوزدور، او، موقدس قوووه لر طرفيندن وئريلير. قديم اينسانلار اؤزلري نين آللاه سايديقلاري موعين حئيوانلارا – توتئملرينه سيتاييش ائديرديلر. ان قديم دين فورماسي اولان توتئميزم چوخ آللاهليغين تظاهورو ايدي. توتئمي اؤلدورمک و يئمک ياساق ايدي. قديم تورک جمعيتي نين يوخاري طبقه لري اؤزلري نين منشالريني توتئم حئيوانلارين مئيدانا گتيرديگي افسانوي سلف لري ايله علاقه لنديريرديلر. حاضيردا ادبياتدا ايشلنن توتئم سؤزو شيمالي آمئريکانين باليقچيليق و اووچولوقلا مشغول اولان اوجيبوئ آدلي ياري کؤچري هيندو قبيله سي نين ديليندن گؤتورولموشدور و معناسي “ قبيله ” دئمکدير.
ساکيت اوکئان ساحيل لريندن باشلاميش مرکزي آوروپانين ماجار چؤللرينه قدر اوزانان چوخ بؤيوک اراضيده قرار توتموش و قديم يوکسک مدنيتلريني ياراتميش واحيد آلتاي عاييله سي خالقلاري نين – آذربايجانليلارين، آلتايلارين، باشقيردلارين، بولقارلارين، قازاخلارين، قاراقالپاقلارين، قاراچاي بالکارلاري نين، قيرغيزلارين، تاتارلارين، تووالارين، تورکلرين، تورکمنلرين، اؤزبکلرين، اويقورلارين، خاکاسلارين، بورياتلارين، کالميکلارين، مونقوللارين، مانجورلارين، نانايلارين، ائوئنئکلرين، نيوخلرين، يوکاگيرلرين توتئملريندن ده سؤز آچماق يئرينه دوشر. آلتاي عاييله سي قبيله لري نين بوغا، آسلان، هوماي، قورد، آت، پلنگ، قارتال، اژداها، مارال کيمي توتئملري – ديني رمزلري معلومدور.
سو منشالي ساييلان بوغا قوووت و قودرت تجسسوم ائتديرن توتئمدير. بوغانين قديم تصويرلري شومئرده (قديم شومئرلر آلتاي تورکلري نين مئسوپاتامييادا مسکونلاشميش نسيللريدير)، آذربايجان اراضيسينده مؤوجود اولموش قافقاز آلبانيياسيندا و اورتا آسيادا تاپيلميشدير. آي سجده گاهي ساييلان بوغا صورتي 15. عصر باکي نين گئربي نين مرکزيني بزه يير. بوغا صورتي نين آي منشالي اولماسينا بير ايشاره اولاراق اونون بوينوزلاري بيله رکدن آي پارا شکلينده نظره چارپديريلميشدير. چينين خوانخئ چايي نين قديم آدي “ ياشيل اوغوز ” اولموشدور. اونون حرفي معناسي “ ياشيل بوغا “ دير. بو آد قديمده همين چايين سويونون ياشيل اولماسي ايله علاقه لنديريلميشدير. آمو-دريا چاييني يونانلار اوکسوس آدلانديريرديلار. بو ايسه “ اوغوز- اؤکوز “ ، يعني بوغا سؤزو ايله علاقه دار ايدي.
آسلان شرقده تا قديملردن گونش، اود، آيدينليق و قودرت تجسسومو کيمي قبول اولونموشدور. شومئرلرين موحاريبه آللاهي قانادلي آسلان شکلينده تصوير ائديليردي. شومئرين پادشاهلار دفن اولونموش مزارليقلاري نين بيرينده خيزه يه اوخشار آرابانين تاپيلماسي عاليملري چاش-باش سالميشدي. اونا گؤره کي، مئسوپاتامييا کيمي بير يئرده هئچ واخت نه قار، نه ده شاختا اولموشدو. بس خيزکلي آرابانين تاپيلماسي نه ايله علاقه دار ايدي؟ بلکه شومئرلر اؤزلري نين آنا وطنلري اولموش سيبير، آلتاي و سايان داغلاري ايله علاقه دار خوش خاطيره لريني بئله بير خيزکلي آرابا ايله يادا سالماق ايسته ميشديلر؟ خيزک-آرابانين يان-يؤره سي بوغالارين و آسلانلرين قيزيل و گوموشدن حاضيرلانميش کلله لري ايله بزه ديلميشدي.
آلتاي کورقانلاري نين بيرينده قانادلي آسلان تصويري وئريلميشدي. آسلانين آلين طرفينده آي پارا شکلي واردي. بئله موتيولره شومئر، خئتت، بابيل و آششور صنعت نومونه لرينده ده تصادوف ائديلير. اؤتن عصرين اوللرينده آلتاي اراضيسينده قازينتيلار زاماني تورک منشالي قيلينج تاپيلميشدي. قيلينجدا شيکار اوستونه توللانان ايکي آسلان تصوير ائديلميشدي. بوتون بونلار کؤچري خالقلارين دا صنعت نومونه لري ياراتماغا قابيل اولدوقلارينا ثوبوتدور.
آي ايلاهه سي هوماي محبت، برکت، ساغلامليق، خئييرخاهليق رمزيدير. واختيله بابيليستاندا، خالدئيده، آشوردا، آذربايجاندا، اورارتودا گئنيش ياييلميش بو رمزين آلتايدا و ساياندا يارانديغي گومان ائديلير. قيزيل قانادلاري اولان و گؤيدن يئره ائنن ميفولوژي جنّت قوشو هانسي آدامين باشينا قونوردوسا، اونو پادشاه سئچيرديلر. بو قوش اجيننه لري قووور، اوشاقلارا شفا وئرير و اينسانلارا خوشبختليک بخش ائدير، قادينلارين حيمايه چيسي کيمي تانينيردي. سيبيرين شامان قادينلاري تزه دوغولموش کؤرپه ني بئشييه قويماميشدان قاباق ايلاهه هومايا “ اود ننه ” کيمي موراجيعت ائدير، اوندان کؤرپه نين ساغلام بؤيومه سيني ديله ييرديلر. هومايين فورماسي کيچيک فينجان ايدي. موقدس لشديريلميش سودله دولو بئله فينجاندا کؤرپه لرين روحلاري نين يئرلشديگي گومان ائديليردي. اوشاق خستلنديکده اونو همين فينجانداکي سود ايله اميزديرمه مراسيمي کئچيريليردي. بو فينجان سما منشالي ساييليردي. اوشاقلاري بد نظردن قوروماق اوچون قولاقلارينا ايلاهه هومايين تصويري اولان سيرغا تاخيرديلار. بؤيوک نيظامي گنجوي نين اثرلرينده هوماي آدي دفعه لرله چکيلير. رونا يازيلاريندا گؤستريلديگي کيمي، هوماي هم ده آيين، گونشين و گؤي قورشاغي نين ياراديجيسي کيمي تقديم ائديليردي.
قديم تورکلرين اساس توتئملريندن بيري قورد ايدي. اونا گؤي قورد دئييرديلر. “ گؤي ” سما معناسيندا، “ قورد ” ايسه “ قورتولوش ” معناسيندا آنلاشيليردي. اينانجلارا گؤره بو گوجلو وحشي حئيوان ضعيفلري آجليقدان و اؤلومدن خيلاص ائديردي. حاضيردا قورد غدارليق، آج گؤزلوک و تاماهکارليق رمزي کيمي تانينير. لاکين بو، هئچ ده هميشه بئله اولماميشدير. بو گوجلو ييرتيجي هم ده عينادجيلليق سيموولو کيمي آنلاشيليردي. قورد گوجدن علاوه ، هم ده اؤز عاييله سينه صداقت رمزيدير. بوتون ياشاييشيني اؤزونون ديشي يولداشينا و کؤرپه لري نين ياخشي بسلنمسينه حصر ائدير، هئچ واخت زينايا يول وئرميردي. قورد قورخمازليق رمزيدير. هر هانسي بير پنجلشمه زاماني آخيراجان دؤيوشور، يا قاليب گلير، يا دا اؤلور. هئچ واخت رقيبي نين قاباغيندان قورخوب قاچمير. قورد حئيوانلار عالمينده آزادليق، موستقيلليک رمزيدير. بو موثبت کئيفيتلرينه گؤره لاپ قديملردن تورک خالقلاري نين توتئمينه چئوريلميشدير. قورد آج قالسا دا، جمدک يئمير. اونا گؤره ده تميزليک رمزي ساييلير.
سما (گؤي) رنگلي قورد موقدس حئيوان حساب ائديلير. افسانه لرين بيرينده اونون اوغوز قبيله سي نين باشلانغيجي اولدوغو بيلديريلير.
آغ قورد 10-12 عصرلرده اوغوز-قيپچاقلارين باشليجا توتئمي اولوب. ايندييه دک ده مؤوجود تاتار افسانه سينده مئشه ده آزاراق دوشمنلرين موحاصيره سينده قالان کؤچري قبيله دن سؤز آچيلير. بو قبيله ني موحاصيره دن چيخاريب محوينه ايمکان وئرمه ين آغ قورد اولوب.
کؤچري تورک خالقلاري نين افسانه لرينده قورد قبيله توتئمي کيمي قبول ائديلميشدي. اونلارين دؤيوش بايراقلاريندا قورد باشي نين شکلي حک اولونوردو. قبيله باشچيلاري اؤزلريني قورد آدلانديرا بيليرديلر. آلتاي داغلاريندا “ قورد زيروه سي ” آدلانان چوخ سايدا يوکسکليک وار. و همين يوکسکليکلرده ديشلريني قيجيرتميش و قويروغونو بئلينه قالديرميش زولاقلي قورد تصويرلرينه چوخ تصادوف ائديلير.
آت کؤچري تورک اوغوز قبيله لرينده اساس توتئملردن بيري اولموشدور. تورک نسلي اولان شومئرلر آراباني کشف ائتديکدن سونرا ايلک دفعه اولاراق اونا آت قوشموشدولار. آت توتئمينه سيتاييش گونش ايله علاقه دار ايدي. اونا گؤره کي، آوروپا-هيند ديل قروپونا عاييد اولان و آنادولونون شرق حيصه سينده مسکونلاشان خئتتلر گونش آللاهي نين دؤرد آت قوشولموش آرابادا سما يولو گئتديگيني تصوير ائتميشديلر. آتين هره سي دونيانين جهتلريندن بيرينه (شيمال، شرق، جنوب، قرب) ايشاره ايدي. آت اينشاات قورباني ايدي. قديم ياشاييش يئرلرينده تيکيلن ائولرين اؤزولونده آت کلله لري نين تاپيلماسي بونا ثوبوتدور. خاکاسييادا، تووادا، حتّی اوغوز تورکلري نين مسکونلاشميش اولدوقلاري کورئيادا آتين چوخ سايدا مراسيم فيقورلاري تاپيلماقدادير. سيبيردن بالکانلارا قدر هر يئرده تورک خالقلاري نين آتا سيتاييش ائتمه سي فاکتلاري معلومدور.
پلنگ تورک خالقلاري نين آنلاميندا قوووه تجسسوم چوسو، اينسانا خاص اولان بوتون حيسسلرين داشيييجيسي ايدي. قديم آذربايجاندا، اورتا آسيادا، آلتايدا، يئني سئي ده، سايانلاردا پلنگ قبيله لرين گئنالوگيياسي نين تشککولونده بؤيوک رول اويناميشدي و اساس توتئملردن بيري ايدي. يئني سئي ين قايالاريندا پلنگ تصويرلري آشکار ائديلميشدير. آت فيقورو کيمي، پلنگ فيقورو دا قديم آلتاي آسترونوميک تقويمينده يئر آلميشدير. تاتارلارين و بوتون آلتاي قبيله لري نين شامان قاواللاري نين بير قيسمينه منيم قانيم (قان قوهوموم معناسيندا)، ياخود آلا بارس دئييليردي. سيبيرين بعضي خالقلاري نين تصوورونده پلنگ قادينلارين دونيايا اؤولاد گتيره بيلمه سينه يارديم گؤسترن توتئم ايدي.
قارتال (ترلان) گونش، ايشيق منبعيي توتئميدير. او، شوعا ايله عئينيلشديريلير. سيبيرين، آلتايين، سايانلارين، اورتا و کيچيک آسيانين تورک خالقلاريندا قارتالين چوخ سايدا موختليف تصويرلري وار. قديم تووا کورقانلاريندا اوستونده قارتال شکلي اولان قيزيل لؤوحه جيکلر تاپيلميشدير. بورونج عصريندن باشلاميش بيزيم گونلره قدر بو جور قارتال تصويرلري بايکال گؤلو اطرافيندا ياشايان يئرلي اهالي آراسيندا چوخ ياييلميشدير. سيبير خالقلاريندا محض قارتال گونش، اود، ايلديريم و شيمشک حؤکمداريدير.
شومئر اينجه صعنتي نين اينجيلريندن ساييلان و ائراميزدان اولکي اوچونجو مين ايللييه عاييد ائديلن گوموش وازادا آسلان باشلي دؤرد قارتال تصويري وئريلميشدير. عوموميتله، ايکي باشلي قارتال لاپ قديم زامانلاردان بير چوخ تورک خالقي نين توتئمينه چئوريلميشدير.
اژداها توتئمي چينده، ياپونييادا، ايندونئزييادا، ويئتنامدا، او جومله دن تورکييه ده، آذربايجاندا و تورکمنيستاندا، هابئله سيبير اراضيلرينده خالقلارين معیشتينده و اينجه صنعتينده گئنيش ياييلان ميفيک حئيواندير.
اژداها توتئمي اينسانين حياتي نين اوغورلو کئچمه سي اوچون اونا يارديمچي اولان حئيوان روحودور. اژداها گوجلولوک، چئويکليک، مودريکليک، اوزاق گؤرنليک تجسسومودور.
ايکينجي تورک خاقانليغي نين ان گؤرکملي سرکرده لريندن بيري اولان گول تکينين مقبره سينده ديوارلار اژداهانين ياپما تصويرلري ايله بزه ديلميشدي. شامان مراسيملرينده اژداهالارين هميشه ايره ليده گئديب يولا ايشيق سالديقلاري تصوور ائديليردي. قديم اينسانلار اژداهالارين مؤوجود اولماسينا اينانيرديلار.
مارال بوتون تورکلرين رمزي معناسي عئيني اولان عومومي توتئمي ايدي.
قيزيل بوينوزلاري اولان، بوتون سيبير و آوراسييا چؤللري اوزريندن شرقدن قربه طرف اوچوب کئچن مارال موقدس گونش رمزي ساييليردي. مارال يوکسليش رمزي و بؤيوک گوج نيشانه سي ايدي. اونون دؤوري اولاراق تزه لنن آغاجا اوخشار بوينوزلاري جاوانلاشديرما، دايم تزه لنمه و زامانين گئديشيني يئنيلشديرمه رمزي ساييليردي. مارال هم ده ايشيق، خئييرخاهليق، دوزگونلوک رمزي ايدي. قديم تورکلر بورونجدن تؤکولموش مارال توتئميني يوخاريدا سادالانان خوصوصيتلريني اؤزلرينده جمع لشديرمک اوچون يانلاريندا گزديريرديلر. توتئم مارالين بئلينده سيرالانان يئددي بوروق بوينوزو وار ايدي. او، قاباق و دال آياقلاريني قارني آلتينا ييغميش وضعيتده تصوير ائديلميشدي. قديم تورک اوستاسي طرفيندن قيزيلدان حاضيرلانميش مارال توتئمي روسييانين ائرميتاژ موزه سي نين ثروتلري آراسيندا ساخلانيلير.
عاريف حوسئين اوغلو
آذربايجان.-2009.-18 يانوار.-س.7
کؤچورن : عباس ائلچين
Filed under: کولتوری و صنعت،تورک آجونی،تورک اؤيغارليغي،تورکلوک بیلیمی،تاریخ

