فارسجادا ایشله نن تورکچه کؤکنلی سؤزلر

آوروپادا صنایع دئوریمی (انقلاب صنعتی) اینسانی، فیکیر یانیلساماسینا (توهم) و عصیانچیلیغا سوروکله‌دی. اؤنجه­‌دن خریستیان اولاراق بیرـ‌‌بیری‌نین کناریندا یاشایان موختلیف اوروپا ملت لری،اؤز- اؤزلرینه اؤوگولر یاغدیراراق، اؤز بیلیمسل و تکنولوژی اوستونلوک‌لرینی ثبوت ائتمه‌­یه قالخیشدیلار.

گئت گئده بو اؤیمه‌لر منطق سینیرلارینی آشیب، منم­لییه (خودبرتر بینی) سیچرایاراق ناسیونالیزم دوشونجهسینین دوغوشونا سبب اولدو. اوروپا لی­لارین جوشاراق چئورهدهکی باشقا اؤلکلره آخیشماسی، و بو بؤلگهلرده­ بویاسیز و ساده یاشاملاری گؤرونجه، بشر اویغارلیغینین اوداق­ میل­لری کیمی تئزلر اورتایا چیخدی. بو تئزلر ایسه، بیری­ بیرینه اوستونلویونو اثبات ائتمک اوچون شدت­لنه­رک، رد یا ثبوت اولسون دئیه ائورنسل ساواشلاری مئیدانا گتیردی. باشقا یاندا، اوروپالی اولمایان و اسلامین یاییلماسی و قورونماسینی ساوونان تک بیر دیره نیش جبههسی، عثمانلی امپراتورلوغو ایدی. قدرته یئنی آددیم باسان روسیا، دنیانین بوتون اؤلکه­لری نین آوروپالی لار طرفیندن قبضه اولدوغونو گؤرونجه، باشی بؤرکسوز قالماسین دئیه، مؤوقعلرینی سایر اوروپالیلارلا ائشیدلشدیرمک مقصدیله وحشیجه­سینه سؤمورگه­چیلیق چتیرلرینی جنوب و دوغوسوندا یئرله­شن اؤلکه لرین اوزه رینه آچیب، تورک میلتینه دهشتلی فاجعه­لر تحمیل ائله­دی. جنوبداکی کیچیک دؤولت­لر وخانلیقلار آز جمعیتی و انگین توپراقلاری اولانلار، دولایی سیله ده دوشمان قارشیسیندا مدافعه ائدیلمه­سی مومکونسوز اولان بو اؤلکه لر ، واقعده روسیا اوچون موفته اله دوشن یئم ساییلیردی. روسیا، تورکلرین قلبی ساییلان قازان شه­هرینه تهاجم ائتمکله تورک میلتینی دیزه چؤکدوردو سانکی. بئله­لیکله ده قاراگونلر و فاجعه­لی دؤوران گتیردی بیزلره.­­­­­­­­­­­

قاجار ائلی آقامحمدخانین باشچیلیغی ایله ممالک­دن خراج و گلیر ألده ائتمک اوچون ائلاتی ساواش ماشینی ایله حرکته کئچه­رک ایران فلاتی­نین ممالکی­نی مطیع ائدیب قوزئیه طرف ایلرله­دی. لاکین چارلیق روسیانین مدرن ارتشی­نی اؤنونده گؤردو. مسلمان اولمایان بیر اردو ایله قارشیلاشماق، فلاتین مختلیف ممالکی­نین ملت­لرینی، اورتاق دینی اینانجلارینا اساساً بیر آرایا گتیردی و روسیانین جنوبا ساری ایلرلمه­سی قارشیسیندا محکم لاکین قیریلقان بیر دیوار یاراتدی. باشقا طرفدنسه، بریتانیا امپراتورلوغو روسیانین اونون حوزه- یی- نفوذونا یایینلانماسینی گؤرونجه، معادله­یه گیردی و قاجارلارین سنتی امپراتورلوغو  اموراتی­نین  ریشته­سینی تماما الدن وئردی. انگلیس، روسیانین قارشیسیندا یار- یاریمچیلیق بیر دیوار هؤره­رک فلاتین ممالکی آراسیندا نفوذونو آرتیرماق اوچون گیزلی مامورلارینی فلاتا سوخدو. بو مامورلار ایران فلاتیندا یاشایان ملتلردن اللرینده اولان ناقص بیلگیلر ه اساسلاناراق، تانینمادیقلاری بو اؤلکه­ده تانیش اولان نسه­لر آراییردیلارکی، فارس دئییلن میللته راستلادیلار. بو میللت، حاکمیتده اولمادیقلارینا رغما، دیوان­خانالاردا ایختیار صاحبی ایدیلر. دیوانخانالاردا ایختیارات صاحیبی اولماق، فارس، تورک و فلاتدا یاشایان باشقا ملتلر باخیش آچی­سیندان مملکتین اموراتینی اداره ائتمک اوچون ایش پایلاشیمیندان سئوای باشقا بیر آنلام داشیماییردی. آما اؤز سؤمورگه­چیلیی ایله روس سؤمورگه­چیلییی آراسیندا حائل دووار چکمک ایستهی­ن بریتانیا اوچون باشقا آنلاملار و باشقا فرصتلر یاراتماقدا ایدی.

شاهلارین و سیاح لارین اوروپایا سیاحت ائتمه لری فلات انسالاری­نین اؤزگوونجینی سارسیتدی. صنایع و دوزه­نین مؤحتشم­­لیگی و دئولییینی گؤرونجه شاشقینلیقلا اؤز آلچاقلیغی­نین کؤکونو آراماغا باشلادیلار و بو دا آوروپالی ­لارین بشر اویغارلیغی­نین اوداق ملتلرینی معین­لشدیرمه­سی اوزره کئچیردیکلری فکری و لفظی تارتیشمالارلا اوست اوسته گلدی.

آوروپا ناسیونالیزمی­نین منحرف فکرلری و اونلارین اؤزلریندن موبالغه­لی اؤیمه­لری، فلات انسانلارینی اؤز اؤزلرینی یئنی­دن تانیملاماق(بازتعریف از خود) مجبوریتینده قویدو. مسلم دیر کی، أن ایی تانیتیم  او اولاجاقدی کی، ایران فلاتی­نین انسانلارینی  آوروپالی انسانلار کیم گؤسترسین و اونلاردان أکسیگی اولماسین. اؤزگوه­نجین آخساقلیغیندان قایناقلانان بو یؤنه­لیم ، ایران فلاتی­نین انسانلاری­نین باده گئتمیش اؤزگوو­ه­نجی اوناریلسین دئیه، آوروپانین مسموم ناسیونالیست دوشونجه لرینی ایران فلاتینا گتیردی. ناسیونالیستی تعریفلر ایرانین چوخ ملیتلی فلاتینا شرقشوناس آدلاندیریلان مامورلار و جاسوسلارین راپورلاری اساسیندا  منتقل اولدو  و عملده اؤز وارلیقلاریمیزی و اولدوقلاریمیزی توپلاییب یازماق یئرینه ، بیزدن و بیزیم چئشیدلی ملیتلی اولدوغوموزدان خبر سیز  اولوب هئچ بیر تانیتیمی اولمایان­لارین یازیلارینا رجوع ائده­رک اؤزوموزو تعریفله­ییب تانیملاماغا باشلادیق. ممالیک پادشاهلاری­نین دیوانخانا دیلی، قضادان، آزجیق اورروپا دیللرینه بنزرلییی اولدوغو­ندان دولایی ایران فلاتی­نین انسانلارینا آوروپالی انسانلارین کیملییینه بنزر بیر کیملیک ایجاد ائدیب اؤزگووه­نینی اونارا بیلردی و ضیالی­لار دئمیشکن، بیر چوخ درمانسیز درده مبتلا اولان آنا وطنی اؤلومدن قورتارا بیلردی.

اوروپانین مسموم ناسیونالیزمی­نین ایران فلاتینا گیرمه­سی ایله، ایران فلاتینداکی اؤزله  اؤزگه آنلامینی یالنیزجا مقدس دینین آییردیغی چئشیدلی ملتلره  بیر تک کیملیگین تانینماسی و تانیتیلماسی تحمیل اولونجا، و بیردن بیره دیل  عنصرو دنگه لرین (معادلاتین) ایچینه سوخولاراق، ایکیلی سونوجلار دوغدو. ایران فلاتیندا مدرن ملت یاراتماق اوچون بیر تک دیلی ملی مشخصه اولاراق معرفی ائتمک بیر طرفدن او دیلده دانیشانلاری اوستونچولویه(خودبرتربینی) ساری سوروکله دی، دیگر طرفدن ایسه او دیلده دانیشمایانلارین دفاعی جبهه­ده بیرلشمه­لرینه سبب اولدو. و اوروپا دا اولدوغو کیمی ناسیونالیستی تعریفلر، قارشیلیقلی تعریفلرین داها دا ایتیلشمه­سینه سبب اولاراق  ایران فلاتیندا چئلیشکی­لر(تضادلار) و نئچه دسته­لیک یارانماسینی ساغلادی. بئله­لیکله دوزه­نی اولمایان اوجسوز- بوجاقسیز بیر اؤلکه­ده  گئرچکلره دایانماقلا دئییل، بلکه اوروپالی­لارین مسموم ناسیونالیزم تعریفلر و نسخه­لری ایله دوزنه گیرمیش اولدو و اسلام نورویلا بیرلشمیش اولان اورکلر اوز-اوزه دوراراق دوشمنچی­لیگه طرف یؤنه­لمه­یه باشلادی.

یوخاریدا گلن­لر ایران فلاتیندا یاشایانلارین ملی کیملیکلری­نین دوغال اولاراق چئشیدلیلیگینی گؤسترمکده دیر.

ملتلرین ادیبلری هر دیلده کی، یازیب اوخوردولار، او دیلی نسنه اولاراق اؤزل بیر کیملیگی گؤسترمک اوچون دئییل، بلکه فیکیر و دوشونجه آل- وئری و انتقالی اوچون قوللانیردیلار. مولوی فارسجا و تورکجه شعر یازیرمیش، علیشیر نوایی تورکجه  و فارسجا یازیرمیش، فضولی تورکجه و عربجه شعرلر یازیرمیش وبو دیللرده یازماق اونلارین کیملیگی ایله هئچ قارشی- قارشی­یا دوروشمورموش چونکی اونلار مسلمان ایدیلر، مسلمان ایسه دین و تقواسیله تانینارمیش.

لاکین مسموم ناسیونالیستی مفکوره­لر ایران فلاتینا گیریب و انسانلارین دیل و ادبیات داورانیشلارینی اؤز زهرلی افکاری ایله تعبیر و تعریف ائتمه­یه باشلادی. بو ناسیونالیزم مدرن ملتی گئرچکلر اساسیندا دوزه­نلندیریب تعریف ائتمک یئرینه، « بیر دیل، بیر ملت، بیر وطن» کیمی تانیتدی. بو مسموم دوشونوش طرزی اؤنجه­لر ملت­لر آراسیندا کیملیک تضادی حیس اولمادیغی اوچون ائله دقتلری چکه بیلمه­دی لاکین  ناسیونالیزمه دیندن قاچماق عنصری قاریشینجا، دینین بیرلشدیریجی گوجونو گئده­رک ائندیردی و رضا خان دؤرونده ناسیونالیزمین کؤک سالماسی و دینین حیاتی عنصر اولماسی­نین  رد اولونماسی و محوریتدن چیخماسیله بیرلیکده  ایران ملتلری­نین آراسیندا ملی تضاد یارانماغا باشلادی و کیملیکلری دانیلان و محکوم اولونان دیل و مدنیتلر صاحبلری  قارشی چیخماغا و دیرنمه­یه قالخیشدیلار و بو گون یاشادیغیمیز سونوجا واردیلار.

بو مقاله ده اصیل قونو سؤزجوکلردیر.

بیزیم دیللریمز دوننه کیمی مسلمان ملت لرین دیلی اولاراق، فیکیر آل- وئری  و دوشونجه انتقال ائتمه آراجیندان باشقا بیر شئی دئییلدی. فارسجا و تورکجه کلمه­لر معنانین گؤزللییگی و چکیجی­لیگیندن اؤتور راحاتلیقلا نثرده ده شعرده ده ایشله­نیلیردی. نظامی اؤز شعرلرینی ناسیونالیستی غرورونا گؤره فارس دیلینده یازمامیشدی. او، یالنیزجا شاهدان بیر کیسه زر آلماق اوچون فارسجا شعر سؤیله­میشدیر. علیشیر نوایی ناسیونالیست­لرین خوشونا گلسین دئیه تورکجه یا فارسجا یازمامیشدیر، تورکجه لوغت دیوانی و یا فردوسی­نین شاهنامه­سی پان­تورکیزم و یا پان­فارسیزمین آلت یاپیسینی بینا قویماقدان اؤتور یازیلیب یا سؤیلنمه­میشدیر. لاکین بو گون ناسیونالیزمین زهرلی مفکوره­سی اؤز یئنی باخیش آچیسی ایله کئچمیشی گئرچک اولمایان شکیلده تعریفله­ییب تانیتماق ایسته ییر.

فارس ناسیونالیزمی اؤزونو یئرین محوری بیلیب عرب، تورک، باتی و دوغو کلمه­لرینی دیلشوناسلیق بیلیمی اساسیندا دئییل بلکه فارس دیلی نین محورلیغی ایله تعریف ائدیردی. لاکین  دیل ناسیونالیزمین محوری اولسا دا، اونون کؤکو دئییلدیر. دیلین داورانیشی، فیکیر و کلمه­لر  مبادله­سینده  ایرمینجی یوزایلین کور ناسیونالیزمینه تابع دئییلدی. ائله بو اوزدن دیر کی، شعرلر و نثرلرده منطقه­نین چئشیدلی  دیللریندن کلمه­لر تاپیلا بیلر. اگر ناسیونالیزمدن تؤرنمیش اولان غرضلری و فکری انحرافلاری دیلشوناسلیق بیلیمیندن اوزاقلاشدیرارساق، آیدینلاشار کی، تورکجه ده و فارسجادا ایشله­نیلن کلمه­لر ایکی تورک یا فارس رقیب ناسیونالیزمیندن تبعیت ائتمه ییر.

آذربایجانین آدلیم شاعیری بولوت-ون آدی سیجیللینده بهلود یازیلمیشدیر. بولوت – و «بهلود» یازماق ایله کیشی نین کیملیگی، دیلی و یوردونون هویتی البته کی ده­ییشمز. «آجی چای»- ین آدینی «تلخه رود»، و «قاراچای»- ین آدینی« سیه رود» ، «دمیرچینی» حداد، «سولدوز»-و «نقده»، «سایین دژ» -ی «شاهین دژ» -ه چئویرمکله هویت و کیملیک­ ده­ییشمز. تکجه بیر ظولوم گئرچکله­شر و بیر ملت اؤزونو بو ظولمه معروض قالمیش گؤرر و بو ظلم و اونو ائدن ظالیم یالنیزجا کین کدورت و دوشمانچیلیق حیسسی تؤره­در و اورکلری بیر بیریندن اوزاقلاشدیرار.

بو یازی بیر دیلین باشقا بیر دیله اوستونلویونو قانیتلاماق نیتینده دئییل، یالنیزجا اؤلکه­یه حاکیم اولان ناسیونالیستی و انسان دیشی دیلشوناسلیغی رد ائتمک مقصدی له یازیلمیشدیر. اولسون کی، هامی­میز،کلمه لرین هویتینی معینلشدیرمک اوچون بیر دیللی ناسیونالیزمه دئییل کلمه­لرین گئرچه­یینی تانیماغا غیرت گؤسترک.

تورک دیلی التصاقی دیل دیر. تورکجه­ده سؤزجویون همیشه بیر کؤکو وار،و لازیم گلینجه،معنا و ایشله­تیمدن آسیلی اولاراق سون أک لر له(پسوندها) یئنی سؤزجوکلر یارانیر. اورخون یازیلارینا مراجعت ائتدیکده گؤرونور کی، بو کؤک، تک بیر حرف بئله اولا بیلیر. (باکی اونیوئرسیته­سینده تدریس اولونان ”قدیم تورک یازیلی آبیده­لرین دیلی“ کیتابینا مراجعه ائده بیلرسینیز.)

هم ده یول مجله سینده چاپ اولونان“اوستادا تورکجه سؤزلر“،پروفئسور آی محمد آی محمدی­نین ده­یرلی مقاله­سیندن بیلگیلر آلا بیلرسینیز.

ها بئله ”5000 ایللیک سومئر- تورکمن باغلاری“( بگمیرات گئرئی برلین 19 می 2003) کیتابینا مراجعت ائده­رک، تورک دیلی­نین اورتا آسیادا وار اولوش تاریخی­نین درینلیگینه  وارماق اولار.

اسکی سومئر متن­لردن بیر اؤرنک:

İç əlümdümü ki, a(ğ)lın kirşu qalu?

Qalanu şu (ö)lgin itə yala qalu

Gəl üri ki, mal gəliki

Ən çiki uri gen

Am tilənisə amuna aru

متنین آذرتورک ترجومه­سی:

Əlimin içidimi ki,a(ğ)ılın qırışı qalı

Qalanı bu (ö)lü itə yala qalı

Gəl ver ki,mal gələr

Ən kiçiyi verginən

Hamı dilənirsə, hamının ardınca get.

سومئرجه: آدا، آما، تیبیر، قاش، اوچ، توش.

آذرتورکجه: آتا، آنا، دمیر، قوش، اوچ، دوش.

اؤرنکلر ، شرح و معنا:

خوب=خپ= قوپ=شادی(قوپوز و کیپ ده بو کؤکدن دیر)

کیوان=کیو+ ان، تورکجه سؤزجوک فارس أکله،کئیو=گؤی= آسمان؛کیومرث= مرد آسمانی،کوه= بلندی که به سوی آسمان را میبرد(پروفئسور آی محمدی،یول)

رای تمایل، بیر شئیه مئیل ائلمک،گونوموزده ده رنگ،نظر و گرایشده استفاده اولونور(محمدصادق نائبی-1000 کلمه ی اصیل تورکی در پارسی)

یک= یئگ= خوب و بهترین(دیوان لغات الترک؛پروفئسور آی محمدی،یول)

دانش= تانیش= آگاه و آشنا شدن،فعل دان(دانستن=دان+ است) تان کامه سیندن الینمیشدیر.(محمدصادق نائبی- 1000کلمه اصیل تورکی در پارسی)

تنگ= تونوک=ظریف و باریک بودن(محمدصادق نائبی-1000کلمه اصیل تورکی در پارسی)

قازان= قاز+ان= گودشده،بو کلمه خزن شکلینده عربجه یه گیرمیش مختلف وزنلرده صرف اولونموشدور،خازن،خزانه معرب قازان.(محمدصادق نائبی 1000کلمه اصیل تورکی در پارسی)

دوخت= توخ= بافت(محمدصادق نائبی-1000 کلمه اصیل تورکی در پارسی)

چنین=چن+این=چون= اوچون= چین= ایچین بمعنای برای بدلیل ِ (محمدصادق نائبی-1000 کلمه اصیل تورکی در پارسی)

برزویه= بورجیه= بورج+ یه     بورج= بارج/بارجا یعنی تمام و کامل(دیوان لغات الترک پارس)

قبا = قابا =بالاپوش، پوشاننده –

دهخدا (قاپ، قاپاق و … بو کؤکدندیر)

خانه= خانا= خان+ا= مکان و جا(دیوان لغات الترک پارس)

آتش =آتیش (در گیری با هم با آتش)آتیشماق زد و خورد یا هر نوع اقدام خصمانه متقابل است (فرهنگ معین)

دوش =رویا، رویای هنگام خواب (قدیم شکلی، توش) فارسجادا دون یئرینه ایشلنر. (دیوان لغات تورک)

خون = خان= قان ،ترکی باستان کتیبه های ارخون

عمر= اؤمور= اوم+اور= انتظار،ترکی باستان کتیبه های ارخون

خویش بدل ازکیش= کیشی بمعنای شخص، شخصی

مال = تعلقات( بویژه احشام)، فارسجادا یالنیز تعلق آنلامیندا ایشلنر.

متلاشی مکسر تلاش = تالاش=  تالاماق= توللاماق، انداختن و بهم ریختن( دیوان لغات الترک)
سور = شادی- سور= راندن- روان و خوش = از همین کلمه سورچک = مجلس شبانه (دیوان لغات الترک)

چنگ قدیم ترکجه کؤکنلی، بو کؤکدن کلمه لر= چنگال، چنگ اولماق، چنگه (محمد صادق نائبی- 1000 کلمه اصیل تورکی در پارسی)

خانه =خانا قدیم تورکجه کؤکدن، کان= کانا (مکان) بو کؤکدن، خاندا=هاردا ،کجا (محمد صادق نائبی- 1000 کلمه اصیل تورکی در پارسی)- کتیبه های ارخون-دیوان لغات الترک)

قیمت – قیی(ریشه)+ مه ت(پسوند اسم ساز) در معنا روا و ارزش (بومُدلی یوغورت (یوغور+ وت)، بولوت(بول+اوت) ، قوروت (قور+اوت)، اوموت (اوم+اوت) کلمه لرینده ده گؤرمک اولار. (لغتنامه ایتمولوژی تورک دیل کورومو تورکیه)
پادشاه/ پاد+ شاه (قدیمی تورکجه کؤکلر) پاد = بود = ایل و پاد بای= رئیس و بزرگ، شاه= شاد بمعنای سرکرده (د  د  حرفی قدیم تورکجه ده  حذف اولوب  یا دا  ی حرفینه  بدل اولاردی؛  قولداق= قولاق، آداک= آیاک(دیوان لغات تورک، قدیم تورک یازیلی آبیده لرین دیلی، کتیبه های ارخون-یئنی سئی))

توان = تابان = تاوان = تایان= دایان (پاشنه، زور، تکیه) = تپمک(دیوان لغات الترک) (taban)

دراز/ در+آز، در= تیر (اسکی ترکجه کؤکلر؛  دیرک= تیرک = باریک و بلند)(تیر مظروف از تار= دار همانند: آچ←ایچ، قاچ←قیچ، داش←دیش(دیشاری)، آران←ایران، یار←ییر (ییرت-ییرتیق)؛ آز پسوند جمع کننده است. اوق+اوز←اوقوز(لغتنامه ایتمولوژی (تورک دیل کورومو تورکیه)، قدیم تورک یازیلی آبیدلرین دیلی، کتیبه های ارخون-یئنی سئی)

توشه/ توش+ه ؛ توش =همراه(دیوان لغات الترک)

تخم = توخوم= توغوم= دوغوم = زایش ؛ توغ= دوغ+اوم(محمد صادق نائبی- 1000 کلمه اصیل تورکی در پارسی)

دانه =ده نه = دن+ه = ذره ، عدد واحد  هر شئیدن(محمد صادق نائبی- 1000 کلمه اصیل تورکی در پارسی)

کجا/بدل­ازکانچا(دیوان­لغات­الترک)
خرد = فارسیزه شده قیرت= جزئی از چیزی بریده و دانستن جزئیات چیزی خردمند=خرد+مند (مند یک پسوند اسم ساز ترکی است. امروزه در سیر تکامل ترکی حرف د حذف شده است. مند (منده مه ک) بشکل فعل در معنای بودن است(دیوان لغات الترک)

گشتن= بدل شدن= قوش (قوشولماق) کلمه سیندن = همراه و همچون چیزی شدن

گونه/گون= قون+ه(قون ، کؤکدور معناسی فرود آمدن و نشستن و قون پسوند اسم ساز اوشکله دوشمک معناسیندا (وورقون، آزقین، دارقین). (لغتنامه ایتمولوژی تورک دیل کورومو تورکیه)

سالار/ سالار= سال+آر= مرد و سرباز= براندازنده ، به خاك مالنده سالار = سال(سالماق = انداختن ، برانداختن+ ار (اك فاعلساز ) ،( محمد صادق نائبی- 1000 کلمه اصیل تورکی در پارسی)

شاخه­و­شاخ
شاخ= تیز و قائم؛ وجه تسمیه شاخ حیوانات نیز همین ریشه است. شاخ دورماق= قائم ایستادن، شاخ پول= پول تازه و تا نشده

شاخه = شاخا = شاخ (شاخماق = پيچيدن دور چيزي و بالا رفتن ، رعد و برق زدن،جاري و روان شدن همراه با ايجاد آردن پر و بال) + ا(اك))=رشد آننده و بالا رونده،بالا رونده و پر و بال دهنده ، قسمت رشد
محمد صادق نائبی- 1000 کلمه اصیل تورکی در پارسی)

افسون/ اووسون= اوو+سون= اووماق (مالیدن چیزی مثل مالیدن چراغ جادو ، مالیدن مار برای کنترل آن در سنت مارگیری تورکان= اووسونجو

بخش-­پخش
باغیش = بخيش = بغيش و باغيش )= عفو ، احسان = عفو و گذشت ،اسکی تورکجه کؤکلردن
(محمد صادق نائبی- 1000 کلمه اصیل تورکی در پارسی)- دبيرسياقي ، ديوان لغات التُرك محمود آاشغري)

برگ = بَرک= محکم ( دیوان لغات الترک)

کانچا= مکان(دیوان لغات الترکی)

غنچه=قونچا و قونجا= شکوفه نشکفته،اسکی تورکجه ده گلین آنلامیندا (محمد صادق نائبی- 1000 کلمه اصیل تورکی در پارسی)

گل و گلزار و گلستان =گول بمعنای شکفته و خندان
=گول  گولمك مصدریندن(= خنديدن)کی گولون شادابلیغینا گؤره بو دی وئریبلر و در فارسي با گرته برداری از همین نکته لبخند و لب با تشبيه به گل و غنچه همراه بوده است:گل خنده ، خندة غنچه اي(محمد صادق نائبی- 1000 کلمه اصیل تورکی در پارسی)
قیلاووز(1)

قوُلاغوز = قولاغ(گوش)+وز(اك) = استراق سمع ، جاسوس

قیلاووز(2)
قيلاووز = قيل(راست) + آووز (= آووج = راهنما) = راهنماي راه راست ، دانا
هرکهدرراهبیقلاوزیرود/مولوی
کودک = گودوگ= گوده= کوتاه (کوتاه دا بوکؤکدن دیر)ناقص از نظر طول و قامت. کلمه گدا=گَده نیز به معنای ناقص بودن است (محمد صادق نائبی- 1000 کلمه اصیل تورکی در پارسی).­­­­

سست/ سوس+(او) ت= ساکت و بی حرکت شده

چراغ = چيْراق = چيْر چيْرماق = چيْريْماق = سو دادن + اق( اك) = سوسو آننده ، نوردهنده، چیرسرخی
محمد صادق نائبی- 1000 کلمه اصیل تورکی در پارسی))

داغ = درفش و آلت گرم کردن و داغ کردن(زدن)، تورکلر آت ساخلاییب آتلاری داغلارمیشلار. بو گون هر ایستی بیر سئیه داغ دئییلیر.( دیوان لغات الترک، محمد صادق نائبی- 1000 کلمه اصیل تورکی در پارسی)

امید =اوموت

مزدور =مزد+اور(ار) آدم کار به مزد

قایناق: آراز بیلگین

موضوع: کلمات تورکی در فارسی و ریشه یابی آنها