ديل بيولوژيسي و تورکجه نین یازقیسی

بو مؤوضوعنو ”ديل جانلي بير وارليقدير“ دوشونجه سيندن يولا چيخاراق آنلاتماغا چاليشاجاغام.

جانليلارين ان کيچيک بيريمي (واحيدي) هوجره دير(سئللولدور). بو هوجره لر بؤلونَرَک چوخالار و چوخالما سورَجي ايچينده مورَککَب اورگانيزاسيون اولوشار. ديلين ايسه، ان کيچيک بيريمي سؤزدور.

بيولوژيده (زیستشناسیده) 3 نؤوع بؤلونمه تثبيت ائديلميشدير. جانليلار بو اوچ تور بؤلونمه و چوخالما يولو ايله مؤوجود اولور. بو 3 نؤوع چوخالما بونلاردير:

1.    آميتوز چوخالما. بو نؤوع بؤلونمه تَک هوجره ليلره(تک سئللوليلره) مخصوصدور. تک هوجره ليلر اؤز ايچلرينده بؤلونَرَک چوخالار و هئچ واخت دا مورککب بير اورگانيزاسيون اولوشدورا بيلمَزلر. چونکو مورَککَب اورقانيزاسيونون اولوشومو اوچون داها گئنيش ايليشکيلره احتيياج وار کي، تک هوجره ليلر بو ايليشکيلردَن يوخسوندور.  مثلن، آميب و پارامئسي کيمي تَک هوجره لي جانليلار بو نؤوع چوخالمالار اوچون اؤرنک اولا بيلر. آميب و پارامئسي دار موحيطين تک هوجره لي جانليلاريدير. ائتنيک ديللر دئديگيميز لزگي، کورد، آوار، تاليش، گيلک کيمي ديللر بونيه لرينده علمي، فلسفي دَيَرلري ايفاده ائده بیلمزلر. چونکو بو ديللرين چوخالما شکلي تک هوجره ليلرين اوره مه سينه (ürəmə- تولید مثل) بنزَر. اونلار دوغماز، دوغورماز، تؤرَييب مورَککَب ديل سيستئمي، ديل اورقانيزاسيونو اولوشدورا بیلمَزلر. دوغمايان دوغورمايان، يازييا اينتيقال ائتمه يَن بير ديل ده زامان ايچينده تک هوجره لي جانلیلارین حیات شکلینه محکوم ائديلير. آميبله شير و دار موحيطده بسيط احتيياجلارين گئدئريليشينه (برطرف ائدیلمه سینه) حصر اولونور.

2.    مئيوز و يا جينسَل بؤلونمه. هوجره لرين بو تور بؤلونمه سي و چوخالماسي اوچون ايکي قارشي جينسين ايليشکيلري گرَکير. ديلين مئيوزيک چوخالماسي اؤز جينسيندَن اولمايان باشقا ديللرله موناسيبَتلر يولو ايله، بو ايليشکيلر اورتاميندا گئرچَکلشَر. بو ايليشکيلر سونوجوندا عئينَن جانليلارداکي ستروژئن- پروژئسترون و ائسپئرماتوزويد هوجره لري نين ترکيب تاپيب يئني بير اولوشوم ساغلاديقلاري کيمي، ديلده ده اونون بيريملئري (واحيدلري) اولان سؤزلر بير-بيرلري ايله قايناييب- قاريشار و يئني ترکيبلر، ايفاده لر، مفهوملار، رَمزلر يارادار. بو سورَج اولمادان هئچ بير ديل اؤز ياپيسي (ساختاری) اوستونده ستاندارديزاسيون ساغلايا بيلمَز. ديل بعضي احتيياجلاريني مئيوزيک يوللا، يعني باشقا ديللردَن سؤز آليب، باشقا ديللره سؤز وئرَرَک، سؤز آليش وئريشينده بولوناراق اورتادان قالديرار. مثلا، ديليميزده اوتوروشموش ”چاي“ چينجه بير سؤزدور. لاکين تورک ديلي اونو اؤز وارليغيندا ائله اؤزومسه ميش کي، بو سؤزون باشقا ديله عايد اولدوغونو چوخلاري بيلمَز. تفککورون دؤللنمه سورَجينده ديلده مئيوزيک اورَمه قاچينيلمازدير.

3.    ميتوز چوخالما و جانلي نين اؤز ايچيندَن اورَييب، تؤرَييب و مورَککَب اورگانيزاسيون اولوشدورماسي. دونيايا گلن بير جانلي نين بؤيويوب يئتيشکينليگه، بولوغا چاتماسي، موختليف بدن عوضولري نين بؤيومه سي بو بيچيم بؤلونمه و چوخالمايا مخصوصدور.

ميتوز تورلو چوخالما اوزَرينده داها چوخ دورولموشدور، چونکو هم جانليلاردا، هم ده ديلده ان اؤنملي اولان اورَمه(توليد مثل) شکلي ميتوزيک سورَجدير. ديلده آميتوز و مئيوز اورَمه ائتکيله ييجي يان ديرَک ايسه، اورتا ديرَک ميتوزيک اورَمه دير. آميتوز و مئيوز اورَمه اولمازسا ديل خسارت گؤرَر، آما ميتوز اورَمه اولمازسا ديل چؤکَر.

دوغوب- دوغورمايان جانلييا قيسير دئييلير. قيسيرليق داوام ائدَرسه، سويون سونو گلر و نسل کَسيلر. ديل ده بو بيولوژيک قانونا تابعدير. دوغوب- دوغورمايان، تؤرَييب-تؤرَتمه يَن ديلده قيسيرليق باشلار و سونرا دا بو قيسيرليق سورَجي ديلي سيرادان چيخارار، گئنیش علاقه لر سیستئمیندَن دیشلار.

بعضي ديللرين ميتوزيک بؤلونمه (اؤز-اؤزونو چوخالتما، يئني سؤز اورَتمه، اؤز ياپيسي اوستونده بؤيومه) ايمکانلاري چوخ اولور. خوصوصن، عرب، فين و تورک ديللري نين اؤزونو گئنيشلتمه ايمکاني داها چوخدور. بير کتَبَ سؤزوندن مَکتب، کيتاب، مکتوب، کاتيب کيمي سؤزلر تؤرَيير. و يا بير گؤرمک مصدريندن گؤروش، گؤرونوش، گؤرونتو، گؤرکم، گؤرونوم، گؤرَو، گؤرگو، گؤرمه، گؤروجو، گؤرَن، گؤرکملي کيمي فرقلي معنالار ايفاده ائدَن سؤزلر اورَمَکدَدير. فين ديلينده ده بو شکيلده دیر.

دَييشيک ساحه لرده اينسان بيلينجي گليشديکجه، ديل اؤزونو چوخالتماق، گئنيشلتمَک احتيياجيني دويار. ديلين بو اؤزونو چوخالتما احتيياجي او ديلده دانيشان، يازان ائتنوسون ايراده سي ايله حياتا کئچَر. ائتنوسون اؤز تاريخي تکامول سورَجيني، تاريخي خاطيره لريني اؤزَلليکله يازآل(نوشتاری) اولاراق ديله يوکله مه سي ايله ديلين احتيياجلاري گئدَريلر. احتيياجلار، قوراللار(قایدالار) دَييشديکجه ميللتين ديلي ده گليشمَک ايستر. ديل بير چاغدا ايليشيب قالماز، قالارسا آميتوز سورَج اولاراق شکيللنَر. يعني بؤيوک اورقانيزاسيوندان يوخسون (محروم) اولان و ان کيچيک باسقي قارشيسيندا وارليغيني ايتيرَن، يوخ اولان آميب کيمي بير ”وارليغا“ دؤنوشَر. تورک ديلي نين تاريخ بويونجا اؤز ياپيسي اوستونده بؤيومه سي، گليشمه سي انگللنمیشدیر. اؤزَلليکله تورک دؤولتلري بو انگل اولما ائيله مينده(فعالییتینده) آکتيو اولموشلار. ايلک تورک-ايسلام دؤولتي اولاراق و قيلينج گوجونه عرب خليفه سي نين ايسته يي اوزَرينه تورک ميللتي نين باشيني کسَرَک زورلا موسلمانلاشديران قاراخانلي ساتوق بوغرادان (عربلشديگي و عرب میللیتچیلیگی مرکزلی ایسلامییته تسلیم اولدوغو اوچون آديني عبدوالرحمان اولاراق دَييشديردي. ایسلامین عرب دیلینده و ایلک اؤنجه ایصرارلا عربلره خیطاب ائتدیگی بَللی اولسا دا مسلمانلاشان آداماین آدینین دَییشمه سی حاقدا بیر قایناق اولمامیشدیر. محمد، علی کیمی آدلار ایسلامی آدلار دئییللر، عرب آدلاریدیر. چونکو ایسلامدان صونرا اونلارین آدلاری بو شکیلده اولمادی. ایسلامدان اؤنجه ده اونلارین آدلاری بؤیله اولموشدور. ایسلامی دَیَرلر داها صونرا بو آدلارا یوکلنمیشدیر. بو آدلار تمیز عربجه سؤزلردیر و عرَب کیملیگینی چاغریشدیریر. ایسلامیتله هئچ بیر علاقه سی اولمایان محمدین آتاسی عبدالله آدی کیمی ) توتموش عثمانلييا قدر هاميسي تورکجه نين گليشمه سينه انگل اولموشدور. تورکجه نین قاتیللری اولموشلار. عاشیق پاشازاده سلجوقلار دؤنه مینده تورکجه یه اولان مناسیبتی بو شکیلده آنلادار:

”تورک دیلینه کیمسَنه باخماز ایدی

تورکلره هرگیز کؤنول آخماز ایدی”

ايلک کَز اولاراق گؤیتورکلر دؤنه مينده گئنيش بؤيومه و ايمپئراتورلوق ديلي اولما فورصتيني ياخالايان تورک ديلي چوخ اوزون زامان ياديرقانمیشدیر. ايکينجي کز ايسه بؤيوک آتاتورکون زامانيندا بؤيومه و ائورَنسَللشمه (جاهانشموللاشما) ياشاميني ياشار. بو دؤنَمده اؤزَلليکله ياکوپ ديلآچارين تورک ديلي نين گليشمه آچاريني کئشف ائديب و اَکلرله (ək- شکیلچی) يئني سؤزلرين اورَتيلمه سينه اولاناق(ایمکان) ساغلاماسي تقديره لاییقدیر. بؤيوک آتاتورک دؤنَمينده 600 ايل عثمان اوغوللاري نين اسارتينده ياشايان تورک ميللتي و تورک ديلي اسارَتدن قورتولموش اولور. عثمان اوغوللاري سادجه تورک ديلينده يازان پير سولطان آبدال کيمي اينسانلارين باشيني کسمَکله یئتینمَز، هم ده “ نوسخة السلاطین“  کيمي اثرلرین مؤليفي اولان علي موصطافا کيمي آرناووتلاري، ائرمَنيلري سارايدا اؤزَل قلم مودورلري ائدَرلر. بونلار دا تورکجه نين تيکان ديل اولدوغونو تلقين ائدَر و تورک دیلینین کؤکونون کَسیلمه سینی ایستَرلر. بو ائيله مي (فعالییتی) بؤيوک آتاتورک “ دؤولتين قوروجوسو اولان بيز تورکلر ائرمنيلره، آرناووتلارا فئدا ائديلديک“ شکلينده بیر سؤیله می (ايفاده سي) ايله محکوم ائدَر.

داها سونرالار عوثمانلي يوبازليغينا سئمپاتي باش قالديرماغا باشلار و ايرتيجاع حئيرانلاري عوثمانليلارين چارپيق(منحریف) ”دوشونجه“سي نين محصولو اولان ساپيق عوثمانليجاني دا ”تورکجه!“ آدلانديرماغا چاليشارلار. عوثمانلي دؤنَميندن گلن ايرتيجاعي باسقيلار ديلين ميتوزيک و دوغال چوغاليميني انگللر. آنجاق يئنه ده تورک ديلي ان گئنيش ايمکانلاريني و ائورَنسَللشمه سورَجيني تورکييه ده ياشاماقدادیر. آتاتورکون قوردوغو سيستئم اؤز یئرینده دیر.

قوزئي آذربايجاندا ايسه 20- جی عصرین باشلاريندا ديل اوزَرينه اؤنملي چاليشمالار ياپيلدي، بؤيوک اثرلر يازيلدي. آذربايجانين بؤيوک ادبي موحيطي ده بو زامان مئيدانا چيخدي. داها سونرا قيسير دوشونجه لر بسيط بير ديل آنلاييشي ايله يئتينمه يه تسليم اولدولار. نه بير حسين جاويد، نه چمنزَمينلي، نه جاببارلي، اورتايا چيخدي. حتّی قيسيرلاشان ديل سببي ايله اونلاري آنلاماق دا زور دوروما گلدي. بير ادبييات پروفسورونون حسین جاويدي اوزوندَن بئله دوغرو- دوروست اوخويا بيلمه سي آز قالا غئيري مومکونه دؤنوشدو. (حسين جاويدين ”ايبليس“ درام اثريني صحنه لشديرميشلر آذربايجاندا. کئشکه ائتمه سه يديلر. جاويدين ديليني قيسيرلاشديريلميش بير ديله چئويريب تلئففوظ ائتميشلر. جاويد اوسلوبونا موداخيله ائتمَک اخلاق سينيرلاريني آشماقدان باشقا بير شئي دئييلدير) نسيمي نين، فضولي نين، نواي نين، ایمره نین اثرلرينده سيخ سيخ کئچن ”تانيق“، ”اولاشماق“، ”بونالماق“، ”اونارماق“ کيمي سؤزلري ائشيدن ”ديلچي“ پروفسورلارين اعتيراض باغيرتيلاريني چوخ ائشيتمک مومکوندور کي: ”آمان آرخئيکلشميش اؤلو سؤزلري گئتيريب ديليميزي پیس گونه قویمایین!“ اويسا اؤلموش سؤز يوخدور. اؤلدورولموش سؤزلر وار. تورک-ايسلام تاريخي سورَسينجه قاتيللر اؤز قاتيلليک ايچگودولريني، قاتيلليک خسته ليکلريني تورک ديلي اوزئرينده تجروبه ائتدیلر. بير چوخ سؤزلري اؤلدورسه لر ده تورک ديلي يارا آلدي، آنجاق اؤلمه دي، ياشادي.

البتته کي، تورک ديلي نين آبيده لريني و گيزلريني کشف ائدن باتي بيليم آداملاري اولدو. کيتابي دده قورقودو باتيليلار ساخلاييب گونوموزه اولاشديرديلار. يئني سئي آبيده لريني ده باتي نين بيليمسَل ويجداني کشف ائتدي. مسلمانلار ایستر تورک، عرب و فارس اولسون ائله معنوی زنگینلیگین وارلیغیندان خبردار اولسایدیلار درحال محو ائدَردیلر. خصوصن تورکلرین ایلامییته گیریشی اؤز کیملیکلرینیه ایکراه حیسسی ایله باشلامیشدیر. بو نَدَنله ده تورک ميللتي اولاراق باتي نين بيليمسَل ويجدانينا بورجوموز وار.

آنکارادا قاضي اونيوئرسيتئسينده اوخودوغوم زامان ”ايران کولتور مرکزي“ نين کيتابخاناسي نين کيتابلاريندان فايدالانيرديم. بورادا بير حاديثه ايله راستلانديم کي، تَپمدَن توستو چيخدي. هم ده فارس شووينيزمي نين اؤنجوللريندَن اولان، تورک دوشمَنليگي ايله تانينان قزويني نين آراشديرماسي نين، تثبيتي نين سونوجودور ايندي بو آنلاتاجاغيم.  او کيتابدا مؤوجود اولان متني اولدوغو کيمي يازيرام:

“ علامه قزويني يه گؤره ”مرزبان نامه“ تورک ديلينده يازيلميش و 834(ه.ق)ده وفات ائدن شهاب الدين عربشاه طرفيندن عرب ديلينه ترجومه ائديلميشدير. بو ترجومه دن بير نوسخه 1277 هيجري ده قاهيره ده نشر ائديلميشدير. ”مرزبان نامه“ ني سعدالدين ورايني 12- جي عصرده آذربايجان آتابَيلري نين پادشاهي ائلدَگيز زامانيندا تورکجه يازميشدير.“ (باخ: “ مرزبان نامه“  به کوشش در. خطيب رهبر، چاپخانه مروي، چاپ دوم 1366، انتشارات صفي عليشاه ص ی)

آنلاشيلان او کي، کيتابين تورکچه اوریژينالي، اصلی باشقا ديللره ترجومه ائديلديکدن سونرا يوخ ائديلميشدير. عئينن کيتابي دده قورقود کيمي. کيتابي دده قورقود دا بير تصادوفون سونوجو اولاراق تاريخده قالميشدير. کيتابي دده قورقودو تورک مدنييتينه قازانديران باتي اولموشدور.  ماحمود کاشقارلي نين “ ديوان- لوغات تورک“ اثري نين تاريخده قالماسي دا بير تصادوفون نتيجه سيدیر. لاکين بير چوخ عاليملر کاشقارلي نين بؤيوک بير اثرینین تاريخده قالماديغي، ايتيديگي حاقدا هم فيکيرديرلر. داها دوغروسو باتي کولتورونون علمه اولان سايقيسي “ مرزبان نامه“ني ايچينه آلا بيلمه ديگي اوچون بو اثرين تورکجه اوریژينالي تاريخدن سيلينميش، تورک مدنييتيندن سؤکولوب آتيلميشدير. بئله آنلاشيلير کي، بير چوخ بو شکيلده تاريخي ياپيتلار(اثرلر) تورک-ايسلام تاريخي نين تورکچه يه اويقولاديغي (تطبیق ائتدیگی) قاتيلليک عملیاتی نتيجه سينده سيرادان چيخميش، قتل ائديلميشدير. بؤيوک م. ا. رسولزاده بئله بير سورو سورار: ”ندن تورک ميللتي بو داورانيشلارا عوصيان ائتمه ميشدير؟ ”  و بو شکيلده جاواب وئرَر: “ چونکو تورک ميللتي ميللي ظولمو اؤز جينسيندن گؤرمکده ايدي. اؤز سویوندان قایناقلانان میللی ظولم تورکلرده ”مدافعه نفس“ دویغوسونو محو ائتمیشدیر.“

بؤيوک آتاتورکون ميللييتچيليک تزينه قارشي عوثمانلي ايرتيجاعسي نين حئيرانلاري ”تورک-ايسلام اولکوسو“ دئيه بير آنتي تورک آلتئرناتيو پلان گليشديرميشلر. بو پلان کئچميش تاريخلرده تورک ديلي و کيمليگي اوزَرينه ياپيلان قاتيلليک ائيلملريني يئنيدَن ديريلتمَک ايستر. يالنيز دونيا تورکلوگونون اويانيشي ندني ايله بو پلان نوطفه سينده بوغولور. اوماليم کي نه تورکييه یه، نه ده تورک دونياسينا ضرر وئرمَدن تورک تاريخيندن سيلينَر، سؤکولر گئدَر. تورک-ايسلام تاريخي تورک ديلي يازقيسي باخيميندان ايتيريلميش زامان و تاريخدير. تئيموريلر (ع .ش. نوايی کیمی دؤنَملر ایستیثنا اولماقلا) و بعضي زامان ديليملري ايستيثنا اولماقلا بوم بوش چؤل کيميدیر. تورک ديلينده يازان م . فضوولي کيمي بؤيوکلر ايسه ایکی عثمانلی و صفوی امپئراتورلوقلارینین اورتادا اولماسینا رغمَن آج، بدبخت بير حيات سورموش و سونوندا سولطان سوليمان قانوني يه ”شيکايت نامه“ني يازماق زوروندا قالميشدير. ندن؟ چونکو تورکجه یازماق ایسته میش، فارسجا یازماق ایسته مه میشدیر. فضولینین فارسجا یازماسینین سببی بیر فارس قیز اولموشدور. لاکین فضولی ده اؤز ایراده سیندن دؤنمه میش و ”لیلی مجنون عجمده چوخدور— تورکلرده سه بو فسانه یوخدور“ سؤیله میش و عثمانلی یوبازلارینین، صفوی قاتیللرین ویرانه لیگه چئویردیکلری تورکجه نی تعمیر ائتمه یه گیریشمیشدیر:

”تعمیری خرابه طالیبم من

اینشاالله کی غالیبم من”

بو گون اورتاق آماج تورکجه ني تورک دونياسي نين بيليشيم و ايله تيشيم ديلي دوزئيينه (سَوسسه سینه) يوکسَلتمَکدير. شوبهه سيز کي، بو عمل اوزون زامان سوره سي ايچينده گئرچکلشن بير اولقودور. يئتر کي، تورک دونياسيندا اورتاق اولوسال ايستک بو يؤنده سَفربَر اولسون.

گونتای گئنچ آلپ

2002- آنکارا