آتاقلی عالم استاد دکتور حسین محمد زاده صدیق بیلن اوچره شوو

هجری 1389 نچی ییل، قوس آیی نینگ 10-11 نچی کونلری ایران اسلامی جمهوری اۉلکه سی، سمنان ولایتی یونیورسیتیسی تمانیدن “ایران چۉل منطقه لری لهجه لری” عنوانی آستیده ایکی کونلیک خلق ارا ییریک علمی ییغین سمنان شهریده بۉلیب اۉتدی. ییغینده هندوستان، روسیه، تاجیکستان، اۉزبېکستان، سویدن، اتریش، سویس، آلمان، ایتالیا، پاکستان و افغانستان کبی اۉلکه لر همده تهران و بشقه ولایتلر عالی اۉقوو یورتلریدن کۉپلب عالملر و تحقیقاتچیلر قتنشگن اېدیلر. افغانستاندن اېسه کمینه (حلیم یارقین) چارلنگن اېدیم.

ییغین عالی درجه ده گی تیارگرلیک، مهماننوازلیک، علمی صحبتلر، مباحثه لر، مراقلی و خاطره لی اوچره شوو لر بیلن اۉتکه‌زیلدی. 100 گه یقین مقاله و سخنرانلیک تۉرت ایری بۉلیمده اۉتکه‌زیلدی. کمینه گه ییغین نینگ بیرینچی کونی، بیرینچی بۉلیمیده سۉزلش اوچون نوبت بېریلگن اېدی. سۉز موضوعی “بلخ اولوسی لهجه سینینگ ایریم خصوصیتلری” اېدی. صحبتده مطرح قیلینگن نرسه لر اشتراکچیلر، اینیقسه لهجه شناسلر اوچون مراقلی و قیزیقرلی بۉلدی.

سخنرانلیکدن تشقری، ییغین نینگ باشقروو عمومی سکرتری خانم دکتور عصمت اسماعیلی نینگ تشبثی و التماسی بیلن هندوستانلیک مهمان پروفیسور دکتور راوی چندرا، کمینه و خانم دکتور اسماعیلی نینگ اۉزی سمنان ولایتی تلویزیونیده هم ییغین حقیده قۉشمه صحبت اۉتکزدیک. ییغین ایشلریدن تشقری، میزبانلریمیز سمنان ولایتی نینگ موزیمی، تاریخی یادگارلیکلری همده بشقه کۉرر جایلرینی بیز مهمانلرگه کۉرستدیلر.

ییغینده گی قیزیقرلی نرسه لردن بیری محصللرنینگ کېنگ کۉلمده گی اشتراکلری، مهمانلر بیلن قیته-قیته اوچره شوولری و اولر تمانیدن مطرح قیلینگن موضوعلر حقیده سینچکاولیک یوزه سیدن بیرگن تورلی سۉراقلری اېدی….

مېنینگ ایران سفریم یېتی کون اېدی. بوندن اوچ کونی سمنان شهریده و تۉرت کونی اېسه پایتخت تهرانده اۉتدی. سفر آقیمیده سمنان، تهران، علامه طباطبایی و تربیتِ مدرس یونیورسیتیلری نینگ ایریم استادلری بیلن مراقلی و اونوملی اوچره شوولر و ایلیق صحبتلر بۉلدی.

اوچره شوولردن مېن اوچون اېنگ مراقلی سی تهرانده تانیقلی تورکولوگ عالم و یازووچی استاذ دکتور حسین محمد زاده صدیق (اوزگون) بیلن بۉلیب اۉتگن ملاقات و صحبت اېدی. تهرانده بۉلگنیمده رسمی مهمانداردن تشقری، حاضر تهرانده یشب تورگن اۉلکه داشیمیز، تحقیقاتچی دۉستیم بهرالدین شارق هم دایم مېنگه صمیمی و مهربان همراه و همصحبت اېدی.

استاذ محمد زاده صدیق بیلن اوچره شوویمیز قوس نینگ سکیزینچی کونی توشدن کېین ساعت ایکی لرده بېلگیلنگن اېدی. موضوعنی بهرالدین خانگه ایتگنیمده، او کیشی هم استاذنی کۉریشگه اۉته مایل اېکنینی ایتدی. اوچره شوو کونی بېلگیلنگن چاغده، دۉستیم بهرالدین شارق بیلن استاذنینگ ایشخانه سی تمان جۉنه دیک. استاذ محمدزاده صدیق نینگ ایشخانه سی تهران نینگ مرکزیده جایلشگن مشهور و بویوک انقلاب خیابانیده اېکن. بو خیابان و چهارراهه سیده تهران نینگ برچه بویوک کتاب ساتووچی مغازه لری، مشهور کتاب انتشارات مؤسسه لری همده عالی اۉقوو یورتلر و کۉپلب فرهنگی اداره لری جایلشگن. استاذنینگ ایشخانه سی کۉپ قبتلی بنانینگ بیرینچی قبتیده جایلشگن اېکن. اېشیک آستانه سیده استاذ بیزنی اۉته صمیمی و ایلیق کوتیب آلدی و ایچکریگه باشلب آلیب باردی. ایچکریده گی راحت اۉریندیقلرگه، استاذ بیلن یوزمه-یوز اۉلتیردیک و حال-احوال سۉره شدیک. چای ایچه توریب، صحبت باشلندی.

استاذ، اۉرته بۉیلی، تۉله راق، ساچ-سقالی آپپاق، جدی کیشی اېدی. اونینگ صحبتی اۉته صمیمی و بېغبار اېدی. اینیقسه ایکله تمانگه مراقلی بۉلگن تورک دنیاسی حقیده سۉزلرینی جدا ایشانچلی و صمیمی سۉزلردی.

بیز اوزاق مدت صحبتلشدیک، جمله دن گپ سۉزلیکلر حقیده کېتدی. او کیشی بیزنینگ 1386 ییلی تهرانده، “سخن” انتشاراتی ارقه لی چاپ اېتیلگن ایکی جلدلی “فرهنگ اۉزبېکی به فارسی” اثریمیزنی تقدیرلب، او حقده تقریظ یازگنینی ایتدی. شونینگدېک، کمینه هم او کیشی نینگ فارسچه گه اۉگیرگن “دېوان لغات التورک”، همده نشرگه تیارلگن “محاکمة اللغتین” نینگ ینگی نشری حقیده تقریظ یازگن اېدیم. اولر افغانستان و اۉزبېکستان مطبوعاتیده نشر اېتیلگن اېدی. تقریظ لر چاپ بۉلگن نشریه لر (اۉزبېکستان ادبیاتی و صنعتی، آق یۉل و گونش) دن بیر-بیر سان او کیشیگه اهدا قیلدیم. استاذ جدا خرسند بۉلیب، ممنونیت بیلدیردی.

استاذ نینگ اۉزی هم بیر سۉزلیک تألیفی اوستیگه ایشلب تورگنی، قاله بېرسه میرزا مهدی خان استرآبادی نینگ “سنگلاخ” لغتی نینگ تۉلیق تنقیدی متنینی نشرگه تیارلب توگتگنی حقیده معلومات بېردی. بېللی که، “سنگلاخ” سۉزلیگی نوایی اثرلری سۉزلرینی ایضاحلش مقصدیده تألیف اېتیلگن ییریک سۉزلیک بۉلیب، کته علمی اهمیتگه اېگه دیر. بو اثرنینگ تۉلیق متنینی بیرینچی قتله بریتانیالیک عالم جرارد کلاوزون (میلادی 1950) ییلی لندن ده فکسیمیل یۉسونده نشر اېتگن اېدی. خودی شو نشر اۉشه ییلی انقره ده هم شو یۉسونده باسیلیب چیققن.

هجری 1374 ییلی ایرانلیک عالم روشن خیاوی “سنگلاخ” نینگ قیسقرتیریلگن متنینی ایکی قۉلیازمه نسخه دن فایده لنیب نشر اېتدی. بیراق بو نشر انچه ناقص دیر. اونده تورکی گرامرگه عاید مؤلف نینگ “مبانی اللغه” قسمی توشیریلگن. اوندن تشقری، کۉپلب مشتق فعللر همده دېیرلی برچه شعری اۉرنکلر هم قالدیریلگن. شونینگدېک سۉزلرنینگ فونیتیکیده هم کۉپ ینگلیشلرگه یۉل قۉییلگن.

استاذ محمدزاده صدیق بیزگه “سنگلاخ” متنینی تیارلشده فایده لنگن برچه باسمه و قۉلیازمه نسخه لرنی کۉرسه تر اېکن، بیرقطار دوسیه لرده ایشلنگن و مقابله قیلینگن متنلرنی هم کۉرستدی. درواقع استاذ اثرنینگ تۉلیق متنینی تیارلشده لندن، انقره و تهران نشرلریدن تشقری نېچه قۉلیازمه نسخه لرنی هم قۉلگه کیریتگن اېکن. او، اولرنی بیزگه کۉرستدی.

استاذنینگ ایتیشیچه، چمه سی اۉن ییلدن بویان بو اثر اوستیگه ایش آلیب بارماقده اېکن. حاضرچه اونینگ ایشی توگه گن و اثر ایکی جلدده تیارلنگن. بیراق اثرده گی سۉزلر اېسکی اۉزبېکچه (چغتای تورکچه سی) بۉلگنلیگی باعث، او حالی هم کۉپلب موردلرده شبهه لی نرسه لر بارلیگینی ایتدی.

حقیقتده هم مېنگه نظردن اۉتکه‌زیش و فکر بیلدیریش مقصدیده بېرگن تۉرت بېت اۉرنک (1331-1334 بېتلر) نی نظردن اۉتکزگنیمده سۉزلر فونیتیکی، متننی اۉقیش (تۉغری و انیق ضبط اېتیش)، شعری اۉرنکلرنی ضبط اېتیش و ترانسکریپشن قیلیشده کمیده آلتی ینگلیش کۉزگه تشلندی! شونینگ اوچون، استاذ بو حقده اۉزبېکستان عالملری بیلن مشورت قیلماق اوچون او یېرگه سفر قیلماقچی اېکنینی ایتدی.

اوچره شوو سۉنگگیده بیز بیر-بیریمیزگه کتابلریمیزدن ساوغه قیلدیک. استاذ ساوغه قیلگن کتابلر اره سیده فضولی، نسیمی، نباتی، غریبی تبریزی دېوانلری، غریبی تبریزی نینگ تذکرة الشعرای روم، یادمانهای تورکی باستان (اورخون- ینی سای بیتیکلری نینگ فارسچه ترجمه سی)، خلاصه عباسی (سنگلاخ نینگ حکیم باشی محمد خویی قیسقرتیریب تیارلگن متنی) و استاذنینگ ایریم شعری تۉپلملری و اونگه بغیشلب اۉتکه‌زیلگن اولوغلش ییغین مقاله لر تۉپلمی کبی کتابلر بار اېدی.

مېن ساوغه قیلگن کتابلر اره سیده دکتور شفیقه یارقین نینگ شاه غریب میرزا غریبی دېوانی، کامران میرزا دېوانی، بابرنامه (افغانستان واقعه لری) نینگ دری ترجمه سی، آلیسدن بیر سېس، اویغاق توشلر، ایپک تاله لری (افغانستان اۉزبېک عیال شاعرلری)، نی تیلماجی، رباعیلر (مولانا رباعیلری نینگ دری ترجمه سی) و ینه کۉریشگونچه (حکایه لر تۉپلمی) کتابلری همده اۉزیم نینگ بابری خط، برگهایی از تاریخ اۉزبېکان افغانستان، وکالت دغدغه سی، ینگی رئیس هم کېلدی!، بیز اعلانلر تخته سی میز! و ده یدی ایتلر کمپاینی! کبی کتابلر بار اېدی.

استاذنینگ شخصی کتابخانه سی هم ایشخانه سیده جایلشگن اېکن. استاذ اۉته محبت بیلن کتابخانه سینی بیزگه کۉرستدی. کتابخانه تورکلر تاریخی، ادبیاتی، تیلی و مدنیتیگه عاید جدا نایاب اثرلردن بای اېکن. حقیقتده هم 80 دن آرتیق کتاب و رساله، 300 گه یقین تورلی علمی مقاله یازیب نشر اېتگن استاذ محمدزاده صدیق کبی یېتوک و تینیب-تینچیمس ییریک عالم اوچون شونداق بای کتابخانه بۉلیشی ضرور و عین حالده طبیعی نرسه دیر.

مراقلی و یاقیملی اوچره شوویمیز اېسده لیک تصویرلر آلیش بیلن توگه دی. مېن اولوغ تېنگریدن استاذ محمدزاده صدیق جنابلریگه، یقین و صمیمی دۉست و استاذ صفتیده اوزاق عمر و علمی ایشلر و ریجه لریده اولکن موفقیتلر تیلب قاله من.

محمد حلیم یارقین

قوس آیی، 1389