تورك ائزوتئريزمي: ارگنه قون دستاني و “ آي آتام – آيوا “ افسانه سي


ائزوتئريک-باطيني دوکترينالارا نظر يئتيرديگيميزده قديم متنلره، افسانه لره و موقدس حساب اولونان کيتابلاردا قئيد اولونان حاديثه لره سيمووليک ياناشمانين اولدوغونو گؤروروک. يعني ائزوتئريک تعليملره گؤره، اسکي متنلرده قئيد اولونانلارين ساده جه ظاهيري طرفلريني آنلاماقلا گئرچکليگي درک ائتمک مومکون دئييل. هر بير زامانين طلبينه گؤره کوْدلاشديريلميش بو متنلر اؤز ماهيتيني آچماغا، اينسانليغا يول گؤسترمکله يوکوملودور. دينلرين ائزوتئريک مکتبلري بو ياناشمالاردان ايستيفاده ائده رک بير چوخ قارانليق قالان تانري سؤزلري نين دوزگون آچيليشيني وئرمه يه مووففق اولدوقلاريني ايديعا ائديبلر. مثلا، خريستيانليغين ايلکين چاغلاريندا بير سيرا ايلاهياتچيلار (باشدا ايسکندريييه لي فيلون اولماقلا) تؤوراتين و اينجيلين متنلري نين اينسانلارا دوزگون فورمادا چاتديريلماسي اوچون ائکزئگئتيکا فلسفه سيندن (موقددس کيتابداکي حاديثه لرين آللئقوريک يوزومو) يارارلانيرديلار. ايسکندريييه لي فيلونا (ائرادان اول بيرينجي عصر، ائرابيرينجي عصري) گؤره تؤوراتداکي حئکايه لرين ظاهيري طرفي هئچ ده اونلارين تام اولاراق ماهيتيني آچا بيلمير، اصل ماهيت اونون باطينينده دير کي، بونو دا آنجاق سئچيلميش اينسانلار ايلاهيدن بير نعمت اولاراق ايضاح ائده بيليرلر.

ايسلامدا صوفیزمين يارانماسيندا سونرا ديني متنلره ائزوتئريک ياناشما اؤز تصديقيني تاپدي و اخوان الصفا مکتبي باطيني جريانلارين ان موتشککيلينه چئوريلدي. داها سونرا ايسماعيليليه يين، حوروفيليگين تيمثاليندا ائزوتئريک تعليملر اينکيشافا و يئني ايدئيالارين يارانماسينا سبب اولدو.

بو گون ايستر يهودي کاباليستيکاسي، ايستر اورتودوکس کيلسه طرفيندن هئرئس ( “ ردد ائديلميش “ ) ائلان اولونموش بيدعتچي خريستيان طريقتلري، ايسترسه ده ايسلام صوفیزمي ايله باغلي خئيلي تدقيقاتلار آپاريلميش و يئني معلوماتلار اوزه چيخماقدادير. لاکين تورک ائزوتئريزمي نين اساسيني تشکيل ائدن شامان عادتلري، گؤک تانري کولتو، بوزقورد اينانجي اؤز گئرچک ماهيتيندن تاماميله اوزاق شکيلده ايضاح اولونور. تورک داستانلاريندا و ميفلرينده مؤوجود اولان کوسمولوژي سوژئتلر ندنسه تدقيقاتچيلارين ماراق اوبيئکتيندن خئيلي اوزاقدادير. ايستر “ آي آتام و آيوا “ افسانه سي، ايستر “ اوغوز خاقان “ داستاني اولسون، ايسترسه ده داها سونراکي دؤورلرين محصولو اولان “ قورقوت آتا “ ، “ ماناس “ ، “ آلپاميش “ ، “ کوروغلو “ و ديگرلري ساده جه ادبيليک و تاريخيليک باخيميندان آراشديريليب. بو داستانلارين و ميفلرين باطيني طرفلري نين اوستوندن ايسه چوخ حاللاردا سوکوتلا کئچيليب. بونا گؤره ده، تورک داستانلاري نين و افسانه لري نين يئنيدن تدقيقينه و يوزولماسينا احتيياج دويولور. بو ساحه ده ايلک يئري ايسه، فيکريميزجه تورک ائزوتئريزمي نين اساسيني تشکيل ائدن ارگنه قون داستاني توتور.

ارگنه قون داستانينا گؤره تورکلر قونشولاري طرفيندن مغلوب ائديلديکدن سونرا هاميسي اؤلدورولور، يالنيز خاقانلاري نين قييان و نوکوز(Qıyan və Nüküz) آدلي ايکي اوغلو قادينلاري ايله بيرليکده ساغ قاليرلار. اونلار داغلار آراسيندا بير سيغيناجاق تاپيرلار و 400 ايلدن سونرا سايلاري چوخالديغي اوچون آرتيق اورايا سيغيشميرلار و بونا گؤره ده هر طرفي قاياليق اولان داغدان چيخماق اوچون چاره آختاريرلار. بو زامان تورکون خيلاصکاري بوزقورد سمادان گلن ماوي ايشيغين گؤستريشي ايله قاياليغين بير طرفيني تشکيل ائدن دمير معدنيني اريده رک اورادان خيلاص اولورلار و يئني گونه (ارگنه- يئني، کون-کون(kon-kun)- گون دئمکدير) قوووشورلار.

داستانين تاريخي و ادبيليک باخيميندان اؤنمليليگي اينکارئديلمزدير. بيزيم اوچون بورادا ماراقلي اولان بوزقوردون تيمثالينداکي سماوي ايشيقدير. چين متنلرينده تورکلردن بحث ائديلرکن سماوي قورد ايفاده سي ايشله نير. بورادان دا آيدين اولور کي، بوزقورد ساده جه اولاراق قديم قبيله لرين بعضيلري کيمي موختليف حئيوانلارين موقدس ساييلماسي آنلاميندا دئييل، تاماميله سيمووليک تصويردن عيبارتدير. بوزقورد و اونون اؤنونده گئدن ماوي ايشيق سيريوس اولدوزونون سيمووليکاسيندان باشقا بير شئي دئييل. تدقيقاتچيلارا گؤره، سيريوس اولدوزو تورک اينانج سيستئمينده اؤنملي يئر توتوردو و تامغالارداکي قورد باشي سيريوسو تمثيل ائديردي. يعني تورک داستانلاريندا تورکون دوغولوشو و خيلاصي ظاهيري آنلامدا بوزقوردلا (يعني بير حئيوانلا) علاقه لنديريلسه ده، باطيني آنلامدا سيريوس اولدوزو ايله باغليدير. اوغوز خاقان داستانيندا اوغوز بير گون تانرييا يالوارارکن گؤيدن ماوي ايشيغين ايچريسينده بير قيزين اولدوغونو گؤرور و اونونلا ائوله نير. گؤروندويو کيمي، دارا دوشدوکجه تانري هر زامان داستانلاردا تورکه ماوي ايشيقلا يول گؤسترير کي، بو دا قئيد ائتديگيميز کيمي سيريوس اولدوزو ايله باغليدير.

سيريوس اولدوزونا اينام قديم تورکلرله ياناشي بير سيرا خالقلاردا دا مؤوجود اولوب. حتّی بو اولدوزلا باغلي موقدس حساب ائديلن ايکي کيتابدا-آوئستا و قوراندا دا معلوماتلار مؤوجوددور. آوئستادا بو اولدوز تيشيتراهيا (Tişitrahya)آدلانير کي، حرفي معناسي “ سيريوس اولدوزوندان ائنن “ دئمکدير. آوئستانين ياشتلار کيتابي نين سککيزينجي حيصه سي تيشتر- ياشت آدلانير و مضمونو سيريوسا اؤيگودن عيبارتدير. تيشيتراهيا ياغيشي و بوتون ديگر سولارين حيمايه چيسي حساب اولونور، اينسانلاري قوراقليقدان خيلاص ائدير. قورانين نجم (اولدوز) سوره سي نين 49-جو آيسينده قئيد اولونان: “ شيرانين دا رببي اودور! “ ايفاده سينده کئچن اولدوز آدي دا سيريوس آدي نين عربلشميش فورماسيدير.

بئله ليکله، آيدين اولور کي، ارگنه قون داستانينداکي بوزقوردون باطيني ايضاحي سيريوس اولدوزونا اولان اينام ايله باغليدير. اينديسه، داستانداکي ديگر نوانسلارا ديقت يئتيرک. داستاندان بلليدير کي، تورک هر طرفي سيلديريم قايالارلا احاطه اولونموش بير داغين آراسيندا قاليب و اؤز گوجونه هئچ بير چيخيش يئري تاپمير. بو حاديثه نين ائزوتئريک آنلامي روحون گوناهکار بدنده اسير اولماسيدير. نئجه کي، تؤوراتدا يهوديلر تانرييا قارشي عوصيان ائتديکلرينه گؤره 40 ايل صحرادا قالميشديلار (خريستيان ائکزئگئتيکاسيندا بو روحون بدنده اسير اولماسي کيمي يوزولور)، تورکلر ده عئينيله هانسيسا سببدن 400 ايل بو جور معنوي زيندانا محکوم اولموشدولار. نهايت تانري نين ايذني ايله سيريوسدان ائنن ماوي ايشيغين ايزي ايله حرکت ائدن تورک داغين بير حيصه سي نين دمير اولدوغونو گؤرور و تونقال قالاياراق اونو اريديرلر. بو نوانسين باطيني طرفي اوندان عيبارتدير کي، اوزون مودتدن سونرا موقدس نورلا (داستاندا عادي آلوو) اؤز روحونو تميزله ين تورک آرينديقدان سونرا بو روحاني زينداندان خيلاص اولور و آزادليغا قوووشور. آرتيق معنوي جهتدن تميزلنميش تورک اوچون يئني گون باشلايير و هر ايل بو گون بايرام کيمي قئيد اولونور. بو گونون بايرام کيمي قئيد اولونماسي تورکون گوناهلاردان اوزاق دورماسي، هر زامان حاقسيزليغا قارشي ساواشماسي، تانري نين بويروغونو يئرينه يئتيرمه سيني اونوتمامالاري اوچوندور. چونکي هر طرفدن دوشمنله احاطه اولونان تورکون هر زامان يئني بير ارگنه قون اسارتينه دوشمه احتيمالي وار. آما تورکون بيرليگي، معنوي جهتدن تميزلنمه سي، آريلاشماسي- يعني صافلاشاراق اصلينه دؤنمه سي اونا قارشي اولان هوجوملارين قارشيسيني آلاجاقدير. بو ايشده تانري نين گؤندرديگي ماوي ايشيغين ايسه اونا کؤمک اولاجاغينا اينانيلير.

آي آتام و آيوا

“ آي آتام و آيوا “ ميفي، ايلک دفعه مملوکلر دؤنمينده ميصيرده ياشاميش تورک تاريخچيسي آيبک دواداري طرفيندن يازييا آلينميش بير تورک افسانه سيدير. آيبک دواداري نين وئرديگي بيلگيلره گؤره، بو افسانه ني خالق ديليندن يازييا آلان ايلک شخص اولوغ خان آتا بيتيکچي آدلي قديم بير تورک بيلگينيدير. سورييالي تاريخچيلردن جبريل بن بختيشوع اولوغ خانين بير کيتابيني تاپير و بو افسانه ني فارس ديلينه ترجومه ائدير. بو ترجومه ني الده ائدن دواداري ايسه متني يئنيدن اولدوغو کيمي تورکجه يه چئويرير.

افسانه اينسانين ياراديليشي ايله ايليشگه ليدير و ايلاهي دينلرده اولدوغو کيمي بو پروسئسده ده اساس رولون دؤرد عونصورون اويناماسي قئيد ائديلير. بو باخيمدان افسانه نين اؤن آسييا خالقلاريندان کئچمه سي و حتّی اولوغ خانين ايسلامي قبول ائتميش بير تورک موتفککيري اولماسي بيلديريلير. دوغرودور، ايلکين پروتوديلين اؤن آسييا اراضيسينده پارچالانماسي و تورک خالقلاري نين بورادان غربه و شرقه دوغرو آخينلاري نين باش وئرمه سي آرتيق شوبهه اوبيئکتي دئييلدير. لاکين اينسانين پالچيقدان يارانماسي و بو پروسئسده 4 عونصورون حلل ائديجي رول اويناماسي اينانجي (نووروز چرشنبه لريني يادا سالين) تکجه بيبلييادا دئييل، قديم شومرلردن توتموش، اوزاق آمئريکانين يئرلي ساکينلرينه دک هاميسي نين افسانه لرينده اؤز عکسيني تاپيب. ميثال اوچون، شيمالي آمئريکادا ياشايان ايروکئزلره(irokez) گؤره، ياراديجي ايوسکئخا(İoskexa) سودا اولان عکسينه باخاراق اينساني پالچيقدان اؤزونه اوخشار يارادير. ديگر بير آمئريکا افسانه سينده موخاتين اؤز اورگيندن پالچيق چيخارداراق اينساني ياراتماسي قئيد ائديلير.

اوسته ليک، “ آي آتام و آيوا “ افسانه سينده کي حاديثه لرين اسکي گؤک تانري اينانجي ايله چوخلاشماسي اونون تورک خالقلارينا مخصوصلوغونون ثوبوتودور. بئله کي، افسانه ده بير داغين اوزرينده يئرلشن آتا ماغاراسي موتيوي، تورک ميفولوگيياسي نين اساس موتيولريندن بيريدير. بوزقورد داستانيندا دا قوردلا ياشايان سون تورک اوشاغي نين قاچاراق سيغينديقلاري تورفانين شيمال غربينده کي بؤيوک داغ و داغداکي ماغارا دا بئله بير يئردير. بؤيوک هون و گؤک تورک دؤولتلري زامانيندا تورکلرين تانرييا عيبادت ائتمک اوچون بو جور داغ ماغارالاريندان ايستيفاده ائتمه لري قايناقلاردان بلليدير. گؤک تورکلر باهار بايراميني قوتلو آتالار ماغاراسيندا قئيد ائديرديلر. لاکين افسانه نين ايسلام موحيطينده (دواداري نين موسلمان اولماسي نظره آلينماليدير.) يازييا آلينماسي افسانه نين بير قدر ايسلامي ماهيت داشيماسينا سبب اولوب. تصادوفي دئييل کي، بو پروسئس “ قورقوت آتا کيتابي “ ندا و ديگر “ اوغوزنامه “ لرده ده حيسس اولونماقدادير.

افسانه نين قيسا خولاصه سي بئله دير:

“ چوخ چوخ اسکي چاغلاردا… چوخ ياغمورلار ياغدي. گؤي دئشيلميش کيمييدي. دونيا سئله بوغولدو، هر يان پالچيغا چئوريلدي. پالچيقلار آخان سئلله يووارلاناراق قارا داغداکي بير ماغارايا دولدولار. ماغارانين ايچينده کي قايالار ياريلدي. ياريقلارين بعضيلري اينساني خاطيرلاديردي. سوروکلنن پالچيقلار بو اينسان فورمالي ياريقلاري دولدوردولار. آرادان چوخ زامان کئچدي. ياريقلارداکي پالچيقلار سولار ايله قاريشاراق، حلل اولدو. گونش ساراطان بورجونه گلدي و هاوالار چوخ ايسيندي. ياريقلارداکي پالچيق سولار ايله بيشدي. ياريقلارين مؤوجود اولدوغو بو ماغارا بير قادين کيمييدي. ايچي ده اينسانلارا جان وئرن بير قادين قارني کيمييدي. دوققوز آي دورمادان يئل اسدي. سو، آتش، تورپاق و يئل، اينسانا جان وئرمک اوچون بيرلشديلر. دوققوز آي سونرا بير اينسان چيخدي اورتايا. آدينا آي آتام دئديلر. آي آتام، گؤيدن ائندي و يئره قوندو. بو يئرين سويو دادلي، هاواسي دا سريندي. سونرا يئنه ياغمورلار، سئللر باشلادي. ماغارا يئنيدن پالچيقلا دولدو. گونش بو دفعه سونبوله بورجونده دوردو. سونبوله بورجونده کي گونشين ايستيليگي ايله پالچيقلار سولار ايله بيشدي. بو دفعه بير قادين چيخدي اورتايا. آدينا آي وا (اي اوزلو) دئديلر. آي آتام ايله آي وا ائولنديلر. قيرخ اوشاقلاري اولدو. بونلارين ياريسي اوغلان، ياريسي دا قيزدي. اونلار دا ائولنديلر، سويلاري چوخالدي. بير زامان گلدي آي آتام ايله آي وا خاتونون عؤمورلري دولدو، اؤلدولر. اوشاقلاري، آتا-آنالاريني يارانديقلاري ماغارايا گؤمدولر. ماغارانين قاپيسيني قيزيل قاپيلار ايله قاپاتديلار، دؤرد بير يانيني چيچکله سوسله ديلر “ .

بو افسانه دن آشاغيداکيلار حاصيل اولور:

تورکلر ايلک اينسانين کوسموسدان گلديگينه اينانيبلار و ان ياخين اولدوغونا گؤره آيي نظرده توتاراق اونا آي آتا دئييبلر.

اينسانين بدني نين تورپاقدان ياراديلماسي و حيات اوچون گرکلي اولان دؤرد عونصورون واجيبليگيني درک ائله ييبلر.

تورکلر ان ايبتيداي آسترولوژي بيلگيلره ماليک اولوبلار.

كؤچورن : عباس ائلچين

قايناق : ديلقم احمد


یوروم یازینگ

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / ئۆزگەرتىش )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / ئۆزگەرتىش )

فەيسبۇك سۈرىتى

You are commenting using your Facebook account. Log Out / ئۆزگەرتىش )

Connecting to %s

ئەگىشىش

Get every new post delivered to your Inbox.