مخدومقلی فراغی تورکمن خلقی نینگ بویوک شاعری

تورکمن ادبیاتی آسمانی نینگ یالقیملی یولدوزی و تورکمن ادبیاتی نینگ اساس و بنیادی نی غویان بویوک شاعر و ایل شناس مخدومقلی فراغی حضرت لری دور .

مخدومقلی نینگ یایشی حقده توپلانان اثر بویله دییور :

گوگللنگ ایلاتی نینگ آته نیاز ، قادرخان زماننده گرکز لردان ، مخدومقلی یوناچی دیان آدم گیلیب :

کیم بارمن دهقان دورار یالی دیب سورایور ، خانینگ سالغی برمگی بیلن ، شول گیلن آدم قیشیق لر توپریندان بولان بیر بایینگ غایی سینده گزیبیور یونه شول یرده مخدومقلی یوناچی نینگ زحمت سویار لیگی ، قایش و همده کومش اوسته چیلیغی و باشقه ده دورلی ال هنر لرینه چپر واز برلیگی بیلن ایلاتینگ کونگلیندن توانلیغی ، هم یوناچی قرق پاشا یارانلی ایلات طرفیندن اونونگ ئویلاندیرلیگی و (46) یاشه بارانده بیر اوغلی نینگ بولاندیغی حقده گورینگ ادیلیور و اونینگ آدینه دولت محمد داقیلیار . مخدوم قلی یوناچی سنه 1654 ینچی م ییلده دوغیلیب و سنه 1720 ینچی میلادی ییلنده دام آرادن چقیب دور . یوناچی نینگ شاعر لیغیدن هم خبری بولیب دیر یونه متاسفانه اونینگ اثر لریندن بیز لره اوران آز غالیب دیر .

یوناچی نینگ اوغلی دولت محمد سنه (1112 ) ینچی هـ . ق (1700 ) نجی میلادی غه مطابق ایرانینگ ترکمن صحراسی بولن گرگانینگ و اترک ادبه سینده دنیا اینیب و اوبه مکتب ، مدرسه لرینده اوقاب با شلایور و طالب لرنگ آرا سینده اوکده و ذهنلی شاگرد بولوب چیقیار . دولت محمد آته سینینگ اقتصادی دورموش و یاغدای لر اونچه لیق غووی بولمان لیغی اوچون دایی لرینینگ یاردم لری بیلن خیوه مدرسه لرینینگ بیره گنده علم آلیب اوز دورنینگ کورنیکلی عالم ملا سی بولوب یتشیار شول سبب دن ئونگا ایل اولوس (قاری ملا ) لقبی نی بیریورلر .

دولت محمد آزادی نینگ ناچه وقت لر اساسی ایشی اوغلان اوقوتماقلیق بولوب دیر .

اول تورکمن ادبیات باغینی نینگ اون ایکنجی هجری عصر ده بویوک تورکمن شاعر لری نینگ بیری بولوب (آزادی) تخلص بیلن بیر قانچه اثر یازیب ایز غالدیریب. اونونگ میراث قالدیران اثر لریندن حاضر چنلی بیزه معلوم و بللی بولان لری آتی مونگ سطره یقین و عظ آزادی کتابی بهشت نامه و حکایت جایز انصار آدینده دینی اخلاقی اثر لری و بیر سوری باشقه دام غزل , رباعی و همده قصیده لری بار دیر , بولر دان باشقه دام وعظ آزادی کتبی نینگ سونگینداکی اله دوشان قولیازمه لری اولی بها و بیوک اهمته اییه دیر.

دولت محمد آزادی نینگ اثر لرنینگ معنی سی ترکمن اسیلیک آرزو دور موش بیلن چوقور باغلانشیلیق دور آنینگ اوچون اول ایلاتینگ حرمتلی یاش اوی سی و قدر لی کینگاش چی سی بولوب دیر. آزادی (1760) نجی میلادی ییلنده (1172) نجی غه مطابق (60) یاشینه بارنده آرادن چیقیب دیر.

مخدوم قلی فراغی اوز آته سی دولت محمد آزادی نینگ بوییلنه باغشلاب یازان مرثیه سینده بویله دییور

آلتمش یاشده نوروز گونی لوییلی توردی اجل یولین توتدی آتا مینگ

دیان سطر لری شول یو قرقی سنه دولت محمد آزادی نینگ عالم دان ئو تانینی تصدیق له یور.

دولت محمد آزادی اورته یاشینده ایلکی بیلن (اورازگل) آدلی عیال بیلن دورموش غوریب و شول عیال دن باش اوغل بیر قیز عمله گلیور مخدوم قلی فراغی بولسه شولرینگ اوچنچی سی دیر. ( 1733 ) نجی میلادی – (1153ه.ق) یلینذه گنبد کاوس نگ آجی غوشان محله سنده آنه دن بولوب و ایلکنجی اوقوینی آته سی دولت محمد آزادی نینگ یاننده اور نیار شاعرینگ اوزی بو حقده بویله دییور:

دعا قیب م جور و جفا اکثر دیر علم ئوگردان استاد قبلام پدر دیر

دولت محمد آزاذی اوغلی مخدوم قلی فراغی نینگ بیوک عقلدار عارف و شاعر بولوب یتشما گینده بیوک اور اویناب دیر مخدومقلی توقیز یا شینده حاجی قوشانینگ مکتب لر نینگ بیر ینده اوقونی باشلایور وبیر آز وقت سونگ شعر یاز ماق ایشی بیلن مشغولنیار. اول آته سنینگ بوتون اثر لرینی اوقومق دان داشاری اوبه قشلاغینگ قاری و یاش اولی لریندان آته لر سوزین خلق روایت لرین و تورلی توئیسلی غوشغی غزل لری اته کی و قصه لری جیدا هوس بیلن (ینگلاب) اشید راکن.

مخدومقلی بیرنمه اولان دان سونگره فارس عرب و تورک شاعرینگ اثر لرینی مثال علیشیر نوایی فضولی گنجه لی نظامی ، فردوسی ، عمر خیام ، سعدی حافظ و میرزا عبدالقادر بیدل یالی عالم لرینگ گوزل و عجایب اثر لرینی اوقاب اولرینگ اثر لری بیلن غوویجه تانیش بولوب دیر اولر ینگ قطر ینده بو لماق لیغی ایستاب دیر شول حقده مخدومقلی نینگ اوزی بوییله دییور:

الگلیمی اوز اتسام یته دیر شاخه عرعر اول شیخ فضولیغه سوزوم بولسه برابر

مخدومقلی ایلکی بیلن لباب بوینده قیزل ایاق اوبه سینده کی ادریس بابه آدلی مدرسه ده اوقه یور سونگ بخارا داکی کوگداش آدلی اوقوه گیدیار.

مخدومقلی حضرت لری قیزل ایاق اوبه سینداکی ادریس بابه آدلی ترکستانده کی (خواجه احمد یسوی) وخیوه داکی شیر غازی مدرسه لرنده درس اوقویار اول

اوقه یون وقتی اوز اوزیندن چپر چیلیک و ذهنینلی لیک گرگزن لیگی اوچون شیـــــــر غازی مدرسه سینینگ استادی ومدرسی حضرت پهلوان قیسی بیر یره گیدان وقتینده مدرس لیک بورچی نی هم بجریور. و اول مدرسه نی اجتهاد درجه سینده تمام لاندن سونگره آته کسبی زرگر چیلیک بیلن مشغولنیار . موصوف شیر مدرسه سی حقنده بویله دیب آیدیور:

مکان ایلاب اوچ ییل ایدیم دوزینگی گیدر بولدوم خوش قال گوزل شیر غازی

اوتوردیم قیشیگی نوروز یازینگی گیدر بولدوم خوش قال گوزل شیر غازی

مخدوم قلی چاغه لیقدان گورو شوب تانشیب یوران دایزاسیننگ غیزی منگلی جان بیلن

سویو شوب باشلا یور لر. مخدوم قلی منگلی جانینگ فرهاد اوینانی که شیرین نی سیو یارتی یورک دن یخشی کور یار تی و منگلی یانی قیز پری ده دم یوق دیارتی. شاعر نینگ اوزی بو حقده:

پرده تا رتیب یوز لریمه رایش بیریب سوز لریمه

مخدوم قلی کوز لریمه یکه منگلی خان گرنیور

مخدوم قلی اون سیکز یاشینه بارانده اوز دایزه سیننگ غیزی منگلی جانی سویوب باشلایور منگلی جان هم اونی یوراکدان سوییار. اما مخدوم قلی نینگ آته و آغه سی ئولماکی سببلی گذران دور موش و یاغدای لر قین لشیور منگلی قیز دوغن لاری قیزینگ راضی لیغینه و نا راضی لیغینه قره مان منگلی جانی باشقه بیر یره بیریب دیرلر منگلی غیزه ده اغلاب گیدیب دیر.

شاعر ینگ منگلی غیزه بغشلاب شو لردان “ آیریلدیم“ دیان غوشغی سی :

آیریلدیم غنجه گلمدان سیاه ساچی سنبلمدان

خوش آوازلی بلبلمدان شیرین گفتاردان آیریلدیم

ایل لری بار دینگلی دینگلی سووق سولی تراولنگلی

ایلی گوگلنگ آدلی منگلی نازلی دلداردان آیریلدیم

منگلی غیزنیگ اوزاق بولانی شاعره کوپ منفی تأثیر تاشلایور . اوندن سونگ مخدوم قلی آق غیز بیلن دور موش قوایب اوندن ایکی اوغول بولیپ دیر . ساری “ ملابابک“ یتدی یاشینده و ابراهیم اوغلی اون ایکی یاش لرنیه بارانده عالم دان ئوتیب چاغه لرنینگ یاشلیقده ئولمگی شاعره غاتی تاثیر ادیب دیر . شاعر ینگ اوزی بول حقده شویله دییور :

بولاسه یگیت نگ ذر یادی ئولنده توتیلماز آدی

توتا شماز سینانینگ اودی باشده خیالی بولماسه

ترکمن خلقی نینگ شاعری خلق نینگ دور ادان داستان لرینی وهمده روایت لرینی ایل اولسه دوشونیکلی دیلده هم خلق آیدیم لرنینگ آهنگیده یازماغی با شاریب دیر . اول اوز زمانه ینینگ بیوک هومونیست انسانی صفتینده خلقه گیشلی همه مساله لری سوز لرینده ایسلاب سونگقی لره یاد گار قالدیر مقی ایسلاب دیر :

مخدوم قلی سوزله هرنه بیلانینگ اوزینگه کم لیک بیل دیمان اولانینگ

تا را شلاب شاغلا تغین گونگله گلانینگ سیندین سونگقی لره یاد گار بولار

اون توقیزپخی عصرینگ ذهینلی شاعری ملانفس اوزی نینگ ، بیوک مخدوم قلی غه بغشلاب یازان عجایب اثرنده :

آری اوریزان بالینگ قیده فراغی جان بیریجی سوینگ قیده فراغی

دیان یالی سطرلری بیلن ترکمن اهلی ، شاعر لرینگ خلیفه سینه عدالتلی لیق بیلن اوران یوقاری بها بیریور. بیوک مخدوم قلی نینگ استاد لیغینه هرناچه بها بیرسنگده اونونگ ترکمن ادبیات نه گیریزان تازه لیک لری ، خلقینه ادان خدمت لرینی دولی گوکز ماگه آرلیق ایتار. فراغی دینگه بیوک چپر چیلیک ، مناسب اوسته لیق و همده ساده لیق بیلن خلق کو پچیلیگینه دو شینکلی بولان دیلده اثر دور امگی با شاریب دیر.

خلق دورادیجی لیگی نینگ عما سیز پایلیق چشمه سیندن اوقیبلی لیق بیلن پیدا لانیب اوزی نینگ اولمز یتمز یادگار لیک لرینی ایل اولسه بغشلاب دیر.

شو نونک اوچون مخدوم قلی نینگ اثر لری جماعت کوپچیلیگینه بولوب سویلب اوقالماغینه دینگلانمگینه آیدیمه اولریلمگینه هم یوز لرچه مشتقنلی ییل لرینگ ایچینی سوکیب جانلی کتابلرنگ اوستی بیلن ترکمن دورینه یتیب اگیرت اولی مرتبه یتشمگینه سبب بولدی.

مخدوم قلی جماعت گوپ چیلیگی نینگ گونده لیک آرا قاتناشیق و آدم لرینگ گپلاشیک لرنده هالی شیندی دیب گیتور یار:

مخدوم قلی سوزونگ حقدیر حق سوزه تن بران یوقدیر

* * * *

دوستینگی اگلامه نفعندان قالما سون دوشمانینگ اگلامه سرینگ بیلما سون

* * *

یغشی اوغل دان رحمت آریقی آقار لعنت کرده اوغل دوغدی دوغمدی

اوزال آقان یردن آقار میش آرلیق:

مخدوم قلی فراغی بیوک هو مونست شاعر بولیب ایرمان هارمان کیچه گوندیز ایشلاپ دیر و اوز ترکمن خلقینه ایلندن کیلان خدمتینی ادیب اولمز یتمز اثر لر دور ادیب دیر و شودیب دنیا ادبیاتی نینگ اگسیلمز خزینه سینه اوز قوساندینی قوشیب دیر.

نمونه کلام مخدوم قلی :

یا ذوالجلالیم

یا یارادان قادر قدرتلی جبار آرمانده قویمه غین یا ذوالجلالیم

نفسیمینگ راینده کرملی غفار حیرانده قویمه غین یا ذوالجلالیم

* * * * *

ساقله غیل قایغودان غمدان محنتدان خالی قیلمه دنیا لیکدان دولتدان

نومید ایتمه شفاعتدان نوبتدان درمانده قویمه غین یا ذوالجلالیم

** * * *

تنیـــــــــــم کسل قیلمه اوزیمنی غلاج گونگلوم گینگ ایت قویمه آج و یالانگاج

ظلمه دوش ایتمه نا مرده محتاج عمانده قویمه غین یا ذوالجلالیم

* * * * *

آیا قادر سندان فدرتلی کیم بار؟ کرمینگ گویچلی دور گناهم بسیار

بر ظالیم قولینده ایلاب گرفتار فرمانده قویمه غین یا ذوالجلالیم

* * * * *

مخدوم قلی شرهم بولسه شانینده خیره دوندار آرمان قویمه جانینده

دنیا آخر دوست دشمانینگ یانینده

شرمنده قویمه غین یا ذوالجلالیم

مأخذ : مخدومقلی فراغی نینگ کامل دیوانی

تألیف : عبدالمجید “ توران ”