محمّد خان شیبانی

16-15عصر اؤزبیک ادبیّاتی

نسبنامه سی

شاعر،دولت اربابی،شیبانیلر سلاله سی نینگ اساسچیسی.محمّدخان شیبانی 15-16إینچی عصر اؤزبیک ممتاز ابیّادتی نینگ تنیقلی نماینده لریدن بیری سنه له دی.اصل اسمی سلطان محمّد، آته سینینگ آتی شاه بوداغ،شیبانی ایسه اونینگ ادبی تخلــّصی-لقبی.اونینگ شاه بیگی،شیبیک، شباق کبی تخــّصلری هم بؤلگن. کتته باباسینینگ اسمی شیبان بؤلگنی اوچون بو نامنی اؤزیگه تخلــّص قیلیب آلگن.شیبانی خان 1451 إینچی میلادی أیلی بخاراده دنیاگه کیلدی.خا نینگ آته سی کیچیکلیگیده وفات ایته دی؛اونینگ تربیه سی بیلن بیواسطه باباسی ابوالخیرخان شغللنه دی.کیئین راق شاه بوداغ سلطان نینگ صادق خذمتچیلریدن بؤلگن قاره چه بیک شیبانی خاننی آته لیققه آله دی.آنه سی نینگ آتی قؤزی بیگیم بؤلگن.تورکستان و اؤترارحکمداری محمّد مزید شیبانی گه حامیلیک قیله دی.ابوالخیرخان اونگه شاه بخت،دیب لقب بیرگن.بابرنینگ آپه سی خان زاده بیگمگه اویلنه دی.اوندن فرّخ شاه آتلیق بیر اؤغیل کؤره دی.

حربی و دولتچیلیک فعالیتلری شیبانی خان باله لیگده-یاق،بؤلیق وکتته جسمانی کوچگه ایگه بؤلگن. ظهیرالدین محمّدبابر اؤزی نینگ«بابرنامه»اثریده اونی«شیباق»یعنی،کوچ قدرت ایگه سی،دیب تعریفله یدی.او حربی قابلیتیگه کؤره،یاللنمه قؤشین باشلیغیدن خان درجه سیگه کؤتریله دی.شیبانی خان یاشلیگیده بخارا مدرسه لریدن بیریده إیککی أیل تعلیم آله دی.زمانه سی نینگ دانشمند و حربی سرکرده لریدن سباق تینگله یدی.حربی حرکتلرنی یؤلگه قؤیئیش مقصدیده،اوّل دشت قیپچاققه باره دی و اویرده اؤزیگه کیره کلی قؤشون تؤپلشگه اولگوره دی.قدرتلی دولت توزیش نیتیده،اؤز یاللنمه قؤشینی بیلن تیموریلر عسکرلری صفیگه قؤشیله دی.شیبانی خان نینگ بو تکلیفیگه تیموری زاده لردن بؤلگن محمّد مزید راضیلیک بیلدیره دی.خوف-خطرنی سیزگچ،محمّد مزید شیبانی خاننی اؤزیدن اوزاقلشتیره دی.شوندن سؤنگ، شیبانی اؤز یاللنمه قؤشینلری بیلن موغولستان،تورکستان،خوارزم حکمدارلری خذمتیگه کیره دی. اؤز«قازاقلیک»(بیره ر امتیاز عوضیگه حربی توزیلمه لرتوزیب جنگ قیلوچیلر)خذمتی بیلن کؤپ تجربه تؤپله گن شیبانی تیموریلر آره سیده کتته شهرت قازاندی.

ابوالخیرخان باشلیق اؤزبیکلردولتی دشت قیپچاقده انقراضگه اوچره گن سؤنگ،اؤزبیکلر دولتینی قیته تیکلشگه اورینه دی.او باباسی اؤلومیدین کیئین ترقاقلیککه اوچره گن قبیله لرنی بیرلشتیریب،1480 إینچی أیلی کؤچمنچی اؤزبیکلر دولتینی قئته توزیشگه موفــّق بؤله دی. اؤرته آسیا و خراسانده مرکزلشگن دولت برپا ایته دی.دولت إیشلریده بیر قطار اصلاحاتلر اؤتکزه دی.کوموش تنگه لر ضرب ایتتیره دی. ینگی سالیق تیزیمنی جاری قیله باشله یدی.روحانی و بیمدان کیشلرنی کتته –کتته منصبلر بیلن سیلب،اولر گه پول ومادّی یاردم کؤرسه ته دی.تیز فرصتلرده سمرقندنی کیئین چه لیک، بخارانی تیمریلر قؤلیدن تارتیب آلدیبیر آز اؤتیب،بابر، سلطان محمودلرنی هم حکمیتدن چیتلتیب،تاشکینت،بخارا، اندیجاننی هم ایگلله یدی.نهایت سلطان حسین بایقرانینگ وفاتیدین سؤنگ،1507 -أیلی خراساننی بوتونلی قؤلگه آلدی.شیبانی خاننی خراساندن سوریب چیقریشگه حسین بایقرا اؤغللری نینگ کوچی ایتمه دی.محمّد خان شیبانی دینی علمالرنینگ اعتبارینی قازندی.او اؤزی هم دینی علمللردن چقور خبردار بؤلگن.صاحبقرآن امیر تیمورگه اؤخشب إیریک دین عالملری بیلن قرآن سوره لری تلقینی اوستیده تارتیشگن. اونینگ کوچلی بیلمیدن تاثرلنگن تنیقلی روحانیلر شیبانی خانگه «خلیفة الرحمان» و «امام الزمان»یعنی،«تینگرینینگ یرده گی خلیفه سی»و «دور امامی»- دیگن عنوان بیره دیلر.محمّد خان شیبانی 1510 أیلی مرو(مرغاب دریاسی بؤئیده گی) اورشیده صفویلر عسکرلری تامانیدن آتلر آیاغی آستیده هلاک بؤله دی.شاه اسمایل صفوی شیبانی خان نینگ باش سویگیدن آلتین قدح یسب،ضیافت اؤتکزیب،شادیانه لیک مینی إیچه دی.اونینگ باش سیز تنه سی سمرقندگه آلیب کیلینیب دفن قیلینه دی.

ایجادی إیشلری

شیبانی خان دینی بیلملرنی ایگللـــَش بیلن بیرگه،معرفت پرورلیک فعالیتلری بیلن هم شغللنگن. حربی یوریشلرده اؤزی بیلن کیچیک کؤچمه کتابخانه نی آلیب یورگن.اؤز دوری نینگ معتبر شاعرلریدن کؤره هم زبردست قلم صاحبی بؤلگن. چونکی،اونینگ شعرلری اؤتکیر زهن،بویوک استعداد ایگه سی ایکنینی کؤرسه تیب توره دی. خواجه حسن نثاری نینگ«مذکّرالاحباب»(«دوستلر ذکری»)تذکره سیده کیلتیریلشیچه،شیبانی هراتده گی قاضی اختیارالدین گه یؤلــله گن بیر بیتیگینی توشینتیریش مقصدیده،اونگه اؤزبیک تیلی دستورینی هم یازیب یوبارگن.بو معلوماتنینگ اؤزی شیبانی اؤزبیکچه صرف و نحو علمیدن باخبرایکنینی کؤرسه ته دی.

شیبانی اؤز قلمرویده کوچلی دیپلمه تیک سیاست گه ایگه بؤلیش مقصدیده کؤپ باسقیچلی اؤقیتیش تیزیمنی جاری قیلدی.او دورده همّه سی بؤلیب اؤقیش مدتی 26 أیلنی تشکیل بیرگن. شیبانی خان اؤز سراییگه کؤپلب ایجادکارلرنی تؤپلب،اولرنی ایجادقیلیشگه تشویق قیلگن همده شاعر و عالملرنی مادّی رغبتلنتیرگن.اؤزی بؤلسه تورکی و فارسیده گؤزه ل شعرلر یازگن.شیبانی صورتلر چیزگن،خوشنویسلیک بیلن شغللنگن،موسیقه علمیدن بهره مندبؤلگن،کوی بسته له گن.

شیبانی خاندن بیزگچه،غزل،رباعی تویوقلردن عبارت بیر شعری«دیوان»؛1506 -إینچی أیلی دامغانده یازیلگن«بحرالهدا»(«هدایتگه یؤللاوچی دینگیز»)شعری داستانی؛ 1507-1508 إینچی أیللری اؤغلی تیمور خانگه اتب یازیلگن اؤگیتلر تؤپلمی همده تذکره چی خواجه حسن نثاری نینگ خبر بیریشیچه، موغوللر دوریده اؤلدیریلگن شیخ و متصوف نجم الدین کبرا گه بغیشلب یازیلگن«شهید الشهدا» («شهیدلر شهیدی»)غمنامه اثری میراث قالگن.

شیبانی خان نینگ گؤزه ل خصلت و فضیلتلری حقیده محمّد صالیح نینک «شیبانی نامه» داستانی، نوایی نینگ«مجالس النفایس» اثری،محمّد حیدرنینگ «شیبانی نامه»اثری،بابرنینگ«بابرنامه »سی، قزوینی نینگ«نصرت نامه»تاریخی ،خواحه حسن نثاری نینگ«مذکّرالاحباب»؛ بنایی نینگ«شیبانینامه»، روزبهان نینگ«مهمان نامه بخارا» اثرلریده قیمتلی معلوماتلر کیلتیریله دی.

شیبانی شعرلریدن نمونه :

غزللر

رند بولسانگ ای کـؤنگول میخانه ده آرام تـــــوت،

هر کیمینگ کیم اشتهاسی بؤلدی ایرسه جام توت.

بیر گونش دین یاروق اؤلدی اهــــل دل لـــــر صحبتی،

کیمکه ایرمس اهــل دل یاروق کؤنگولنی شام توت.

زاهـــــدا! گلچهــــــره لــر لعـــل مییــــدین یـــــوق دیمه،

عاشق اؤلسنگ می ایچ و هــم بـاده گلفام توت.

زلفی نینگ سوداسیده هرکون غنیمت کیچه دور،

رویی نینگ مهتابیده صحبتنی بــــو هنگام توت.

یارنینگ وصلی میسر بؤلمس ایرمیش ای کؤنگول،

کؤز بیلــه کؤرمـــاق جمالینی خیــال خام توت.

نیچه هجرینگده شبانی کویدورور سن ای مغول،

آنی کوپ کویدورماگیل بیر رند درد آشـــام توت.

***

هرکیشی کیتسه سمرقند شهریدین،ناچار کیلر،

جـــنــّت الماواده هم بؤلسه،سمرقندنی تیلر.

من هرینینگ شهریده تورمککه بیر یر تاپمه دیم،

وه،سمــــرقند و بخارا،قیده بـــــول قی مو اولر.

کامران وشادمان و کاهلیک و درغام سویی،

نه قیلی مـَی،کیتمه دی،هرگیز کؤنگولدین اوشبولر.

کیم سمرقندیک جهانده بؤلمه غی خوش مرغزار،

دؤستلر،مین نه یله ین،کیتمس کؤنگیلدین سبزه لر.

بو هرینینگ دانش اهلی هرنیچه عیب ایتسنگیز،

قیده شیبانی کی بؤلسه،اول سمرقنـد آرزولر.

تویوق

سوغد(1) إیچینده اؤلتوره دی یابولر(2)،

یابولرنینگ مینگــن آتــــی یابـــولر(3).

یابــــولرنینگ إیلگیدین ایل تینمه دی،

یابولـــــر(4)بؤلسین بو یورتده یابولر.

1.جای نامی،

2.قوم،اوروغ نامی،

3.یا حرفی،