جلال الدین منگوبیردی

جلال الدین ابن علاوالدین محمد منگوبیردی (1231—1198)

خوارزم شاه لردولتینینگ سؤنگی حکم داری ، ماهر سرکرده . انوشتگین لردن. خوارزم شاه لر دن محمدنینگ کته اؤغلی . آنه سی -آی چیچک ترکمن کنیزک لریدن بؤلگن .

جلال الدین بورنیده خالی (منک)بؤلگنی اوچون منک بورنی نامینی بیلن اتلگن. کیینچه لیک بو نام تلفظ ده اؤزگریب ”منگو بیردی“نامی بیلن مشهور بؤلگن. جلال الدین وایه گه ایتگچ ، آته سی اونی غزنه ، بامیان ، غور ، بست،تکین آباد ،زمینداور وهندوستان حدودلریگه چه بولگن یرلرده حاکم و تخت وارثی ایتیب تعینلنگن (1215).

بیراق تورکان خاتون و قیپچاق امیرلرینینگ قاطع ناراضیلیگی سببلی قطب الدین اوزلاق شاه فایده سیگه وارثلیکدن محروم ایتیلگن . جلال الدین آته سینینگ حربی یوروشلریده اشتراک ایتیب ، اوزینینگ جسور جنگچی ،اقتدارلی سرکرده لیک قابلیت لرینی نمایش ایتگن (قدیمگی ایرغیس دریاسی بوییده گی جنگ ).

چینگیز خان باشچیلیگیده گی مغول قوشین لری ماورالنهرگه باستیریب کیریب بیرین -کیین

شهرلرنی ایگللب ،سمرقنده یقینلشگن لریده خوارزم شاه محمد کسپی دینگیزی بوییده جایلشگنآبیسکون شهری یقینیده گی اشور ادا آرالیدن پهناه تاپگن .آغیر بیمار بولگن محمد اوغیل لرینی یانیگه چارلب ،سونگی دمده جلال الدین نی اوز اورنیگه خوارزم شاه ایتیب تعینله گن . جلال الدین منگوبیردی اوکه لری آقشاه و قطب الدین اوزلاق شاه لر بیلن بیرگه اورگینج مدافعه سیگه عاشقه دی . لیکن اورگنج ده گی قیپچاق امیر لری تورکان خاتون نینگ اکه سی خمار تگین نی سلطان دیب اعلان قیلیب ، جلال الدین منگوبیردی گه قرشی سؤی قصد اویوشتیرماقچی بولدی لر.بوندن خبر تاپگن جلال الدین منگوبیردی تیمور ملک باشچیلیگیده گی 300 کیشیلیک سواری لر بیلن اوز وطنی -خوارزمنی تشلب خراسان گه کیتیشگه مجبور بوله دی . نیسا شهری یقینیده اونی 700 نفر مغلول سواری سی کوتردی .جلال الدین منگو بیردی شدتلی جنگدن سونگ اولرنی تار- مار کیلتریب ،نیشاپورگه کیلدی.بو یردن او برچه ولایت حاکم لریگه قرشی بیرلشیشگه دعوت ایتی،بیر آیدن سونگ غزنی تمان یوردی .یولده اونگه هرات والی سی ، قیناته سی امین الملک 10 مینگ کیشیلیک قوشین بیلن کیلیب قوشیلدی . قندهار نی قمل قیلیب تورگن مغول قوشینلری بیلن 3 کونلیکجنگده جلال الدین منگوبیردی اولرنی تار-مار کیلتیرگن.

او غزنه گه 1221 ییل کیلدی .بویرده اونگه خلچ قبیله سی باشلیغی سیف الدین ایغراق ،بلخ والی سی اعظم ملک ،افغان لر سرداری مظفر ملک ،قرلق لر باشایغی حسن قرلق کیلیب قوشیلدیلر .اولرنینگ هر بیری اختیاریده 30 مینگ لیک قوشین بار ایدی .جلال الدین منگوبیردی نینگ اوزیده گی کوچلر ایسه 60 مینگ سواری ایدی .

جلال الدین والیان قلعه سی نی قمل قیله یاتگن تکجوک و ملغورباشچیلیگیده گی مغول قوشین نیگه هجوم قلیب ،3 کونلیک جنگ دن سونگ اولر تار-مار کیلترگن، 1000 دن آرتیق مغول عسکری اولدیریلگن ،اما قالگن قسمی پنجشیر دریاسیدن اوتیب ،کوپریکنی بوزوب تشلشگن.بو جلال الدین منگو بیردی نینگ مغول لر اوستیدن قازان گن دستلبکی ایریک غلبه سی ایدی.چینگیز خان جلال الدین منگوبیری گه قرشی شیکی خوتوخو نویانی 45 مینگ لیک قوشین بیلن جونه ته دی .غزنه یقینیده گی پروان جنگی ده جلال الدین منگوبیردی مغول لر اوستیدن عجایب غلبه نی قولگه کیریته دی . جنگده حربی تکتیکه تاریخیده بیرینچی بولیب ، جلال الدین دشمن سواریلریگه قرشی آت یانیده توریب پیاده جنگ قلیش اسلوبینی قولی دی.مغول لر نینگ اوشبو جنگده گی مغلوبیتی تا شو وقتگچه جدی ضربه گه اوچره مگن چینگیزخان نینگ اساسی کوچنی اوروشگه سالیشی و حربی حرکت رهبرلیگینی اوز قولیگه آلیشگه مجبور ایته دی .

بیراق جنگدن سونگ جلال الدین منگوبیردی نینگ لشکرباشیلری اولجه اوستیده اوزارا جنجاله شیب قالیب ، عاقبت ده سیف الدین ایغراق ، اعظم ملک و مظفر ملک لر جلال الدین منگوبیردی نی ترک ایتگن لر . جلال الدین منگوبیردی نینگ یانیده فقط امین الملک اوز لشکری بیلن قالگن ،خلاص .چینگیز خان کته قوشین توپلب جلال الدین منگوبیردی گه قرشی شخصا اوزی آتلنگن .

گردیز قلعه سی یقینیده جلال الدین منگوبیردی چینگیز خان قوشین نینگ ایلغارینی تار-مارکیلتیره دی و کوچی آزلیگی سببلی سیند (هند) دریاسی تمان چیکینه دی . چنگیزخان قوشینی جلال الدین منگوبیردی نی دریا دن اوتیشیگه امکان بیرمی قورشب آله دی.1221 ییل 25 نومبیر ده بولگن تینگیز جنگده (سیند دریاسی بوییده گی جنگ ) مغلوبیت گه اوره گن جلال الدین منگو بیردی 4000 جنگچی سی بیلن سیند نینگ اونگ ساحلیده سوزیب اوتیب ، چول ایچکریسیگه کیریب کیتدی(بو چول حاضرده هم چولی جلالی دیب اته له دی ).چنگیز خان جلال الدین منگوبیردی نینگ بو جسارتیدن حیرت ده قالیب ، اوز اوغل لریگه قره ب :“ آته اوغیل منه شونده ی بولیشی لازم !“،دیگن.ایندیلیکده چنگیزخان اوزیگه تینگ رقیبگه دوچ کیلگنی نی یخشیگینه توشینیب ،جلال الدین منگوبیردی نینگ کته کوچ توپلشیگه خله قت بیریش اوچون برچه چاره لر نی کوره دی .آرادن بیر نیچه کون اوتگچ ، جلال الدین منگوبیردی قوشینی سانی 7 مینگ گه ایتی. اونگه قلبرس بهادر،کبکوه و سعدالدین علی اشرابدار کبی لشکرباشیلر اوز کیشی لری بیلن کیلیب قوشیلدی. جلال الدین منگوبیردی شمالی هندوستان نینگ ناتنیش چولیده اوچ ، ییلدور کییملی جنگچیلربیلن سرگردانلیکده قالدی . اونینگ بو حالیدن فایده لنماقچی بولگن شتره ولایتی رنه (شاه)سی جلال الدین منگوبیردیگه هجوم قیلگن . جلال الدین منگوبیردی نینگ میرگنلیک بیلن آتگن کمان اوقیدن رنه هلاک بوله دی ، قوشینی ایسه پراگنده بولیب قاچه دی . جلال الدین منگوبیردی کته اولجه نی قولگه کیریته دی. بو غلبه سونگ سیند ،اوچچه،ملتان،لاهور و پیشاور حاکمی نصرالدین قوبچه (1205-1227)نینگنن دنه و سکونده گی نایبی قمرالدین کرمانی جلال الدین منگوبیردی گه اوزینی خیرخواه لیگینی اظهار ایتیب ، سؤاغه-سلاملر جونتگن.غیاث الدین پیرشاه دن اجره لیب کیتگن امیرلر دن سنجاقاخان ، ایلچی پهلوان ، اورخون ، سیارچه ، تکجاروق خان کیشیلر اوز لشکرلری بیلن کیلیب جلال الدین منگوبیردی گه قوشیله دیلر.

جلال الدین منگوبیردی کالار شهری ،پراسراور ،ترنوج قلعه لرنی قولگه کیریته دی.ملک لرنینگ کته قسمیدن اجرلگن قوبچه 10 مینگ آتلیق قوشیننی همده مملوک لرسلاله سیدن بولگن دهلی سلطانی شمس الدین ایلتوتمیشدن آلگن قوشیمچه کوچ بیلن جلال الدین منگو بیردی گه قرشی جنگ قیلگن ،بیراق مغلوبیت گه اوچره گن ،اونینگ خزینه سی ،قورال-یراق لری اولجه توشگن.

1222-ییل چنگیز خان جلال الدین منگوبیردی ایزیدن توبی توقشین و باله نایانی نی 20 مینگ لیک قوشین بیلن جونته دی . لیکن اولر ملتانگه قدر باریب ،شهرنی آلالمی ،جزره مه اسیق داش بیرالمی قیتیشه دی .جلال الدین منگوبیردی اوزیگه قرشی مغول قوشنی لری جونتیلگه نی خبرینی پرسراور قلعه سینی آلگندن سونگ اشیتگن .جلال الدین منگوبیردی ملتان تمان یول آلیب قوبچه ملک لریدن اوچچه ،سدوسن ،ختیسار ،دیوال و دمریلرنی قمل قیله دی،قوشینی اوچون تویه لر ضرورلیگی تاپیله دی. گجرات ولایتی مرکزی نهروال گه خاس خان باشچیلیگی ده قوشین جونته دی . شمس الدین ایلتوتمیش جلال الدین منگوبیردی اوستیگه کته قوشین (30 مینگ آتلیق،100 پیاده ،300 ته فیل)تارته دی .جلال الدین منگوبیردی مردانه وارلیک بیلن رقیبیگه قرشی چیقه دی .جلال الدین منگو بیردی نینگ اوزبیک تای جهان پهلوان قوماندان لیگی اوستیده گی ایلتوتمیش ایلغاری بیلن توقنشیب رقیبیدن اوستین کیله دی.ایلتوتمیش جلال الدین منگوبیردی حضوریگه ایلچی سینی یوباریب صلح سوره ی دی .جلال الدین منگوبیردی هندوستان ده اوز نامی دن کوموش و مس تنگه لر ضرب قیلیب ، اونگه تابع هند ملک لریده اونینگ نامی خطبه گه قوشیب اوقیلگن.بیراق وضعیت بارگن سری مرکب لشیب بارماقده ایدی . ایلتوتمیش ،قوبچه،شونینگ دیک ،هندوستانینگ باشقه ولایت حاکم لری اوزاراتیل بیریکتیریب جلال الدین منگوبیردی گه قرشی اتفاق توزماقچی ایکنلیک لری عیان بولیب قالدی. جلال الدین منگوبیردی نینگ لشکر باشیسی یزیدک پهلوان و سونقورجیق تایسی لر خیانت قیلیب ایلتوتمیش تمانیگه اوتگنلر.قیین وضعیت دن قوتیلیش اوچون جلال الدین منگوبیردی حربی کینگش چقیرگن . امیرلرنینگ کوپچیلیگی عراق تمان یوریش قلیب ،اونی غیاث الدین پیرشاه دن تارتیب آلیشینی تکلیف قیله دی. عراق ده سیاسی پراگنده لیک حکم سورردی. عراق تمان کیتیشگه قرار قیلینه دی.جلال الدین منگوبیردی اوزینینگ هندوستانده ضبط ایتگن ملک لریگه اوزبیک تای جهان پهلوان نی ، غور و غزنه نی ولایت لریگه حسن قرلق نی نایب صفتیده قالدیریب ، عراقه یول آلگن.چول و بیا بان لرنی کسیب اوتیشده جلال الدین منگو بیردی نینگ کوپ جنگ چیلری نابود بولگن ، نهایت او 4 مینگ جنگچی سی بیلن کرمان گه ایتیب کیلگن . غیاث الدین پیر شاه نینگ کرمانده گی نایبی براق حاجب جلال الدین منگوبیردی گه تابع لیک اظهار قیله دی . شوندن سونگ جلال الدین منگو بیردی فارس ولایتی مرکزی شیراز گه کیلگن . فارس حاکمی آته بیک سعد ابن زنگی و یزد حاکمی آته بیک علاوالدوله ابن تاغان شاه اونگه تابع لیک بیلدیریشه دی .جلال الدین منگو بیردی اصفهان گه کیلگن ده اهالی اونی کته طنطنه بیلن کوتیب آله دی ، قوشینی قورال- اسلحه بیلن تامینلنه دی .بو حال غیاث الدین پیرشاه گه یاقمی دی ، او اکه سیگه قرشی 30 مینگ آتلیق قوشین بیلن یولگه چیقه دی . بیراق جلال الدین منگوبیردی اونگه سؤغه-سلاملربیلن میراخورآدکنی ایلچی صفتیده جونتگن و اوزارا نزاح نی تینچ لیک بیلن حل ایتگن . قوشین باشلیقلری جلال الدین منگوبیردی تمانیگه اوتگن .

1225 ییل جلال الدین منگو بیردی آزربایجان گه یورش قیله دی. سونگ بغداد گه قرشی یورش گه حاضر لیک کوره دی. خلیفه ناصر گچه ایلچی جونتیب ، مغول لرگه قرشی بیرلششگه چقیره دی. بونگه جوابا خلیفه جلال الدین منگوبیردی گه قرشی اوزینینگ مملوک امیر جمال الدین قوش تیمیر باشلیق 20 مینگلیک قوشین جونته دی . بصره یقینیده گی جنگده خلیفه قوشنی لری تار-مار کیلتیریله دی . خلیفه بغداد مدافعه سی بیلن مشغول بوله دی . جلال الدین منگو بیردی بغداد اطرافیده 12 کون تورگچ ،آزربایجان تمان کیته دی . آزربایجان و اران آته بیگی اوزبیک ایچکیلیک ، معیشت گه بیریلیب دولت ایشلرینی اوز حالیگه تشلب قویگن ایدی، دولتنی عمل ده اونینگ خاتینی ملیکه خاتون باشقرر دی .

1225 ییل می ده جلال الدین منگوبیردی مراغه شهری نی جنگ سیز قولگه کریته دی. دمشق ، ایربیل حاکملری او بیلن اتفاق توزیش گه راضی بوله دیلر. آته بیک اوزبیک تبریز نی تشلب گنجه گه ،سونگ علی نجا قلعه سیگه قاچیب اوشه یرده وفات ایته دی .جلال الدین منگوبیردی ملیکه خاتون گه اویله ندی . تبریزده بیر نیچه کون تورگندن سونگ اوز قوشینین گروزیه گه (گورجستان) تمان باشلی دی .1225 ییل اوگوست ده گرنل قلعه سی یقینیده گورجستان نینگ ایون مخدزیلی باشلیق 60 مینگ لیک قوشنینی تار-مار کیلتره دی و تیبلیس گه قره ب یوره دی . گورجستان ملیکه سی روسودنه کوتی سیگه کوچیب اوتگن . جلال الدین منگو بیردی دوین ،لاری شهرلرینی ایگه لیدی ،سومری شهری حاکم لری اوز تابع لیکلرینی بیلدیرش گن .

1227 ییل سینتبیر ده اصفهان دن 30 چقیریم شرق ده گی سین قشلاغی یقینیده جلال الدین منگوبیردی مغلوب لرنینگ تینال نویان باشلیق قوشینین ینگن. تینال نویان جلال الدین منگو بیردی حقیده :“زمانه سینینگ حقیقی بهادری ایکن ، اوز تینگقورلرینینگ سروری ایکن“،دیگن.جلال الدین منگوبیردی نینگقونیه سلطانی علاوالدین کیقباد ،جزیره حاکمی الملیک الاشرف مظفرالدین موسی ،دمشق حاکمی الملیک المعظم شرف الدین و مصر حاکمی الملک الکامل محمدگه نامه لریازیب ، اولرنی مغول لر گه قرشی کورشش یولیده بیرلشتیریش یولیده گی خطی -حرکت لری بیهوده کیتدی. اوستیگه اوستک علاوالدین کیقباد مخالف کوچلرنی جلال الدین منگوبیردیگه قرشی بیرلشتیریشگه موفق بولدی.1230 ییل 10 اوگوست ده ارزینجان یقینیده گی جنگده جلال الدین منگو بیردی کوچلری مغلوبیتگه اوچره دی . جلال الدین منگوبیردی نینگ کوچسیز لنگنیدن فایده لنگن مغول لر کته قوشین بیلن آزربایجان گه باستیریب کیریب مراغه ،تبریز نی یگه لی (1231) جلال الدین منگوبیردی تعقیب ایتیشگن .میافریقین ولایتیده گی قشلاق لردن بیریده مغول لر تونگی هجوم نتیجه سیده جلال الدین منگوبیردی نینگ آز سانلی قوشینینی تار-مار کیلتیردیلر ،جلال الدین منگوبیردینی اوزی ایسه تعقیب دن قوتیلیب کوردستان تاغ لریگه چقیب کیتگن .بو یرده قراقچی کوردلر قولیگه اسیر توشیب ، فاجعه لی روشده هلاک بولگن.

جلال الدین منگوبیردی حقیده اونینگ شخصی کتابی ، تاریخچی نساوی شونده ی یازه دی:جلال الدین قاره چه دن کیلگن ، اورته بویلی ،تورک لفظلی آدم ایدی. فارس تیلی نی هم یخشی بیلر دی .اونینگ باتورلیگیگه کیلگنده شونی ایتیش کیره ک کی، سلطان ارسلان لر آره سیده گی اینگ کوچلی شیر ایدی. هیچ قچان کولمس دی . جوده نری بارسه جیلمه یب قویردی . او عدالت سیز لیک لرنی یامان کورردی . جلال الدین اوته قاطعیت لی ،نهایت ده اراده لی ،موره کب ، وضعیت لرده ،تقدیر نینگ قلتیس سیناولریده اوزینی یوقاتیب قومیدیگن فوق الاده مرد و باتور سرکرده ایدی .

اوزبیکستان حکومتی جلال الدین منگوبیردی نینگ مغول باسقینچیلیکلریگه قرشی کورش ده کورستگن مثل سیز جسارتی ،وطنگه و اوز خلقیگه صداقت و چیک سیز محبتی نی قدرلش و اونینگ پارلاق روحینی ابدی لشتیریش مقصدیده ”جلال الدین منگوبیردی تولدی نینگ 800 ییلیگینی نشان لش حقیده “ قرار قبول قیلدی(1998) قرارگه کوره ، اونینگ یورتی خوارزم ده جلال الدین منگوبیردی گه هیکل اورنتیلدی ، یریک کوچه ، میدان ،جماعه کارخانه لری و باشقه لرگه اونینگ نامی قویلدی .

جلال الدین منگوبیردی نینگ حربی یوریشلریده همراه بولگن تاریخچی نساوی جلال الدین منگوبیردی گه بغیشلب “ سیرت السلطان جلال الدین منگوبیردی“(”سلطان جلال الدین منگوبیدینینگ حالتی“) ناملی اثر ، مقصود شیخ زاده ایسه ”جلال الدین ”(1943ییل) درامه سینی یازگن . جلال الدین منگوبیردی حقیده ویدیو فلم ، داستان ،پییسه و باشقه لر یره تیلگن . 2000 ییلنینگ 30 اوگوست ده ”جلال الدین منگوبیردی “ اوردینی (مدال) تاسیس اتیلگن.

تیارلاوچی: داکتر عزیزالله فاریابی