نووروز-تورکلرين ارگنه کون بايرامي


توركلرين بؤيوک دونيايا چيخيش گونو

علم آداملارينا گؤره، ايلک اينسانلار اوچون ان غريبه  و طبيعي اولمايان شئي طبيعت اولموشدور. طبيعتين اينساني شاشيرتان حاديثه لري اينسانلارين دوشونجه سيني دريندن ماراقلانديرميش و گئتديکجه اونون بللي آنلاملاري آيدينلاشماغا باشلاميشدير. قيشين آغير و سويوق گونلري نين بيتمه سي و آردينجا دا حياتين جانلانماسي، جوشقو، سئوينج و هيجان وئرن باهار مؤوسومونون باشلانماسي اينسانلاردا يوکسک احوال-روحيييه ياراتميشدير و بو گون ده يارادير. باهارين گليشي ايله اينسانلاردا بايرام سئوينجي نين يارانماسي نين فلسفه سي محض بودور.

باهار بايرامي اصلينده بوتون بشريتين بايراميدير. يئر اوزونده ائله بير خالق، ائله بير اينسان اولا بيلمز کي، طبيعتين بو  “ نازلي سولطاني “ نين گليشينه سئوينمه سين، اونو جوشقو ايله قارشيلاماسين.

بيزجه، طبيعتده و جمعيتده ائله بير بشري شئي يوخدور کي، او بوتون اينسانليغين مالي اولماسين. باهارين گليشي ده طبيعي بير پروسئس اولدوغوندان او بوتون بشريته عاييددير. فقط اونو بايرام شکلينه سالماق، اونو بايرام کيمي قئيد ائتمک موطلق شکيلده بير خالقين آدي ايله باغليدير.

باهار بايرامي ايله باغلي تاريخه بللي ايلک يازيلي منبع 5000 ايل بوندان اؤنجه ياشاميش کنگرلره – سومئرلره عاييددير. کنگرلر اينسانليق تاريخينده ايلک دفعه  اولاراق چيوي يازيسيني ايجاد ائتميش، اينسان اويقارليغي نين تمل داشيني آتميشلار. باهار بايرامي نين تؤرنلري و فلسفه سي حاقيندا ايلک معلومات دا اونلارا عاييددير.

شومئرلرين اورتا آسيادان گلديگي و ديللري نين ده تورک ديلي ايله عئيني ديل قروپونا عاييد اولدوغو آرتيق شومئرشوناس عاليملرين دئمک اولار کي، هاميسي طرفيندن قبول اولونموشدور.

بلليدير کي، بايراملار دا ايلک اولاراق دينله باغلي مئيدانا چيخميشدير. شومئرلرين ديني اينانجلاري کيمي اونلارين بايراملاري دا تورک ميفولوگيياسينداکي بايراملار آراسيندا بنزرليکلر واردير. هم شومئرلرين و هم ده تورکلرين ميفولوگيياسينداکي بايراملارين ان اؤنمليسي باهار بايراميدير.

اصلينده باهار بايرامي نين فلسفه سي نين اؤزو  “ يئنيدن دوغوشدور “ . شومئرلر باهار بايرامينا  “ آکي تيل ”  دئميشلر کي، سؤزده کي   “ تيل ”  سؤزجويو  “ ياشاماق، يئنيدن دوغماق ”  آنلامينا گلير. آککادلار بونا  “ آکي تو ”  آدي وئرميشلر.

مشهور عاليم بئقميراد گراي اؤزونون مشهور  “ تورکمنلر – شومئرلر ”  آدلي اثرينده گؤسترير کي،  “ آکي تيل ”  سؤزونده کي   “ تيل ”  سؤزو تورک ديلينده کي   “ ديري “ ،  “ کي ”  سؤزو ايسه  “ کير ”  سؤزجويو ايله عئيني کؤکدندير.

شومئرلرده يالنيز روحانيلر طرفيندن کئچيريلن بايراملاردان فرقلي اولاراق بوتون خالق طرفيندن کئچيريلن ان طنطنه لي بايراملاردان بيري باهار بايرامي  “ آکي تيل ”  ايدي. بو بايرامدا شنليکلر بوتون گون بويو داوام ائدر، سوندا قوتسال تانري ايله تانريجانين توي-دويونو ايله باشا چاتاردي. بايرام گونلرينده موغننيلر، اوزانلار هيجان، جوشقووئريجي آتشلي ماهنيلار سؤيلر، چالارديلار.

“ نووروز ”  سؤزو چوخ سونرالار يارانميش بير پارس کلمه سي اولسا دا، اونون وارليغي، بوتون خوصوصيتلري و خالق ايچريسينده بير عادت-عنعنه يه چئوريلمه سي پارسلاردان چوخ-چوخ اوللره عاييددير.

بوتون تاريخي منبعلري دريندن تحليل ائدن، دونيا شؤهرتلي بؤيوک عاليم، عوضسيز موعليم، آذربايجان تورکلري نين فخري، پروفئسسور، دوکتور محمد تاغي زئهتابي شبيسترلي ايکي جيلدليک  “ ايران تورکلري نين اسکي تاريخي ”  آدلي مونومئنتال اثرينده گؤسترير کي،  “ بو بايرامين ايلک روشئيملري ميلاددان 2500-3000 ايل اول بوگونکو آذربايجان و همدان تورپاقلاريندا ياشاييب مدنيت قورموش قوتتي-لوللوبي خالقلاري و ديگر اورتا عاصييادان گلن ائللر و کوتله لر واسيطه سيله يارانميشدير. بو خالقلارين اؤزلري ايله اورتا آسيادان گتيرديکلري ايبتيداي شامانيستي ديني تصوورلر يئرلي شراييطله زامان-زامان ال-اله وئره رک زردوشت ديني نين ايلک روشئيملريني ياراتديقلاري کيمي گؤزل ميللي بايراملارين دا ايلک نوطفه و روشئيملريني ياراتميشلار… نووروز بايرامي … اوندان قاباق و سونراکي گونلرده کي  عادت و عنعنه لرين هاميسي زردوشت ديني نين تام فورمالاشماسيندان چوخ اوللر تدريجله يارانماغا باشلاميشدير… نووروز بايرامي زردوشت ديني ايله ده باغلي اولموش و بو باغليليق  “ آوئستا ”  کيتابيندا دا عکس اولونموشدور… نووروز بايرامي طبيعتين و اينسانين يارانما بايرامي، زردوشتون دوغوم بايرامي، ايشيغين-آهورامزدانين قارانليغا – اهريمنه قلبه بايرامي و نتيجه ده گونلرين اوزانماسي بايراميدير… نووروز بايرامي باره ده بو دئديکلريميزدن نتيجه چيخارداراق دئيه بيلريک کي… نووروز بايرامي قديم آذربايجان و همدان ديياريندا قديم آذربايجانليلار و مرکزي ماد اهاليسي طرفيندن يارانميش و سونرا ايران دئييلن مملکتين باشقا يئرلرينه ياييلميشدير “ . (ص. 771-772).

نووروز گونونون تاريخي ايله باغلي دا عاليم گؤسترير کي، قوتتي-لوللوبي و مانناليلار چاغداش آذربايجان ميلتي نين اولو بابالاري اولموشلار. اونلار سومئر و ايلام آخينلاريندان قالان و تاريخ بويو اونلارلا ايليشکيلي اولموشلار. حتّی قوتتيلر 91 ايل (ميلاددان قاباق 2200-2109) بابيلده حاکيميت ائتميشلر. تاريخ علمي قطعي ثوبوت ائتميشدير کي، ساعاتين آلتميش دقيقه ، دقيقه  نين آلتميش ثانيه يه بؤلونمه سي و شايد هفته، آي و ايل سومئرلرين کشفي و ياديگاريدير. شوبهه سيز، سومئرلر و اونلارلا عئيني مدني کؤکه، ائتنيک خوصوصيتلره و تقريبا واحيد مدني آتموسفئر، موحيط و شراييطه ماليک اولموش نووروز بايراميني يارادان قوتتي-لوللوبي و ماننالار هووروز بايرامي نين گونونو سومئرلرين علمي کشفلريندن ايستيفاده ائده رک تريبن ثابيت… موعين ائتميشلر.

بلليدير کي، شومئرلرده هوجوم علمي چوخ اينکيشاف ائتميشدير. اونلار اول سو ساعاتيني، اوندان سونرا گونش ساعاتيني کشف ائتميشلر. چاغداش ساعات کشف اولونوب ياييلانا قدر بشريت گونش ساعاتيندان ايستيفاده ائتميشلر. سومئرلر بو کشفلردن سونرا گونشين توتولماسي باره ده آراشديرمالار آپاراراق اولدوزلار و گؤي جيسيملري ساحه سينده بؤيوک کشفلره نايل اولموشلار. بو کشفلردن بيري ده 12 بورجو موعينلشديرمکدن عيبارتدير. سومئرلر بو بورجلرين هر بيرينه آيري-آيري آد قويموشدولار کي، بو گون موختليف ديللرده سسلننلر او آدلارين ترجومه سيدير. بو آدلار بابيل کيتابخاناسي نين کرپيج لؤوحه لريندن تاپيلميشدير. 12 بورجون موعينلشديريلمه سي ايله سومئرلر گونلرين اوزانيب-قيسالماسيني و دؤرد فصلي دقيق موعين ائتميشلر کي، بونون دا نتيجه سينده بورجلر و فصيللرين باشلانيب سونا چاتديغي گونلري آزاجيق فرقلر اولسا دا، تقريبي موعينلشديرميشلر. بو دا حمل بورجونون باشلانماسي، ايلک گونون – باهارين گلمه سي و طبيعتين جانلانماسي نين موعينلشديريلمه سي دئمک ايدي. سونرادان – 91 ايل بابيلده حؤکمرانليق ائتديکدن سونرا وطنلرينه دؤنن قوتتيلر اؤزلري ايله برابر بير چوخ شئيلري، او جومله دن ده نووروز گونونون گتيرميش و سونرادان بو گون بايرام شکلينده  “ آوئستا “ يا داخيل اولموشدور. هئچ شوبهه سيز کي، شومئر و ايلاملارلا ديل، ائتنيک و قونشولوق موناسيبتينده اولان ماننا-ماد خالقلاري هله قوتتي-لوللوبي دؤوروندن اونلارين علمي نايليتلريندن ايستيفاده ائتميشلر. بو ايستيفاده ساحه لريندن بيري ده نووروز بايرامي گونونو موعينلشديرمک اولموشدور.

“ دونيا مدنيتي نين کؤچمه لري و يا يئردگيشمه لري نظريييه سينه دايانساق، بوتون سونراکي مدنيتلر اؤزوندن اولکيلرين واريثلريدير “ . شومئر مدنيتي ده تورکوستان، (اورتا آسيا) و کور-آراز مدنيتي نين داواميدير. آذربايجان مدنيتلرين بير-بيري ايله چولغالاشديغي يئردير. تاريخدن شومئر و يا سومئر کيمي تانينان خالق اؤزونه  “ کنگر ”  دئميش و ياراتديغي دؤولتي ده  “ کنگر دؤولتي ”  آدلانديرميشدير. دئمه لي، تاريخه بللي ايلک يازيلي منبع اولان شومئر يازيلارينداکي  “ يئنيدن دوغوش “ ،  “ يئني گون “ ،  “ نووروز ”  بايرامي، خوصوصيله اونون دقيق تاريخي گونو ده تورکلرين آدي ايله باغليدير. بئله کي، ايلک دفعه  اولاراق، تورک حؤکمداري سلجوقلو مليک شاه  “ جلالي تقويمي “ ني ترتيب ائتديره رک دؤرد ايلدن بير ايلين 366 گون اولدوغونو و نووروز بايرامي نين ثابيت گونده حمل بورجونون اولينده اولماسيني علمي، قانوني و دييشمز شکله سالميشدير.

دئمه لي، بو بايرامين کؤکلريني قديم قوتتي-لوللوبي، ماننا-ماد، زردوشتيليک و قديم تورک ائللري، قبيله و سوي بيرلشمه لرينده، قديم تورکلرين حياتي و عادت-عنعنه لرينده آختارماق لازيمدير.

باهارين ايش، حيات، فعاليت، شنليک، نعمت و سادت گتيرمه سي اوچون اونون باشلانديغي گون زردوشتلوگون ديقت مرکزينده اولموش و اونون آهورامزدايا عاييد عونصورلريندن ساييلميشدير.

بو عنعنه  اوغوزلاردا، هونلاردا، آلتايلاردا، گؤي تورکلرده و بوتون تورک خالقلاري نين ميفولوگيياسيندا دا اؤز عکسيني تاپميشدير. بئله کي، مشهور  “ اوغوز خان ”  داستاني، رشيدددي نين  “ جامع التواريخ “ ، اونلو تورک عاليمي ابولقازي باهادير خانين  “ شجره-تورک ”  و س. اثرلرينده بو بايرام  “ اوغوز خان گونو “ ،  “ بؤيوک دويون “ ،  “ بؤيوک شنليک “ ،  “ يئني گون “ ،  “ آيزيت بايرامي “ ،  “ ارگنه قون بايرامي “ ،  “ ياراديليش گونو “ ،  “ يئنيدن دوغوش ”  کيمي قئيد ائديلميش، سونرادان پارسلار بونو اؤز ديللرينه ترجومه ائده رک  “ نووروز ”  آدلانديرميشلار. تدقيقاتچيلارين شومئرلرده، اعلاملاردا، قوتتي و لوللوبيلرده، ماننا و مادلاردا، زردوشتلوکده، اوغوزلاردا، هونلاردا، آلتايلاردا، گؤي تورکلرده، اويغورلاردا و اونلارين بوگونکو واريثلري اولان کرکوک، آذربايجان، تورکييه، اورتا آسيا، دوغو تورکوستان، سيبير، آلتاي، باتي تراکيا و بالکان تورکلري نين مين ايللردن بري ياشاديب بو گون ده قوتلاديقلاري باهار بايرامي نين بايرام کيمي کئچيريلمه سيني محض تورکلرله باغلامالاري اونون حقيقتا بير تورک ميللي بايرامي اولدوغونو تصديقله مکده دير.

باهار بايرامي نين ائله اؤزلليکلري واردير کي، اونلار يالنيز تورکلره مخصوصدور. باهار بايرامي نين  “ آتيل-باتيل “ ،  “ کوسا-کوسا “ ،  “ يئددي لوين “ ،  “ سمه ني “ ،  “ جيدير “ ،  “ اود قالاما و اود اوستوندن آتيلما “ ،  “ آخار سو باشينا گئتمه و سو اوستوندن آتيلما “ ،  “ ائوه تزه ايل سويو گتيرمه “ ،  “ قولاق فالينا چيخما ”  و س. کيمي عادتلري بو گون ده بير چوخ تورک خالقلاري، خوصوصيله آذربايجان تورکلري آراسيندا ياشاماقدادير.

بو بايرامين بوگونکو تورک خالقلاريندا دا عئيني گونده 20-21 مارتدا(1 فروردينده )کئچيريلمه سي اونون تورک ميللي بايرامي اولدوغونو بير داها تصديق ائدير. بو بايرام بوتون تورک خالقلاريندا، همچنین تورکلرين قوردوغو بوتون دؤولتلرده بايرام کيمي قئيد ائديلميشدير.

بوتون بونلاردان علاوه ، بو بايرامين تورکلرله علاقه دار اولدوغونو آشاغيداکي فاکتلار دا ثوبوت ائدير:

– هله فارسلار بو بؤلگه يه گلمه ميشدن چوخ-چوخ قاباق بو بايرام يازين باشلانغيجي کيمي آذربايجان تورکلرينده قئيد ائديلميشدير. بيرينجي ساساني شاهي اردشير بابکان زامانيندان باشلاياراق، فارس شووينيستلري تورکلرين هر بير موثبت و يارارلي شئيلريني، او جومله دن ده نووروزو اؤزونونکولشديرمه يه چاليشميش، لاکين بونا تام نايل اولا بيلمه ميشدير. چونکي تورکلرين فولکلوروندا کلاسسيک و موعاصير يازارلارين بديعي اثرلرينده، افسانه و ميفلرينده، معیشتينده بو بايرام ائله بير درين ايز بوراخميشدير کي، نه قدر ساختا تاريخلر يازيلسا دا، نه قدر قاداغالار قويولسا دا اونو تورک روحوندان چيخارماق مومکون اولماميشدير. چونکي بو بايرام تورکلرين يئني گون، باهار بايرامي اولماقلا ياناشي، هم ده يئنيدن دوغوش – ارگنه کون بايراميدير.

چوخ تأسوفلر اولسون کي، آدي چکيلن بو موعاصير تورک خالقلاري نين تورکييه ايستيثنا اولماقلا هاميسي نين تقريبن 200 ايل موستمليکه اسارتي آلتيندا اولمالاري ايله علاقه دار اولاراق، بو بايرام سووئتلرين استالين دؤنمينده رسما ياساقلانميش و تورکييه نين ده بو ميللي بايرامدان اوزون مودت سببي بللي اولمايان سببه دن ايمتيناع ائتمه سي بو بايراما باشقالاري نين – فارس و حتّی کوردلرين صاحیب چيخماسينا ندن اولموشدور. بونا باخماياراق، خالق بو بايرامي کئچيرميش و سووئت هؤکومتي علاجسيز قالاراق 1966-جي ايلده اونون رسمي دؤولت سويييه سينده اولماسا دا خالق طرفيندن کئچيريلمه سينه ايجازه وئرمه يه مجبور اولموشدور.

تورک خالقلاري سووئت ايمپئريياسيندان قورتولوب موستقيلليکلريني الده ائتديکدن سونرا بو بايرام آرتيق دؤولت سويييه سينده کئچيريلير. سون واختلار تورکييه جومهوريتي ده تاريخي خطاسيني آنلاييب بو بايرامي طنطنه لي شکيلده قئيد ائدير. آرزو ائدرديک کي، ديگر تورک جومهوريتلري کيمي تورکييه جومهوريتي ده نووروز – ارگنه قون بايراميني رسمي دؤولت بايراملاري سيراسينا داخيل ائتسين. چونکي اصلينده بو بايرام  “ يئني گون “ ، يئني ايلين باشلانغيجي اولماقلا برابر، هم ده تورکلرين  “ يئنيدن دوغوش – ارگنه قون ”  بايراميدير.

بو بايرام تورکلرين آلتايلاردان تورکوستانا، تورکوستاندان آذربايجانا، آذربايجاندان آنادولويا، آنادولودان بالکانلارا قدر اوزانيب گلن جوغرافيياسيني احاطه ائدن، تورکلرين ميللي بيرليگيني گوجلنديرن کؤکلو بير ميللي بايرامدير.

بوتون تورک دونياسيني احاطه ائدن بو بيريجيک ميللي بايرام – يئني گون – باهار بايرامي، نووروز موناسيبتيله تبريک ائديريک. بايرامينيز موبارک اولسون!

يازان: آيدين مدد اوغلو

—————————–

یوروم یازینگ

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / ئۆزگەرتىش )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / ئۆزگەرتىش )

فەيسبۇك سۈرىتى

You are commenting using your Facebook account. Log Out / ئۆزگەرتىش )

Connecting to %s

ئەگىشىش

Get every new post delivered to your Inbox.