افغانستان اۉزبېک معاصر ادبیاتی یۉلیدهگی تۉسیقلر ومعمالر

افغانستان ، جهان اۉزبېكلري�نينگ سان جهتدن ايكينچی و اۉزبېك تيلي�نينگ رواجی وترقياتی�گه كۉره بيرينچی مركز حسابلنه�دی. اۉزبېكستان ، اۉزبېكلرنينگ سياسي � جغرافي وطنی بۉليشی�گه قره�مهی اۉزبېك تيلی وادبياتی ترقيات باسقيچلری�دن گپ چيققنده اولرنينگ اېنگ يوكسك چوقّيسيده تورگن امير عليشير نوايي حاضرگی افغانستان حدودی�گه قره�شلی هرات�ده توغيلدی، اويېرده اۉسدی وايجاد اېتدی ونهايتده اونينگ وفاتی هم شويېرده يوز بېريب ، مقبره�سی هم انه اۉشه جايده. مولانامجلسي و اونينگ ايجادی بلخ سرايی بيلن باغليق .

ظهيرالدين�محمد بابر حياتی نينگ كتّه قسمی ، ايجادياتي همده توپراغی كابل بيلن كۉرچيگين يېب قالگن. بابارحيم مشرب�نينگ حياتی ، ايجادي فعاليتی همده وفاتی بلخ وقطغن بيلن جيپس باغليق ، اونينگ مقبره�سی هم تخار ولايتی�نينگ اشكمش اولوسواالليگی ده.

شونده�ی اېكن ،حاضرگه کٍېلیب بيز نېگه مدنی قشاقلیک بیلن کون کېچیرهمیز؟نېگه دیراصلی قیافهمیز نی کۉرسهتیش گه موفق بۉلمهی توریبمیز؟ بوسواللرنینگ برچه سیگه جواب انیق .

تورک خلقی آلدینگی اېسکی وافسانوی دورلردن قطع نظر ، معلوم تاریخ � یعنی ایکّیمینگوسکّیز ییل نینگ قریب 1800 ییلیده بیز یشهب تورگن زمین نینگ اوچدن ایکّی حصهسی بۉلمیش آسیا، اروپا وافریقا قطعهلریده حکومت قیلیب، بویوک امپراتورلیکلر برپا اېتیب کېلگن .بواوزاق عصرلر دوامیده، تورک امپراتورلری خدمتیده بۉلگن افسانوي تاریخ اېگهلری مینگبیرخیل مکر وحیله وفتنهلرنی اویوشتیریش بیلن سۉنگی تورک امپراتورلیگی نی انقراض که اوچرهتیب ، اونینگ جغرافی حدودینی هم تقسیم قیلیب آلدیلر.حاضر بیز استفامت قیلیب تورگن افغانستان جغرافی حدودی هم انهاۉشه بویوک تورک امپرانورلیگی نینگ بیرپرچهسی دیر.

بویوک تورکستان وکېینچهلیک عثمانی لر امپراتورلیگی قلمرولری تقسیملنگنی دن سۉنگ جنوبي تورکستان- یعنی شمالي افغانستان دهگی تورکی زبانلر، اساساً اۉزبېکلر وتورکمنلرنینگ هم سیاسی وهم اجتماعی- مدنی فعالیتلری قتّیق نظارت آستیده قالدی.عبدالرحمن خاندن امان الله خان حاکمیتی دوریگهچه اۉزبیک-تورکمن خلقلری فتل عام اېتیلدیلر،اۉز یشهیاتگن اوی وجایلریدن زورغه کۉچیریلدیلر، بدرغه اېتیلدیلر، تخار، قندوز، بغلان، سمنگان،بلخ، جوزجان، سرپل وفاریاب ولایتلریدهگی اهالی ترکیبی نی اۉزگرتیریش مقصدیده آلیب باریلگن فاشیستیک حرکت لر، هلی هم بعضی بیر کېکسه انسانلریمیز نینگ خاطریده .

حاضرگی هجری- شمسی عصریمیزنینگ بیرینچی چارگیده اۉزبېک � تورکمن خلقلری اوستیدهگی تضییق وباسیم لرهم ینگی توس کسب اېتدی. تورکیه ده عالی تعلیمات کۉرگن بیردایه ، آنه دن هم مهربانراق بیر قیافه ده ظاهر بۉلدی . بوتوبن ذات محمدگل مهمنداېدی ، اونینگ آت وآوازه سینی اېشیتمهگن کیشی یۉق دېب اۉیلهیمن.

محمد گل مهمند شمال تنظیمیه سینینگ رئیسی بۉلیب تعیینلنگچ ، عصرلردن بېری بوتون تورکستان عنعنوي مکتب ومدرسه لری نینگ درسلیک کتاب لری یېترلی درجه ده کۉپ اېمس ،اولرنی قیته چاپ اېتیش ضرور دېگن فکرنی ایلگری سورهدی. خلق اونینگ سۉزلریگه ایشانیب ، اۉزقوللریدهگی بوکتابلرنینگ نایاب نسخه لرینی وحتّی قولیازمه لرنی کېلتیریب اونگه تاپشیرهدیلر. تورکی زبان خلقلرنینگ مدنیتی نی وکیملیگی نی یۉقاتیش اوچون بېلی نی اوچ یېردن باغلهگن محمدگل مهمند اېسه بونگه هم کۉنمهی ، قیشلاقلردن بوندهی کتاب وقولیازمه لرنی بېش- اۉن برابر پولگه ساتیب آلیش گه اورینهدی، آلهدی هم. او تورک واۉزبېکلر مدنیت وفرهنگی تامیرینی قوریتیش مقصدیده، تورکي خلقلر ملي کییمیحسابلنمیش قریب اوتّیزآلتیمینگته تۉننی تورکستان بازارلریدن تۉپلب ،اۉشه تورلی بهانه لر بیلن ببققن نایاب کتابلر گه قۉشیب اۉتگه تارتهدی، بوسۉزیمیزگه یاشی اولوغ هربیرانسان نینگ اۉزی گواهدیر.

محمدگل مهمند بونگه هم قناعت قیلمهیدی ، رحمتلی طاهر بدخشی گه کۉره ،او تورکی خلقلرنینگ بوتون بایلیگینی نابود اېتیب ، اولر نینگ نامینی مملکت تاریخی دن بوتونلهی آلیب تشله ش نیتی ده �اوزاق ییللر بلخ ده حاکمیت قیلیب کېلگن هشترخانیلر، مقیم خانیلر گه اۉخشهش شاه وامیرلر سلاله لری نینگ بلخدهگی قبرستان لریدن ، اولرنینگ قبر تاشلری دن قریب اوچ یوزتهسینی کۉتهریب بلخاب دریاسیگه تشلهگن وقالگن لرینی اېسه حاضرگی بغلان قند فابریکه سینینگ بنیادیگه توبتاش قیلیب قۉیگن*.

اۉزبېک معاصرادبیاتی انه شوندهی بیرتضییقلرگه تۉله شرایط ده شکللنه باشلهدی .اۉشه دورده، نیازیبلخی،میرمحمدامینقربت،محمدکریم نزیهي جلوه،قاریمحمدعظیمعظیمي سزپلی، ابوالخیر خیري،قاریشرفالدین شرف،اېرگش اوچقون،نظرمحمد نوا،مولوی عبدالغنی علمی ، خداینظرعابر ، محمدامین متین کبی اۉزبېک شعریتی علمدارلری میدانگه کېلدیلر .گرچند مطبوعات ونشرات اۉزبېک ادیب لری اثرلری نینگ چاپ اېتیلیشی اوچون بۉلمهسه-ده، اولریرهتگن اثرلری قولیازمه شکلده هربیر اوزبېک تمانیدن مطالعه اېتیلردی. ینه بیر مساله بوکه هجری � شمسي سنه نینگ قیرقینچی ییللریده اۉشه زمان اطلاعات وفرهنگ وزیرلیگی نینگ شرقي وجنوبي چېگره باجخانهلریگه بېرگن رسمي مکتوب لریگه کۉره، پاکستانده باسیلیب چیققن اوزبېک تیلیدهگی کتابلرنینگ افغانستان گه آلیب کیریلیشی ممنوع اېتیلگن.**تشقی وایچکی مطبوعات نی بیرملت یوزیگه یاپیش دن کۉره وحشیانه هجوم بۉلمهسه کېرهک.شوندهی بیرشرایطدن امان-اېسان چیقیش فقط گینه بای میراث وتاریخی ایلدیزگه اېگه بیرخلق اوچون میسربۉلهیآلهدی،خلاص.

شاهی رژیم نینگ دوامدار تضییقلر اۉزبېک تیلینی بۉغیش گه موفق بۉلهآلمهدی . اۉزبېک زبان ادیب لر ، اینیقسه شاعرلریمیز اۉز سېس لرینی� شیروشکر� شعر لر قالبی ده ینگرهتیش گه حرکت قیلدیلر. خداینظرعابر، ابوالخیر خیری،عبدالحلیم حیا، عبدالمومن حامد فاریابی، نجم الدین عیان لر نینگ ستوری جریده سیده 1322ییلده 1345 ییللرگهچه چاپ اېتیلگن ملمع یاکه شیروشکر شعرلر هرچند اۉزبېک، دری وپشتو تیللریده بۉلسه هم، اۉزبېک ادبیاتی نینگ یشیرین دوامی اوچون کتّه اهمیتگه اېگه دیر.

بیز بو اۉرینده خداینظر عابر نینگ دلاکلر عنوانلی شیر وشکرشعرینی مثال کېلتیرهمیز:

دلّاکلر

خــــون دل ازدیـــــــده ام آقتـــــــــورماسون دلّاکلر

مشــــتری رارنجـــــلر یېتکـــــورمــــــاسون دلّاکلر

ســــاچ ایله سقــــــال آلورمېٔنـــدن بوبې انصافلر

همچــــومن بیچـــــاره را اۉلدورمـــــاسون دلّاکلر

چاک اېتیب پوست سرویوزیمگه قان ایلب روان

عفواېتینگ دېب پخته یاپیشتــــورماسون دلّاکلر

فارغ از فاکــــولتـــه دندانکشی بۉلـــــدیم دېبــان

تیش بیله الاشــــــه نی سینــــدورمـــاسون دلّاکلر

ازقـــف صـــــابون پرمـــویش خــــــــدارا دوستـــان

ایتینـــــگیـــــز آغــــیم ایچین تۉلدورماسون دلّاکلر

دستــــمال پرزمیکــــروب وکثیـــــف وچـــرک خود

تا چیــریب کېتگـــــونچه بیر یوودورماسون دلّاکلر

نوت پنجـــــی بېـــــرگن آدمـــلرگـــه ایلب احتـــرام

ایکّی لیک بېـــــرگن قانیــــــن آقتورماسون دلّاکلر

ای رئیــــــس بلـــــــــدیه عابــــــــــر تمنّــــــا می کند

کنتــــــــــرول ایلهنگ بــوحــــالده تورماسون دلّاکلر***

شاهی رژیم دموکراتیک شعاری بیلن عین دَمده اۉزبېک لر مدنی حیاتی ده هم ینگی بیر باسقیچ باشلندی، اۉزبېک تیلیده کونیده یریم ساعت رادیو برنامه لری آچیش ، هم دولت وهم نادولت نشریه لر ده اۉزبېک تیلیده شعر ومقاله لر باسیلیب چیقیشی قیرقینچی ییللر آخریده باشلندی ، اما اوزاق دوام اېتمهدی ، یعنی49-1347ییللردن 1352ییل سرطانیگه قدر دوام اېتدی، خلاص.

اۉزبېک معاصر ادبیاتی نینگ ینگی وثمرهلی دوری 1357ییل 7ثوریده باشلندی. کۉپ ییللر سېس چیقاریش گه مجال تاپمهگن اۉزبېک ضیالی لریدن کۉپچیلیگی قلم تېبرهتیب،اولرنینگ ایجادلری مشق تختهلری بۉلمیش یولدوز جریدهسی ورادیوبرنامه لری واۉزبېک نشین ولایتلر محلی روزنامه لر ده چاپ اېتیله باشلهدی. منه شوییللرده کۉپگینه شاعر ویازووچی لر میدانگه کېلدی.لیکن اۉزبېک ضیالی لری ویازووچیلری فقط خودروگیاه لر کبی اۉسیش گه حرکت قیلدیلر، چونکه اولرنی باش قاووشتیردیرهدیگن بیرار انجمن یانه اویوشمه بۉلمه گن . اگرده دوکتور نجیبالله حکومتی دوریده قوریلگن نوایی انجمنی نی آلسک ، اوحم فقط تشریفاتی توسده ایجاد اېتیلیب ، ضیالی لریمیزنینگ اۉزی بیک لیگی عاقبتیده مۉلجللنگن برنامه لرنی عملی لشتیره آلمهگن.

خلاصه قیلیب ایتگنده، سۉنگی اوتیز ییلدن بېری هیچ بیر حکومت اۉزبېکلر مدنی حقوقیدن کۉزیوممهگن ،بودوردهگی برچه قانونلرده اۉزبېک تیلی ومدنیتی رواجلنتیریلیشی بابیده سۉز کېته دی-ده ، عملده بیرار ثمرهلی ایش قیلینمهیدی. بونبنگ علتی اۉشه عمل میدانیده اۉزبېک عملدارلری نینگ ناتۉغری تنلهنیشی واولر خلق منفعتی اېمس ، اۉز شخصي منفعتلرینی کۉزده توتیب ایش قیلیش لریدن کېلیب چیقهدی.بونگه قۉشیمچه اۉزبېک تیلی وادبیاتی رواجی واۉزبېکلر ملی اۉیغانیشی دن تشویشده بۉلگن ایریم حکومت لر نینگ ایستگی هم منه شوندهی شخصلر حضوری بیلن عمل گه آشهدی.

سنهب اۉتیلگن تۉسیق لرگه علاوه اېتیش گه سزاوار ینه بیر مساله، اۉزبیک قلمکش لری نینگ کتاب اۉقیش وباشقه خلق اینیقسه اۉزبېکستان ادبیاتی نمونه لرینی اۉرگهنیش گه بۉلگن اینتیلیش لری ضعیف درجه ده اېکنلیگی دیر،شونینگ اوچون هم برچه ادیب لریمیز اېسکی قالبدهگی شعر قماغیده یشهب کېلماهلر. حال بوکه حاضرگی دور طلب لرینی هم فقط شعر قاندیره آلمهیدی وبوگونگی کېنگ کۉلمدهگی موضوعلر هم شعر قالبی گه سیغمهیدی ، شونینگ اوچون هم نثری ادبیاتیمیز یېترلی درجه ده تکامل اېتمهیپتی.

حاضر اۉزبېک تیلی قانونده رسميلشدی ،دېب نقاره چلیب یورگن لر کۉپ. مهم رسمي لشیش اېمس ، بورسمي لشیش بیلن نیمه لرنی قۉلگه کیریتهآلیش مهم دیر. حکومت تیلیمیزنی رسمي تیل دېب اعلان اېتیب ، تېگیشلی وزارتلر ، جمله دن معارف وزیرلیگی، اطلاعات وفرهنگ وزیرلیگی، عالی تحصیلات وزیرلیگی وبیلیملر اکادمیسی ده قانون مادهلرینی عملگه آشیریش ، یعنی اۉزبېک تیلی وادبیاتی نینگ رواجی اوچون قندهی ایش لر بجریلگن.

هه! بعضی ایشلر بۉلگن دیر البته.مثال صورتده، بیلیملر اکادمیسی دن اۉزبېک بۉلیمی حرمتلی دانشمندیمیز داکترصاحب واحدی تقاعدگه چیققن لریدن کېین،لغواېتیلیشی، اطلاعات وکلتور وزیرلیگی تمانیدن چیقاریله یاتگن وطندار گزیته سی و�15� دقیقه لیک کونده لیک تلویزیون کۉرستمه لرده اۉزتیلیمیز بیلن اۉزیمیزگه وتاریخیمیزگه سۉکینچ حواله اېتیلیشی، معارف وزیرلیگی تمانیدن بیرینچی وایکینچی صنف دهگی باله لریمیزاوچون یوزده یوز خطاگه تۉله کتاب چاپ اېتیلیشی نی اېسلب اۉتیش اۉرینلی دیر، بلخ، وفاریاب وجوزجان عالی تحصیلات موسسهلریده گی اۉزبېک تیل وادبیات دیپارتمنتلری احوالی گه هم هربیراۉزبېک ییغلهسه بۉلهدی .

اوشبو تۉسیق ومعمالرگه قرهمهی ، ترقی ورواج یۉلینی طی قیلیش طریقه لرینی ینه بیر صحبتیمیز ده به تفصیل ایضاحلهیمیز .انشاءالله وتعالی

*.طاهربدخشی، مختصری درباره تورکهای افغانستان( یادداشت چاپ ناشده]

**.اوشبومکتوب ده قندهار وجلالآباد گمرک لریگه ، پاکستانده چاپ ویا تکثیر اېتیلگن اۉزبېک تیلیدهگی کتابلر اۉشه یېرلرده سقلهنیب ، کېینچه لیک کویدیریلیشی تاکیدلنگن.

***.فاریاب ده 1322-1345ییللرآرهسیده نشراېتیلگن ستوری جریده سی نینگ میمنه کتبخانهسیده سقلهنیب کېلگن پراگنده کلکسبونلری.

تاشقن بهائی- میمنه

۱۳۸۷هـ.ش ۲۵ عقرب