اویغور خان لیغی

کوک تورک لر سنگری, آسیا هون لری نینگ نسلی دن عبارت اویغور لر, اورخون و سلنگا قیرغاق لری بیلن ارال کولی تیگره گی ده یشب کیلگن لر. اویغور لر میلادی ۵ نچی عصر ده ایرکین عنوانی گه ایگه ”شاه جهان“ نامیده گی بیر کیشی باشچی لیگی ده کوچلی بیر بیک لیک قورگن لر. قهرمان و دولت گه خدمت ایتگن کیشی معنی سی گه کیله دیگن آلپ ایلتبر عنوانی گه ایگه اوغلی پوسا هم اونینگ بیلن بیرگه ایدی.

بیرلشگن یاکه متفق معنی سی گه کیله دیگن اویغور کلمه سی, ۹ اوغوز و ۱۰ اویغور قومی نینگ بیرله شیشی نتیجه سیده پیدا بولگن بیر جمعیت دن عبارت. قرلق لر و باسمیل لر نینگ یاردمی بیلن میلادی ۷۴۲ نچی ییلی ده کوک تورک دولتی نی قوله تیب یوبارگن اویغورلر, میلادی ۷۴۴ نچی ییلی ده اوتوکن نی قول گه کریتیب, بیوک اویغور خان لیغی گه اساس سالگن. ایلک اویغور خاقانی قوتلوغ بیلگه کول خاقان اردو- بالیگ نامیده گی یوقاری اورخون دریاسی نینگ تیگره گی ده اورین آلگن قرا بالاساغون شهری نی پایتخت اوله راق قبول ایتگن.

شوندای قلیب ینگی اویغور دولتی, اساسچیسی نینگ آتی اوچون یریم دینی بیر عنوان دن عبارت قوتلوغ بیلگه کول خاقان نامی بیلن اتلیب باشلنگن. کوکترک لرده بولگن لیگی دیک, اویغور دولتی ده هم خاقان لر تنگری نینگ ییرده گی نماینده سی اوله راق قبول ایتیلماقده ایدی. شوندای قلیب اولر نینگ حاکمیت لری نینگ منبعی نینگ تنگری دن کیلیب چقیتگن لیگی بلدریلماقده ایدی.

ایچ مغلستان و اورخون تیگره ک لری ده قوریلگن اوشبو دولت نینگ پایتختی قرا بالاساغون دن عبارت ایکن, یوقاری نوشجان یاکه یوقاری بارسهان, بهوان و کوچو اویغور دولتی نینگ اینگ مهم شهر لری آره سیده اورین آلماقده ایدی. بوندن تشقری اوشبو شهر لر ایالتی بیر تیزیم بیلن اداره ایتیلماقده ایدی. شوندای قلیب مذکور شهرلر مرکزی اویغور دولتی نینگ نماینده سی دن عبارت بیر خان تمانیدن باشقریلماقده ایدی.

تاریخی منبع لرده, اوشبو ایالت لر آره سیدن مذکور دولت نینگ پایتختی دن عبارت قرابالاساغون نینگ جوده رواجله نیب کیتگن لیگی قید ایتیلگن. آلدین کیچیک بیر مسکونی منطقه دن عبارت قرابالاساغون اویغور دولتی نینگ پایتختی بولیشی آرتیدن, مرفه و گوزه ل بیر شهر گه ایله نیب کیتگن. مانوی دینی نینگ رواجله نیب کیتیشی آرتیدن, قرا بالاسوغون شهری نینگ فقط گینه سیاسی ایمس بلکه, یریم دینی بیر مرکز گه هم ایله نیب کیتگن لیگی کورینماقده. شوندای قلیب قرا بالاساغون نینگ اوشبو جهت ده گی اهمیتی اویغور لرنینگ قولب کیتگن کون گه قدر دوام ایتیب کیلگن. قرابالاساغون تجارت جهتی دن هم اویغورلرنینگ اینگ مهم شهر لری آره سیده اورین آلماقده ایدی. اوشبو شهر شرق تمان آقیتگن بیر دریا نینگ تیگره گی ده قوریلگن ایدی. قرا بالاساغون شهری مرمردن قوریلگن کوپلب دوکان و تجارت خانه لرگه ایگه ایدی.

قوتلوغ بیلگه خاقان نینگ وفات ایتیشی آرتیدن اوغلی موینچور خاقان میلادی ۷۴۷ نچی ییلی دن باشلب اوشبو دولت نی باشقریب باشله دی. خودی منه شو دور نینگ اوزی ده اویغور دولتی نینگ کوچی نینگ آرتیب کیتگن لیگی کورینماقده. شوندای قلیب اوشبو دولت آلدین غرب ده گی تورگیش لرنی کیین چه لیک ایسه شرق ده گی قرغز لرنی اوز حدود لری گه قوشگن. شوباعث موینچور نینگ, میلادی ۷۵۹ نچی ییلی گه قدر دوام ایتگن اوز دوری ده بیوک اویغور خان لیغی نینگ کوچی نی آرتریب یوبارگن لیگی کورینماقده. موینچور دوری ده, ایچکی قیین چیلیک لر گه دوچ کیلیب قالگن چین دولتی بیلن تالاس اوروشی یوز بیرگن. میلادی ۷۵۱ نچی ییلی ده قرلق لر تمانیدن حمایه لنگن عرب اردولری نینگ چین لیک لرنی مغلوبیت گه اوچره تیشی آرتیدن, ”ایکینچی لیک ساحه لری“ اویغور لرنینگ قولی گه توشگن. شوندای قلیب اویغور لر خودی منه شو ییر نینگ اوزی ده کتته بیر مدنیت قورگن. میلادی ۷۵۹ نچی ییلی ده ایسه موینچو نینگ حیات دن کوز یومیشی آرتیدن, اوغلی بوغو خاقان دولت نی باشقریب باشله گن. تبت لیک لرنینگ یاردم طلب لری گه بناً اردوسی بیلن بیرگه چین گه کیرگن بوغو خاقان, میلادی ۷۶۲ نچی ییلی ده چین نینگ پایتختی لو-یانگ نی عصیانچی لردن قوتقزگن. اوزاق بیر مدت بیلن چین ده قالگن بوغو خاقان, فکر جهتی دن چین لیک لردن تاثیرلنگن. اولکه سی گه قیتیب کیلیتگن پیتی ده چین دن تورت نفر مانوی دینی مسئولی نی آلیب کیتیب, اولکه سیده مانویزم دینی نینگ کینگ ترقلیب کیتیشی بوییچه فعالیت آلیب بارگن. مانویزم دینی ده حیوانی غذا لرنینگ ییلیشی ممنوع ایدی. شوباعث, اویغورلرنینگ حیات طرزی گه مخالف بیر عقیده دن عبارت ایدی.

قرا بالا ساغون نی پایتخت ایتیب قبول ایتگن اویغور لرنینگ خاقانی بوغو خاقان, چین گه قرشی هجوم اویشتریلیشی فکری گه مخالف ایدی. اونی اوشبو فکری دن واز کیچیرته آلمه گن وزیر تونگ باغا ترخان, میلادی ۷۷۹ نچی ییلی ده بوغو خاقان نی اولدریب تخت نی ایگلله دی. تونگ باغا ترخان, کوچلی بیر رهبر ایکن لیگی سببلی قرغز لرنی قیته باشدن باشقریب باشله دی. تونگ باغا ترخان, پادشاه لیک عایله سیدن چین لیک بیر قیز بیلن اویله نیب, چین بیلن بولگن ایریم کیلیشموچیلیک لر نی برطرف ایتدی.

میلادی ۷۹۴ نچی ییلی ده قوتلوغ بیلگه خاقان نینگ تخت نی ایگلله گن لیگی کورینماقده. خودی منه شو دورنینگ اوزی ده اویغور لر ایریم قیین چیلیک لرگه دوچ کیلیب قالگن ایدی. اوشبو دور ده قوتلوغ خاقان چین گه یاردم ایتیش گه حرکت ایترایکن, موضوع بیلن علاقه لی موفق بوله آلمه گن لیگی و اویغور اولکه سی ده ایریم قیین چیلیک لرنینگ یوز بیریب باشله گن لیگی کورینماقده. میلادی ۸۰۵ نچی ییلی ده قوتلوغ بیلگه خاقان نینگ حیات دن کوز یومیشی آرتیدن تخت گه اوتیرگن خاقان لرنینگ تجارت و تشقی سیاست بوییچه ایریم موفقیت لر قول گه کریتگن لیک لری گه قره مسدن, بوغو خاقان دوری ده باشلب کیتگن مانویزم نینگ اوشبو دورلرده هم دوام ایتیب کیلگن لیگی حس ایتیلگن. خودی منه شو دور نینگ اوزی ده قرغز لر هم اوز کوچی نی آرتررایکن, اورخون منطقه سی گه باسیم قلیب, میلادی ۸۴۰ نچی ییلی ده اویغورلرنینگ مقدس توپراق لری دن عبارت اوتوکن نی قول گه کریتیش لری آرتیدن اویغور خاقانی نی اولدرگن.