امیرالکلام حضرت نظام الدین میر علی شیر نوایی

اصل اسمی نظام الدین میر علی شیر .او جنوبی تورکستان نینگ هرات شهریده تؤغیلیب ، شو یرده عمرینینگ اساسی قسمینی اؤتکزگن. نوایینینگ آته سی غیاث الدین بهادر تیموریلر خانه دانیگه یقین بؤلگن . شعر ذوقی و استعدادی یرته اویغانگن. باله لیکده یاق فریدالدین عطار نینگ “ منطق الطیر “ اثرینی یاد الگن ، شرف الدین علی یزدی نظریگه توشگن ، مولانا لطفی یاش شاعر استعدادیگه یوقاری بها بیرگن ، کمال تربتی اعترافینی قازانگن.

حسین بایقرا خراسان تختیگه اؤتیرگچ (1469 )، نوایی حیاتی و ایجادیده ینگی باسقیچ باشلنهدی، مهردارلیک (1469) منصبیگه ،وزیرلیک (1472( و استرآباد حاکیملیگی (1487) گه تعینلنهدی.1480 – 1500 أیللر مابینیده اؤز مبلغ لری حسابیدن بیر نیچه مدرسه ، 40 رباط (سفرده گی یؤلوچیلر تؤختب اؤتیش جایی )، 17 مسجد ، 10 خانقاه ، 9 حمام ، 9 کؤپریک ،20 ته حوض قوردیره دی .

حسین بایقرا علی شیر نوایی گه ”مقرب الحضرت سلطانی ”( “ سلطان حضرت لرینینگ ینگ یقین کیشیسی “ ) دیگن عنواننی بیره دی . اونگه کؤره نوایی دولتینینگ برچه ایشلریگه اره لشه آلردی.

نوایی ایجادی اخلاصمندلری اونینگ شعرلرینی یئغیب ، ”إیلیک دیوان “ (1464 – 65 ) توزگن یدیلر ، سؤنگره “ بدیع البدایه “ ( ”گؤزه ل لیکنینگ باشلنیشی “ )،“نوادرالنهایه ”( “ نادرلیکلر نهایه سی ”) ناملی دیوانلر ( 1470 – أیللر ) ترتیب بیریلگن . لیلریک

میراثی عمومی هجمی ۵۰۰۰۰ مصرع دن آرتیق “ خزاین المعانی“ناملی تؤرت دیوان (1498 – 1491 )گه جملنگن. نوایی شعریت نینگ موضوعلر دایره سی کینگ ، ژنرلر کؤلهمی ( 16 ) خیلمه -خیل . غزللری “ عاشقانه ، عاریفانه ، رندانه “ (شیخ زاده )صفتلری بیلن اؤرگنیلهدی. غزللریده انسانی محبت ، الهی عشق بیلن اویغون حالده اولوغ لنیب ، ”مجاز-حقیقت کؤپریگی “ عقیده سیگه عمل قیلینگن .علی شیر نوایی شعریتیده گی ظاهری معنا ینگیلیکلری بیلن بیرگه باطنی صفتلرنی هم اؤرگنگنده گینه اولرنی ادراک یتیشگه یریشیش ممکن.

علی شیر نوایی ایجادینینگ یوکسک چؤققیسی ”خمسه “ اثری ( 1483 – 85 ) دیر ، شاعر بیرینچیلردن بؤلیب ، تورکی تیلده تؤلیق ”خمسه “ یره تدی و تورکی شونده ی کؤلمدار اثر یازیش ممکنلیگینی اثباتلب بیردی .

“ خمسه “ ترکیبیگه ”حیرت الابرار ”، ”فرهاد و شیرین “ ،“لیلی و مجنون “ ، ”سبعه سیار “ ، “ سد اسکندری “ کبی داستانلر کیره دی .

نوایی نینگ تصوفی قره شلری دئیرلی برچه اثرلری نینگ روحیگه سینگگن بؤلسه ده ، مخصوص ”لسان الطیر “ داستانی (1499 ) ده ، ”نسایم المحبت“ (1495-96)ده ، ”تاریخ انبیا و حکما “ (1485) ، “ اربعین“ ، “ مناجات “ سینگری اثرلریده عکس یتگن.

حضرت نوایی نینگ یازیب بیزگه قالدیرگن باشقه اثرلری هم بولردن عبارت:غزلیات(غرایب الصغر-نوادر الشباب- بدایع الوسط-فوایدالکبر)،تذکره مجالس النفائس،نظم الجواهر ،محبوب القلوب،اربعین منظوم،سراج المسلمین،تاریخ المملوک العجم،رساله عروضیه،نسائم المتحیرین،منجات نامه،خمسۀ المتحیرین،محاکمه اللغتین،قصه شیخ صنعان،حالات پهلوان اسد،مفردات در فن معما،حالات سید حسن اردشیر ،مکارم اخلاق،منشأت پارسی،دیوان پارسی،منشأت ترکی و باشقه…

***

علم انسان وجودینیگ خوش منظره باغیدیر و آدمیلیک عالمنینگ جواهریگه بای تاغیدیر

.یومشاق کؤنگللیک حادثه لر تؤله دینگیزده گی کیشیلیک کیمه سینینگ لنگری دیسه بؤلهدی و انسانیت قدرینی اؤلچه یادیگن ترازونینگ تاشیگه تینگلشتیرسه هم بؤلهدی .علم اخلاقی آدمنینگ قیمت بها لباسی و او کیئیم تورلرینینگ ینگ چیدملی متاع سیدیر . او یامان نفسنی دئهدی شمال اوچیریشیدن اسره گوچی و ایککی یوزلهمه منافقلرنینگ بیهوده حرکتیدن حمایه قیلوچی .

علم نتیجه سیده آدم خلایقنینگ عزت-حرمتیگه سزاوار بؤلهدی ، علم طفیلی کتته لردن کیچیکلرگه الطفات و مرحمت ئیتیشهدی. کتته کیشیلر یاشلرنی مسخره و کولگی قیلسه ، اولر قاشیده اؤزی شونچه آبرؤسیز و بچکنه توئیلهدی ، یاشلر هم کتته لرگه نسبتن هزیل و ینگیلتکلیک قیلسه ، اونینگ قاشیده اویتسیز و اعتبارسیز بؤلهدی.

بو دور باغنینگ خس-خهشک سینگری آدملری شمالدیک بی تعین ،ینگیلتک کیشیلری آلدیده علم اهلی گؤیا آغیر طبعیتلی و یامان فعللی ،دیب کمسیتیلهدی . اولر نینگ اؤزلری یسه ، قویاندیک توپراقنی هواگه تؤزیتهدیلر و طبعیتلیلری بیلن باشلرینی گؤیا کؤککه یتکزه دیلر . تاغ جوسه سینی آیاق آستی قیلماق -عادتلری ، دله – دشتلرده گی ذره لرنی هواگه ساورماق -بولرنینگ صلابتلری .بونده ی آدملر ئیلدیک هر یشیکدن کیریشگه عار قیلمیدی ، اؤتدیک آتشداننی قیزدیریشدن اؤزیگه ایشنی بیلمیدی.ئیل گرچه لاله نینگ تاجینی اوچیره دی ، اما تاغ قایه لری کمریگه قنده ی تاثر قیله آلهدی؟ اؤت تاغ یتهگیده گی خس- خهشکلرنی کویدیریشی ممکن ،لیکن قویاش اوچقونیگه قنده ی تینگلهشه آلهدی ؟ … ئیل ، اگر کؤککه یتسه هم ، بری بیر ینگیل و قدر سیز ، تاغ اگر توپراققه باتسه هم صلابتلیدیر . ئیلنینگ آره سیده اؤتگه یاقیلهدیگن خس-خهشکلر بار ، علم مضمونیده یسه ، شاه تاجیگه قدلگودیک چؤغ کبی قیزیل لعل بار.

***

کیمکی کونگیلنی قتتیق سؤز بیلن جراحتلر یکن ، اونگه اچچیق تیل زهرلی نیزه دیک سنچیلهدی .کؤنگلیده تیل نیزه سینینگ جراحتی باردیر ، فقط یخشی سؤز و شیرین تیل اونگه ملهم و راحتدیر . ملایم سؤز – وحشیلرنی الفتگه ایلنتیره دی ، سهیرگر -آهنگ بیلن افسون اؤقیب ، ایلاننی إینیدن چیقهره دی.

تیلگه اختیارسیز – أیلگه اعتبار سیز. کؤپ ، بیمزه سؤزلیدیگن یزمه -کیچه لری تانگ آتگونچه تینمی هوره دیگن إیتگه اؤخشیدی . تیلی یامان آدم – خلق کؤنگلینی جراحتلیدی ، اؤز باشیگه هم آفت ئیتکیزه دی . ناداننینگ وحشیلرچه بقیرماغی -یشکنینگ بی محل هنگره ماغی .خوش سخن آدم یومشاقلیک بیلن دؤستانه سؤزأیتهدی،کؤنگلیگه توشیشی ممکن بؤلگن یوز غم -اونینگ سؤزی بیلن دفع بؤلهدی. سؤزده هر قنده ی یخشیلیک نینگ اوچون هم أیتهدیلرکی ،“نفس نینگ جانی بار…“

اؤزی خونوک ،گپی بی معنی ، آوازی یاقیمسیز آدم قوربقه گه اؤخشیدی. بخت بخیشلاوچی تازه روح منبعی هم تیل ، یامانلیکلر کیلتیروچی نحس یولوزینینگ چیقر جائی هم تیل .

تیلنی تیئالگن آدم – دانشمند عاقل ، سؤزگه یرک بیرگن آدم -بی اندیشه و پستکش . تیل شیرین و یاقیملی بؤلسه یخشی ، تیل بیلن دیل بیر بؤلسه ینه یخشی . تیل بیلن دیل – انسانده گی ینگ یخشی اعضالردیر .

بؤستانده -گلسفسر ، گلغنچه و ریحانلر ینگ یاقیملی گللردیر.

آدم – تیلی بیلن باشقه حیوانلردن امتیازلیدیر . اونینگ تیلی آرقهلی باشقه آدملردن افضللیگی بیلینهدی.تیل -شونچه شره فی بیلن نطقنینگ قورالیدیر.اگر نطق نا معقول بؤلیب چیقسه- تیلنینگ آفتیدیر.

***

تیل شیرینلیگی -کؤنگیلگه یاقیملیدیر،ملایملیگی یسه – فایده لی. چوچوک تیل اچچیققه ایلنسه کؤپچیلیککه ضرری تیگهدی ، قند دن می تیارلنسه حرام بؤلهدی .شیرین سؤز صاف کؤنگیل لراوچون عسل کبی تاتلیدیر، باله لر اوچون ملایم طبیعتلی آدم – حلوا فروش کبی سیویملیدیر.

***

هر کیم نینگکی سؤزی – یالغان ، یالغانلیگی بیلینگچ ، اویئتگه قالغان،یالغاننی چیندیک گپیروچی سؤز اوستتمانی- کوموشگه آلتین قاپلب ساتوچی زرگر. یالغان-افسانهلر بیلن اویقو کیلتیروچی یالغانچی – اویقوده اله لاوچی .یالغان گپیروچی غفلتده دیر، سؤزنینگ بیر-بیریگه فرقی کؤپدیر ، اما یالغاندن یامانراق توری یؤقدیر.

***

یالغان گپیریش بیلن اؤز وقتینی اؤتکزوچی آدم ، بو قیلیغی یامان تویولیش اؤرنیده ، کیشیلرنی الده گنی بیلن فخرلنهدی هم . یالغانچی اؤز گپیگه گؤلیک بیلن قولاق سالاوچینی تاپسه ، اولرگه یالغاننی چینگه اؤتکزسه ، مرادیگه یتگن بؤلهدی. یالغانچی -حق قاشیده گناهکار ،خلق آلدیده شرمنده . بونده ی نحسنینگ بی عار یوزی یامانلیککه اؤگیریلگن بؤلهدی،بونده ی نحسگه باتگن آدم قوتلوغ اویدن نری بؤلغی.

***

کیمکی ، یالغان سؤزنی بیراوگه تؤنکه گی ، اؤز قاره یوزینی یاغگه بولیدی .آزگینه یالغان هم اولوغ گناه دیر ، آزگینه زهر هم هلاکت قیلوچیدیر.

***

او یردن بو یرگه گپ تشوچیلر أیلنینگ گناهینی اؤز بؤینیگه آلوچیلردیر. چقیمچیلیک حتا چین گپ بؤلسه هم کؤنگیل سیزدیر،یالغان بؤلسه ینه ده نفرتلیدیر. سؤز یتکزوچینینگ خاه کتته سی ، خاه کیچیگی – دوزخ اؤتینینگ توتنتوروغی بیل.

***

یالغانچی آدم – اونوتوچی ،او اندیشه و احتیاتدن چیتده توروچی .هر کیمنینگ سؤزی چین بؤلمسه ، راست گویلر کؤنگلیگه او سؤز قبول بؤلمس . یالغانچی اؤزینینگ یالغان سؤزیگه بیر-ایککی مرته ایشانتیره دی ، کیئن نیمه قیلهدی؟ یالغانچیلیگی معلوم بؤلگچ ، او رسوا بؤلهدی،اونینگ سؤزیگه خلق ایشانچی یؤقالهدی.کؤنگیل خزینه سینینگ قلفی -تیل ، او خزینه نینگ کلیتینی – سؤز بیل .

***

چین سؤز – معتبر ، یخشی سؤز قیسقه-مختصر.کؤپ سؤزلاوچی -زیریکتیروچی،قیته -قیته گپیروچی -عقلدن آزگن. عیب إیزلاوچی -عیبلی ، کیشی عیبینی گپیروچی -اؤزیگه یامانلیک ساغینوچی .تؤغریلیک بیلن قراوچی پاکیزه نظرلی ، کیشیلرنینگ یخشی تامانلرینی کؤروچی -تؤغری نظرلی. کیمنینگ میئهسیده علت بؤلسه – سؤزیده منطق بؤلمیدی .میئهسی ساغلام بؤلسه ،گپ-سؤزی یاقیملی و خطاسیز بؤلهدی.سؤزی حسابسیز -اؤزی حسابسیز .سؤزیده پریشانلیک -اؤزیده پشیمانلیک.اگر سؤژ گؤزه للیک زینتی بیلن بیزه لمگن بؤلسه -اونگه چینلیک بیزه گی یترلیدیر! یالغانچینینگ گپی قنچهلیک چیریلی بؤلسه ، شونچهلیک قبیحدیر.چین سؤز قنچهلیک بیتکللوف بؤلمه سین ، سؤزلاوچی اوچون تعصف یؤقدیر.گل لباسی یرتیق بؤلسه هم زیانسیز ،صدف خونوک بؤلسه هم اینجو،اوچون نقصانسیز.

یالغان سؤز شعردن باشقه یرده نامعقول و یالغانی ایتوچی عقلسیز دیر. یامان قیلیقلی آدم – بدفعل ،اچچیغی تیز -بیر بلاگه گرفتار ، بیر آفتگه مبتلا بدبشره دیر.بولر قیان بارسه – بلادن قوتیلمس ،هر یرگه قاچسه هم آفتدن خلاص بؤلمس . یامان قیلیق غالیب دشمندیر و قهرلی یاودیر ، یامان قیلیقلی کیشی یسه دایم اونگه مغلوب و وجودی اوندن مجروح.

***

آچیق چهره لی آدم – ایککی یوزلمه چیلیکدیک نقصاندن یراق بؤلهدی …آچیق یوزیدن خلایققه خرسندلیک ،چوچوک سؤزیدن أیل- یورتگه خرملیک . آدمیلیک بیلن کؤنگیللرگه سیویملی ،انسانیلیک بیلن جانلرگه یاقیملی .اوندن دؤست-دشمن خاطرجمع.بونده ی کیشی عمریدن برهکه تاپگی.

***

دشمن الداویگه اوچمه،مداح خوش آمدینی چین دیمه.دشمننینگ غرضی اؤز یامان نیتیگه یتماقدیر،مقتاوچینینگ مقصدی -خارلیک بیلن سیندن انعام آلماقدیر.اگر ایککه لهسیگه الطفات قیلمهسنگ و قبول قیلیشنی لازم بیلمه سنگ ،بیری اؤز مقصدینینگ اجراسیدن تؤختیدی و تدبیری مجمل بؤلهدی و ایککینچیسینینگ مقتاوی هجووگه ایلنهدی.

***

ناخوش خبرنی چین بؤلسه هم دؤستینگه یتکزمه،بیراودن عیب کؤرسنگ یوزیگه سالمه. قؤیهویر، اؤشه چین خبرنی دشمن یتکزسین و سین صبر قیل ، او عیب ماجراسینی دشمنی قیلسین.

عقللی آدم یالغان گپیرمس ، اما ، برچه راست گپنی ایتهویریش هم تؤغری یمس. بیراونینگ کؤزی غیللی – ناگراندیر ، اما ،بونگه او عیبدار یمسدیر …بیراونی ناحق خجالتگه سالماق -اؤز نادانلیگینی اظهار قیلماق و بیر کؤنگیلنی آغریتماقدیر.بو کبی کیشینی خفه قیلهدیگن چین سؤزدن کؤره ضرورت یوزه سیدن – اؤرنی بیلن گپیریلگن یالغان یخشیراقدیر.

”محبوب القلوب ”دن

نفع اگر خلققه بیشکدورور

بیلکی،بو نفع اؤزونگگه کؤپرکدورور.

***

علمنی کیم واسطه ی جاه یتر،

اؤزینی -یو خلقنی گمراه یتر.

***

اؤز وجودینگگه تفککور أیله گیل،

هر نی إیسترسین، اؤزینگدین إیسته گیل.

***

خلایققه کؤرمه قیلیب بینوا،

اؤزینگگه روا کؤرمگننی روا.

***

آدمی یرسنگ دیمه گیل آدمی،

آنی کیم یؤق خلق غمیدین غمی .

***

مینگه نی عشق و ،نی عاشق هواسیدور،

اگر مین آدم اؤلسم،اوشبو بسدور.

***

یوز جفا قیلسه منگه بیر

قتله فریاد إیله مان،

أیلگه قیلسه بیرجفا،یوز

قتله فریاد إیله رم.

***

کیمکی کیشی اؤلمکیدین شاد یرور،

گؤرکن و قاتل و جلاد یرور.

***

باردور انسان ذاتیده آنچه شرف،

کیم یمان اخلاقین یتسه برطرف.

***

خوش دورور باغ و کائنات گولی،

برچه دین یخشیراق حیات گولی .

***

بو گلشن ایچره کی ، یؤقدور

بقا گلیگه ثبات،

عجب سعادت یرور،چیقسه

یخشیلیک بیله آت.

***

سؤزده،نوایی،نی دیسنگ چین دیگیل،

راست نوا نغمه گه تحسین دیگیل.

***

کیم کی انسان دیسنگ ،انسان یمس،

شکلده-بیر،فعلده-یکسان یمس.

***

کؤپ دیمک بیرله بؤلمغیل نادان،

کؤپ أیمک بیرله بؤلمغیل حیوان.

***

کیمکی جهان اهلیده انسان یرور،

بیلکی،نشانه انگه ایمان یرور.

***

گر عاشق یسنگ ،زیب و تکلفنی اونوت،

یخشی ویامان أیشده تخلفنی اونوت.

اؤتگن گر یرور یامان-تعصفنی اونوت،

کیلگن گر یرور یخشی-تصروفنی اونوت.

***

کمال یت کسب کیم،عالم اوئیدین

سنگا فرض اؤلمغی غمناک چیقماق.

جهاندین ناتمام اؤتمک بیانی،

یرور حمامدین ناپاک چیقماق.

***

غربتده غریب شادمان بؤلمس یمیش،

أیل انگه شفیق و مهربان بؤلمس یمیش .

آلتین قفس ایچره گر قیزیل گول بیتسه،

بلبلغه تیکاندیک آشیان بؤلمس یمیش .

***

آنه لر آیاغی آستیده دور

روضه ی جنت و جنان باغی.

روضه باغی وصالین إیستر یسنگ،

بؤل آنه نینگ آیاغین توپراغی.

———–

حضرت نوایی بابامیز نینگ هیکللری تاشکینت شهریده

تیارلاوچی :عزیز فاریابی