تورک لرنینگ اینگ قدیمی ادبی یادگارلیکلری

تورکی خلقلرنینگ قدیمگی مدنی ایلدیزلری اوتمیش دورلرنینگ اینگ چقور قتلملریگه باریب تاقیلگه نی کبی، بدیعی سوز هنری هم قدیمی و اوزاق تاریخگه ایگه. قدیمی دورلردن باشلب انسان حس ـ تویغو لری، هیجانی و باشقه روحی حالت لرینی تورلی خیل شکل لرده افاده ایتیش لیاقتیگه ایگه بولگن خلقیمیز یره تگن بو بدیعی اثرلر بیزگه قدر محلی و یونان تاریخچی لری نینگ اثرلری آرقه لی همده «اوستا»، « بندهشن»، « دیوان اللغات الترک» سینگری یازمه منبع لر آرقه لی یتیب کیلگن. اورته آسیا خلقلری نینگ بعضی قهرمانچیلیک داستان لری نینگ قیسقه چه موضوعسی یونان تاریخچی لری نینگ اثرلریده (اینیقسه هیرودت تاریخیده)  کیلگن. بو داستان لر «شیراق»، «توماریس»، «زرینه و سترانگیه»، «امارگ وسپریتره» و باشقه لر دیر. همده «الپامیش »، «اوغوز نامه»، «گوراوغلی»، «دده قورقوت» داستانلری ترکی داستان لری اره سیده غایوی ـ بدیعی جهت دن یتوک داستانلر دیر. بو داستانلر نینگ مضمونی اولرنینگ جوده قدیمی دورده یوزه گه کیلگه نیدن درک بیره دی.

بوندن علاوه قوشیق و لیریک شعرلر هم فولکلوری ادبیاتیمیزنینگ اینگ قدیمگی شکللریدن بولیب اونینگ ایلدیزلری جوده قدیمی زمانلرگه باریب تاقیله دی. اولرنینگ تاریخی، میلاد دن آلدینگی مینگ ییللیک لر بیلن باغلنگن بولیب، اورته آسیا خلق لری نینگ قدیمگی اجدادی نینگ یادگارلیکلری دیر. بوندای قوشیقلر میلادی11 نچی عصرده یشه ب ایجاد ایتگن محمود کاشغری نینگ «دیوان اللغات الترک» اثریده و باشقه اثرلرده کوپ کیلتیریلگن.

دیوان لغات الترک ده گی یادگارلیکلر ترکی خلق لر و قبیله لر نینگ تورلی شعری ژانرلر اثرلر ایجاد قیلگه نینی کورسته دی. لیریک تورده گی اثرلر محنت قوشیقلری ، قهرمانلیک قوشیقلری، موسم و مراسم قوشیقلری ، همده تربیتی شعرلر نینگ ایلک نمونه لری ، اخلاقی ـ تعلیمی شعرلر یره تیلگن، مقال و حکمتلی سوزلر وجود گه کیلگن.

هربیر خلق اوز تیلی، ادبیاتی، اوتمیش تاریخی و فرهنگی بایلیکلری بیلن تیریک دیر. ترک خلقی بای معنوی فولکلوری گنجینه لر، همده یازمه ادبیات گه ایگه بویلیب کیلگن. یازمه یادگارلیکلریمیز هم اوزاق اوتمیشگه باریب تاقیله دی. قدیمگی ترکی تیل لریده یره تیلگن یازمه یادگارلیک لردن بیزگه چه اورخون ـ ینیسی یادگارلیکلری 5 ـ 8 عصرلرگه منسوب بولیب ، اولردن کول تگین، بیلکه قاآن، تونیوکوک قبر تاشلریگه اوییب یازیلگن متنلر، اینیقسه اهمیتلی دیر. اورخون ینیسی یازویدن بیر مونچه کیین راق وجودگه کیلگن اویغور یازویده ایسه تورلی خیل حجت لر بیلن بیرگه مانوی دینی کتاب لری و باشقه یادگارلیک لر سقله نیب قالگن. لیکن آیریم طبیعی، اجتماعی و سیاسی آفتلر سببلی اوزاق اوتمیشده گی یازمه یادگارلیکلریمیز کوپ راق قسمی بیزنینگ زمانیمیزگه چه یتیب کیلمه گن. اما بیزگه چه سقله نیب قالگن، ترکی خلقلرگه تیگیشلی اینگ قدیمی ادبی یادگارلیکلرنینگ اینگ مهم لریدن بیری « اورخون ـ ینیسی» یادگارلیکلری دیر.  که بو جایده اولر باره ده معلومات بیره میز:

اورخون ـ ینیسی یادگارلیکلری

حاضرگی مغلستان ده جایلشگن اورخون دریاسی نینگ چپ تمانیدن تاپیلگن تاش، یغاچ و حیوان تیری لریده یازیب قالدیریلگن یازمه یادگارلیکلرینی «اورخون ـ ینیسی یادگارلیکلری» دیب مسمی قیلگنلر. قدیمگی ترک خاقانلیگی گه عاید بو قبر تاشلری، بویوملر، باشی کسیک هیکلچه لر و باشقه نیرسه لر میلادی 5 ـ 8  نچی عصرلرده یره تیلگن ترکی خلقلر مدنیتیدن درک بیره دی.

ینیسی دریاسی حوزه سیده گی «رون یازوی» یادگارلیکلری 18 نچی عصرنینگ باشلریده روس خدمتچیسی «ریمیزوف» خبری و سونگره سویدنلیک افیسر «یاگن سترلینبرگ» و عالم « میسیر شمیدت» اثرلریده گی معلومات آرقه لی علم و فن گه معلوم بولگن ایدی. بیراق اوزاق وقت دوامیده عالملر بو یادگارلیکلرنی اوقیب انیقلشگه موفق بولمه دیلر. اون توقیزینچی عصر نینگ بیرینچی چارگیده « سیبیرسکی ویسنیک» (سایبریا خبرلری) مجله سیده «گریگوری سیپاسکی» نینگ ینیسی یادگارلیکلری حقیده مقاله سی باسیلدی. بو مقاله لاتین تیلیگه ترجمه قیلیندی. شوندای قیلیب، بو یادگارلیکلر حقیده معلومات کوپ مملکت لرنینگ عالم لریگه معلوم بولدی. لیکن تیکشریش و یازو اورگه نیش اقداملری نتیجه بیرمه دی، چونکه یادگارلیکلرنینگ رمزی آچیلمه دی.

میلادی 1889 نچی ییلده فینلند عالملری ینیسی یادگارلیکلری اطلسینی نشر ایتیب، بو یادگارلیکلر فینلند فرهنگی گه تعلقلی دیب تخمین قیلدیلر. بیراق فنلند عالملری نینگ تخمینی اوزاققه بارمه دی. اوشه 1889 نچی ییل ده روس سیاحی و یازوچیسی « ن. م. یدرینتسیف» مغلستان ده گی «کوشو ـ تسیدام» وادی سیده اورخون دریاسی بویلریده ینیسی یادگارلیکلری گه اوخشش جوده کوپ یادگارلیکلرنی تاپدی. «نامعلوم یازو» بیلن بیرگه آیریم متن لر چینی بیلگی لر بیلن چین تیلیده هم  یازیلگن ایدی. بو حال یادگارلیکلر نینگ رمزی نی تاپیشگه خیلی یاردم بیردی.

1890 نچی ییلده «فین ـ اوگور» علمی جمعیتی اورخون دریاسی ساحه سیده باستان شناسلیک تحقیقات ایش ایوشتیردی. 1891 نچی ییلده ایسه روسیه علملر اکادیمسی « و.و. رادلوف» باشچیلیگیده بو ساحه گه کتته تحقیقاتی هیأت یوباردی. 1892 نچی ییلده بو ایککی تحقیقات نینگ ایش نتیجه سی ایککیته اطلس شکلیده نشر قیلیندی. اطلس لرده نامعلوم یازو یادگارلیکلری نینگ صورتی، اولر تاپیلگن جایلر نینگ پلانی و نقشه سی و باشقه لر کورستیلدی.

یادگارلیکنی بیرینچی بولیب دنمارکلیک عالم «ویلهلم تامسن» اوقیشگه موفق بولدی. او بو یادگارلیکلرنی اوقیشده، تورلی الفبالرگه سوینمه دی. برعکس بیرینچی دن، اول حرفلرنینگ اوز ارا نسبتی و اوخششلیک لرینی انیقلشگه کیریشدی. او بو یادگارلیکلرده بیربیریگه مانند حرفلر تورکومی و بیربیریگه مانند بولمه گن حرفلر تورکومی بارلیگینی انیقله دی. بو ایککیله تورکومده گی حرفلر آلدینگی و کیینگی قطار حرفلری بولسه کیره ک، بو خصوصیت ایسه ترکی تیللر گه خاص دیگن تخمینگه کیلدی. اونینگ تخمینی توغری چیقدی. او دستلب « تنگری» و «ترک» سوزلرینی اوقیب آلیشگه ایریشدی. 1893 نچی ییل نینگ25 نچی نوامبریده دیرلی برچه حرفلرنی انیقلب، یادگارلیکلرنینگ رمزینی آچدی. بو اره ده اکادمیک رادلوف هم اون بیش گه یقین حرفلرنی انیقلب آلگن ایدی.

بو الفبا «اورخون خطی» دیب یادلنه دی. بو الفبا ترک ملتیگه مخصوص بولگن خط دیر. بو الفبانی هونلر، کوک ترکلر، بوتون اورته آسیا ترکلری و اروپا ترکلری قوللنگن. بو الفبا 38 حرف دن عبارت بولیب تورت حرفی واول و قالگن 34 حرفی ایسه کانسونانت دیر. کانسونانت لرنی واول لر اوقیته دی. اورخون یازوی راست دن چپ گه یازیله دی.

و.و. رادلوف، ویلهلم تامسن نینگ و اوزی نینگ کشفیاتی گه ته ینیب، اورخون دریاسی اطرافیده تاپیلگ کتته یادگارلیکلر متنینی بیرینچی بولیب ترجمه قیلدی.

ن.م. یدرینتسیف تاپگن یادگارلیکلر ترک خاقانی بیلکه قاآن ماغیلیان (میلادی 734 ده وفات قیلگن) و اونینگ اوکه سی کول تگین (میلادی 732 ده وفات ایتگن) قبر تاشلریگه اوییب یازیلگن یادگارلیکلر ایکن. شو وقتدن باشلب ینیسی و اورخون دریالری اطرافیده گی یادگارلیکلر «اورخون ـ ینیسی یادگارلیکلری» دیب اتله باشله دی. شو بیلن بیرگه یادگارلیکلر یازوی «ترکی رون یازوی» دیب هم یوریتیلدی. چونکه عالملر قدیمگی جرمن، گوت و فین یازوی و باشقه یازولرنی تاپگنده هم، اولرنی رون یازوی ( یاشیرین و سرلی یازو) دیب نامله گن ایدیلر. ایندی بو اصطلاح اورخون ـ ینیسی یازویگه نسبتا هم قوللنیله باشله دی.

کیینچه لیک اورخون ـ ینیسی یازوی نینگ ینگی ینگی یادگارلیکلری تاپیلدی، اورگه نیلدی و انیقلندی. ن.م. یدرنیتسیف 1891 ییلده آنگین دریاسی اطرافیده ینگی یادگارلیکلر تاپدی. اکه ـ اوکه کیلیمنتس لر سیلینگا دریاسی اطرافیده ترک خاقانلری نینگ مصلحتچیسی تونیوکوک گه اتب یازیلگن، کتته یادگارلیکنی کشف قلدیلر. 1896 ـ 1897 نچی ییل لرده اولیا آتا (حاضرکی جمبول) شهری یقینیده تالاس دریاسی بوییده بیشینچی ـ آلتینچی عصرلرگه دایر بیشته تاش یادگارلیکلرنی، بولردن باشقه کوپ یادگارلیکلر، جمله دن کاغذ، چرم، یاغاچ و تورلی ایدیشلر گه یازیلگن یادگارلیکلر قولگه کریتیلدی.

کول تگین و بیلکه قاآن یادگارلیکلری:

آلدین آیتیب اوتگنمیزدیک، آلتینچی عصرنینگ اورته لریده آلتای، ییتی سوو مرکزی آسیا ده گی تورلی قبیله و خلقلر بیرله شیب، «ترک خاقانلیگی» دیب اتلگن دولت وجودگه کیلدی. بیراق بو دولت مرکزلشگن دولت بولمه ی، بلکه اون ته ترک قبیله سی نینگ فیدریشنی ایدی. ترک خاقانلیگیده گی قبیله و خلقلر اجتماعی ـ اقتصادی ترقیات نینگ تورلی باسقیچیده یشر ایدیلر. دهقانچیلیک بیلن شغللنوچی اوتراق اهالی بیلن بیرگه چارواچی کوچمنچی اهالی هم پدرسالارلیک شرایط ده یشر ایدی. دولت باشیده خاقان و خاقان زاده لرنینگ کینگاشی (قورولتای) تورر ایدی. شهزاده لر و بیوک سردارلر «یابغو»، قبیله باشلیق لری «بیک» و ییریک عملدارلر «تگین»، «شاد» و باشقه ناملر بیلن، اهالی ایسه «بودون» و یا «قره بودون» نامی بیلن یوریتیلر ایدی. ترک خاقانلیگی چین، بیزانس و باشقه مملکت لر بیلن سودا ـ ساتیق ده بولیب بو منطقه ده یگانه حاکم «دین» بولمه ی آسمان عبادتی، زردشتیزم، شامانیزم و باشقه آئین لر، همده اولرنینگ سینکریتیک شکلی ترقلگن ایدی. ترک خاقانلیگی نینگ سیاسی ـ اجتماعی وضعیتی، او منطقه ده یشیدیگان خلق نینگ رسم و رواجلری، عرف و عادت لری باره سیده چینی منبع لرده بیرار معلومات کیله دی. جمله دن چین ییل نامه سی «تن ـ شو» ده ترک لرنینگ کومیش مراسمی بوندای تعریفلنه دی: مرده بایلیکلری، جنگ ده مینگن آتی بیلن بیرگه کویدیریله دی. خاکی دفن قیلینیب، اولیک قنچه دشمننی اولدیرگن بولسه، اونینگ قبریگه شونچه تاش قوییله دی و اولیک نینگ صورتی ایشلنه دی، اونینگ قیلگن ایشلری اوییب یازیله دی.

اورخون ـ ینیسی یادگارلیکلری نینگ کوپی منه شوندای قبر تاشلری یادگارلیگی دیر. بولردن مغیلیان و خصوصا کول تگین قبر تاشلری جوده مهم دیر.

ماغیلیان سونگی ترک خاقان لریدن بیری بولیب، بیلکه قاآن (اولوغ خاقان) لقبینی آلگن. او جوده کوپ اوروشلر قیلیب ترک دولتی نینگ حدودینی انچه کینگیتیرگن و خیلی مستحکملشتیرگن کیشی دیر.  بیتیک لرنینگ بیریده شوندای کیله دی: « تنگری، ترک اولوسی یشه سین دیب منی تختگه اولتیرغیزدی. ایگیدیک، ایچگیدیک و کیگیدیک نیرسه سی بولمه گن اولوسگه قاآن بولدیم. آته میز و اکه میز نینگ چیقارگن ترک اولوسی نینگ آتی سانی اونوتیلمه سین دیب اوکم کول تگین بیلن کیچه ـ کوندوز یاتمه ی چاپیب ایشله دیک.»

بیلکه قاآن نینگ اوروشلریده اونینگ اوکه سی «کول تگین» عجیب قهرمانلیکلر کورستگن. کول تگین میلادی 732 نچی  ییلده اولگن. بیلگه قاآن اوکه سی کول تگین نینگ خاطره سیگه اونینگ قبر تاشیگه خط یازدیریب اونینگ قیلگن قهرمانچیلیک لری حقده سوز یوریتگن. شوندن سونگ بیلکه قاآن اوزی دولت نینگ حدودینی، قوشنی خلقلر بیلن بولگن دوستانه مناسبتی همده آلیب بارگن اروشلرنی و باشقه لرنی حکایه قیله دی. او اوزینی «کمبغل ایلنی بای ایتگن»، « آز سانلی خلقنی کوپیتیرگن» و «عدالتلی حکمران » صفت ده تصویرلیدی:

« یوق چیقای بودننیغ کوپ کوبارتدیم. چیقای بودننیغ بای قیلتیم، آز بودننیغ اوکوش قیلتیم.»

بو یازو ده، بیلکه قاآن نینگ شو سوزلریدن کیین ترک خاقانلیگی تاریخی، و اروشلر حقیده حکایه قیلینه دی. بیلکه قاآن دوریده گی واقعه لر بیانیده کول تگین نینگ فعالیتیگه کوپراق اورون بیریله دی. اونینگ دولتنی کینگیتیریش و مستحکملشده گی اوروشلری ده گی خدمتلری تصویرلنه دی. متن، کول تگین نینگ اولومی، ماتم مرثیه سی تصویری بیلن توگیدی. تورلی اولکه لردن تعزیه اوچون چاپارلر کیله دی. بو متن ده تورلی بدیعی تیل واسطه لری قوللنیله دی: « کول تگین یوق ارسار، کوپ اولتاچی ارتینگیز! اینیم کول تگین کره ک بولتی، اوزیم سیقسنتیم، کورور کوزیم کورمزتاگ، بلییب بیلگیم بیلمز تاگ بولتی، اوزیم سیقینتیماود تنگری یسر، کیسی اوغلی کوپ اولگالی تورومیس.»

ترجمه سی:

اگر کول تگین بولمسه ایدی، همه نگیز هلاک بولر ایدینگیز. منینگ اینیم کول تگین اولدی، من قتتیق قیغوردیم. کورر کوزلریم کورمس بولدی. عقل و ادراکیم اوتمس بولیب قالدی. اوزیم قیغوردیم عمرنی کوک آسمان (خدا) تقسیم قیله دی. آدم باله سی اولیش اوچون توغیلگن.»

کول تگین قبر تاشی یازوی ترک خاقانلیگی دولتی نینگ اجتماعی ـ سیاسی حیاتی، قبیله و خلقلر نینگ عرف ـ عادت لری، تیلی و معلوم درجه ده بدیعی سوز صنعتی بیلن تانیشتیره دی.

اورخون ـ ینیسی یادگارلیک لری نینگ اهمیتی:

اورخون ـ ینیسی یازویده گی خاطره لر میلادی بیشینچی ـ سکزینچی عصرلرنینگ جوده قیمتلی یادگارلیکلری دیر. اولر قبر تاشلریگه اوییب یازیلگن تاریخ و مرثیه لردن، تورلی خیل حجت، تمغا، پول و باشقه لردن عبارت. تونیوکوک، اویوک ارخان، بارلیق، تووه و باشقه لرهم کول تگین و بیلکه قاآن یادگارلیک لری سینگری مهم یادگارلیکلر دیر. بولر آلتای دن مغولستانگه قدر چوزیلگن کینگ منطقه ده یشه گن ترکی خلقلر و قبیله لر تمانیدن یره تیلگن. متن لرده قیرغیز، اویغور، اوغوز و ینه بیرنیچه خلقلر نینگ و قبیله لر نینگ ناملری تیلگه آلینه دی. آیریم تاریخی شخصلر او یا بو نژادی قتلم گه منسوب کیشیلر صفتیده مجسم لنه دی. یادگارلیکلر نینگ تیلی بیر بیریدن بیر مونچه فرق قیله دی. شولر اساسیده آیریم یادگارلیکلرنی حاضرگی معلوم بیر تیل نینگ قدیمگی یادگارلیگی دیب آیتیش ممکن ایمس. و.و.رادلوف، ویلهلم تامسن و س.ی. مالوف ینیسی بوییده گی کوپچیلیک یادگارلیکلرنی قدیمگی قیرغیز تیلیگه منسوب دیب حسابله یدیلر. بیراق یادگارلیک لرنینگ همه سینی هم شو طریقه معلوم بیر خلققه منسوب دیب بولمه یدی، چونکه بو یادگارلیکلرنی یرتگن خلقلر و قبیله لر اوزاق تاریخی ترقیات دوامیده بیربیرلریگه چاتیشیب کیتدیلر، ماوراالنهر ده گی خوارزمیلر، سغدیلرو باشقه کوپ گینه خلقلر بیلن اره لشدیلر. ترکی تیل لر گروپی ده گی تیل لر ده سوزلشوچی کوپگینه خلقلر نینگ اساسی نژادی بنیادینی تشکیل قیله دیلر. آلتینچی ـ سکیزینچی عصرلرده ماوراالنهر ده ترکی تیل جوده یاییلدی. اورخون ـ ینیسی یادگارلیکلریگه خاص سوز بایلیگی و گرامری شکل لرنی قیرغیز، اویغور، تووه، ترکمن، اوزبیک و باشقه ترکی تیل لرده کوریش ممکن. شونگه کوره، س.ی. مالوف تاکیدله گنیدیک، بو یادگارلیکلر کوپچیلیک ترکی تیللر تاریخینی اورگه نیشده مشترک بیر منبع صفتیده اهمیتلی دیر. شو جهتدن قره گنده، حاضرگی اوزبیک تیلی نینگ ایلدیزلرینی هم اورخون ـ ینیسی یادگارلیکلریده کوریش ممکن.

اورخون ـ ینیسی یازوی بیلن سغد یازوی اورته سیده معلوم اوخششلیکلر بار. شونگه کوره اورخون ینیسی یازوی نینگ وجودگه کیلیشیده اوندن ایلگری پیدا بولگن، سغد یازوی نینگ تأثیری بولگن دیب حسابلش ممکن.

اورخون ـ ینیسی یادگارلیکلری تیل و یازو یادگارلیکلری بولیشی بیلن بیرگه، تاریخی منبع هم دیر. بو یادگارلیکلر بیشینچی ـ سکیزینچی عصرلرده اجتماعی ـ اقتصادی حیاتنی اورگنیشده قیمتلی موضوع و معلومات بیره دی، تورلی ترکی زبان خلقلر و قبیله لر نینگ عرف و عادت لری اعتقادی و باشقه لر بیلن تانیشتیره دی.

اورخون ـ ینیسی یادگارلیکلری نینگ معلوم بدیعی قیمتی هم بار. اولرده کوپ گینه شعری مصرع لر بولیشی بیلن بیرگه، بعضی نثری پارچه لرهم شعر کبی جرنگلیدی. تورلی تاریخی واقعه لر بیانیده آیریم لوحه لر بیرمونچه بدیعی اسلوب ده تصویرلنه دی، بدیعی تیل واسطه لری قوللنه دی. آینیقسه قبر تاشلریده گی مرثیه لرنینگ بدیعی اهمیتی کوپ راق، اولر آرقه لی بیر وفات ایتگن کیشی نینگ معلوم پورتریتی بیلن، ماتم توتوچیلرنینگ روحی ایچکی کیچینمه لری بیلن تانیشه میز. شونگه کوره س.ی. مالوف بیشینچی عصر ینیسی یادگارلیکلری نی «قبرستان شعرلری» دیب اته دی.

ای.و. ستیبلوا اوز تدقیقاتینی «سکیزینچی عصر لرده ترکی شعر» دیب نامله دی. قیزیلچیر (ینیسی حوزه سی) دن تاپیلگن بیر یادگارلیکده قوییده گی لرنی اوقیمیز:

« ایلیم، قانیم سیزه بوقمه دیم. کون ای ایزیدیم اییته!

قرداشیم کونیم ییته ادیریلتیم، سیزیمه اوز کوموش بودونوم ییته ادیریلتیم. ارارده مینده بوقمه دیم، قیرق یاشیمده ادیریلدیم. اوچین کولوغ تیریگ اوغلی بن کولوغ توغان بن.»

ترجمه سی: منینگ دولتیم و منینگ خانیم! من سیزلردن لذت کورمه دیم. هیهات من قویاشنی و آینی سیزمه یدیگان بولیب قالدیم.

منینگ دوستلریم و منینگ قرینداشلریم! هیهات من (سیزلردن) اوزاقله شیب، اوز کوموش خلقیم دن ییراقلاشدیم، اوز قهرمانلیک شجاعتیم دن لذت لنه آلمادیم. قیرق یاشیمده اولدیم.

بوسطرلر «دیوان لغات الترک» مرثیه لریگه جودا یقین بولیب دیوانده گی ادبی یادگارلیکلر بیلن اورخون ـ ینیسی یادگارلیکلری نینگ معلوم علاقه سی بارلیگینی کورسته دی.

بیلگه قاآن، کول تگین و تونیوکوک قبرتاشلریدن باشقه بیر نیچه باشقه قبر تاشلری هم ترکی تیل ده یازیلگن که بولردن عبارت دیر:

1ـ  آنگین کتیبه سی ـ  بو کتیبه اول ایککینچی کوک ترک دولتی نینگ مؤسسی ایلتریش خاقان یا اونینگ ملکه سی ایل بیلگه خاتون گه یازیلگن دیب فکر قیلنگن ایدی، اما سونگ معلوم بولگن که بو کتیبه بیلکه قاآن نینگ «آلپ ایلتمیش» دیگن سپهسالار نینگ افتخاریگه قوییلگن دیر. بو سردار میلادی 731 نچی ییلده وفات ایتگن. بو کتیبه آنگین شهری نینگ 180 کیلومترلیگی ده یرلشگن دیر. کتیبه ییگریمه سطر دن عبارت بولیب، راست دن چپ گه یازیلگن دیر بو یادگارلیک بیر قنچه تیل گه ترجمه هم قیلینگن.

2 ـ کولی چور کتیبه سی : بو کتیبه نی پولندلیک عالم پروفیسور کاتویچ اولان باتور نینگ یقینیده «ایخی خوشاتو » دیگن جایدن تاپیب و اونینگ متنینی پروفیسور سامایلویچ نینگ همکارلیگیده چاپ قیلگن. محقق لر «کولی چور» نی هم 731 نچی ییل ده اولگن سردارلر نینگ بیری دیب تخمین قیله دیلر.

3 ـ مایون چور کتیبه سی : بو کتیبه نی فنلندلیک عالم گ. رمستید 1909 ییلده سیلینگا دریاسی اطرافیدن کشف قیلیب و اونینگ متنینی 1913 ییلده فنلندی تیلگه ترجمه ایتیب نشر قیلدی. محقق لرنینگ تخمینی گه کوره بو کتیبه میلادی 759 ییلده قبر نینگ اوستیگه قوییلیب دیر.

بو اثرلردن باشقه اویغور خطیده بولگن ترکی تیلیده یازیلگن بیرار متن لر لر هم تاپیلیب دیر که بولردن عبارت دیر:

1 ـ مانوی لرنینگ توبه نامه سی : بو قدیمی اثر هم ترکی تیلیگه یازیلیب، اوچ نسخه سی موجود دیر. لیننگراد نسخه سی تورفان یقینیده گی آستانه دن و برلین نسخه سی هم تورفاندن تاپیلگن دیر. اما لندن نسخه سی مانوی خط ده یازیلگن دیر.

2 ـ آلتون یاروق : بو اثر اصلیده سانسگریت تیلیده یازیلیب ترکی تیلیگه ترجمه قیلینگن دیر. اونینگ مکمل آتی «  آلتون اونگلوک یروق یلتیریکلیغ قاپده کوتریلمیش نام ایلیگی» ( آلتون رنگلی نور تاولنه دیگن همه دن بویوک بولگن کتاب تاجداری) بولیب، بودایی دینیگه منسوب کتاب لردن دیر. بو کتابنی سینگقو سیلی توتونگ دیگن کیشی میلادی اونینچی عصرده بیش بالیق ده یازگن دیر. بو کتاب نینگ اونگه یقین نسخه سی دنیا کتابخانه لریده موجود دیر. بو رساله نینگ متنینی مالوف 1917 نچی ییلده و رادلوف 1930 ییلده ترجمه قیلیب چاپ ایتگن لر.

3 ـ سکیز یوکمک : بو اثرهم ترکی تیلیده بولیب بیر نسخه سی تورفاندن تاپیلیب دیر و ترک عالمی گ. رحمتی 1934 نچی ییلده «تورفان ترکی متن لری » سلسله سی ده اونی چاپ قیلگن دیر.

تعبیرنامه

تعبیرنامه میلادی توقیزینچی (هجری تورتینچی) عصر یادگارلیگی بولیب، بو اثر تاشگه ایمس، کاغذگه یازیلگن رون یازوی دیر. تعبیرنامه ترکی خلقلر یازمه یادگارلیکلری اره سیده بیزگچه معلوم بولگن کاغذ ده یازیلگن ایلک اثر دیر. بعضی یرلرده بو اثر «فالنامه» و « ایرق» نامی بیلن هم قید قیلینه دی. بو یازو یوز صفحه چه کیله دیگان کتابگه یازیلگن. اونی «ایورل شتین» دیگن باستان شناس چین نینگ « تون هوانگ» دیگن شهری نینگ «بودانینگ مینگ تشیگی » دیگن معبد نینگ خادم لری نینگ آلدیدن آلیب لندن گه کیلتیردی. تعبیر نامه نی ویلهلم تامسن انگلیس تیلیگه، س.ی. مالوف ایسه روس تیلی گه ترجمه قیلگنلر. تعبیرنامه س.ی. مالوف ترجمه سیده آلتمیش بولک یا (104 ) سطردن عبارت دیر.

تعبیرنامه ده توش و اونینگ تعبیری، توش کوریش حالت لری، تعبیر ایتیش اصول لری و شرط لری بیان قیلینه دی. بو اثر ده توش تورلری، یوز بیریش وقتی، توش نینگ یوز بیریش ـ  بیرمسلیگی کبی مساله لر اوز عکسینی تاپگن. تعبیر نامه تورموش نینگ تورلی کورینش لرینی اوزیچه تعبیر قیله دیگان بیر اثر دیر. بو کتاب بیزگه اوشه دور ترکی زبان خلق لری نینگ معنوی ایجاد نمونه سی و بدیعی تیل منبعی صفتیده مهم دیر. تعبیرنامه ده تورموش نینگ تورلی ـ تومن لوحه لری تصویرلنه دی و اولر گه مولف نینگ تعبیری، مناسبتی بیان قیلینه دی. مثلا بیرینچی لوحه نی آلیب کوره یلیک:

تان سی من. یرین کیچه آلتون اورگین اوزا اولوروپن. مانگلایورمن. انچه بیلینگ لر : ادگو اول!

معنی سی :تان سی من. یاروغ کیچه آلتون اورین اوزره اولور من، قوانورمن. انچه بیلینگ یخشی بول!

اوشبو پارچه ده بیرینچی کیلگن سوز «تان ـ سی » چین خاقانی نینگ آتی. او اوزی نینگ کیملیگینی بیلدیریب، سونگره کیچه و کوندوز (یاروغ،کیچه) آلتین اورین اوزره اولتیرگه نینی آیته دی. اوزی نینگ قواناق حالتده ایکه نینی بیلدیره دی. بو یخشیلیک، ایزگولیک نشانه سی دیر (اوشه دورده کیشیلرنینگ توشونچه سیده حکمران لرنی کوریش، یخشیلیک علامتی بولگن).

ایکیینچی پارچه:

آله آتلیغ یول تنگری من. یرین کیچه اشورمن. اوترو اکی آیلیغ کیششی اوغلین سوقوشمیش. کیشی قورقمیش. قورقمه! تیمیش. قوت بیرگای من تیمیش. انچه بیلینگ: ادگو اول!

معنی سی:

آله آتلی یول تنگری من. یریم کیچه آشرمن. اوترو ده ایکی آیلیک کیشی اوغلینی اوچرتمیش، کیشی قورقمیش. قورقمه! دیمیش، قوت بیرگای من دیمیش. انچه بیلینگ ایزگو بول!

آیریم اورین لرده بیرار واقعه حکایت قیلینه دی. مولف اولردن نتیجه چیقریب مصلحت بیره دی. او واقعه لر، ایکی کوچ نینگ توقنه شووی، حیات ده یوز بیره دیگن تورلی ـ تومن حادثه لردن عبارت دیر. مثلا نامقبول حادثه گه اساس بولگن بیر واقعه اییق (خرس) بیلن تونگوز نینگ اوچره شووی دیر. بوندن عموما اوروش و دشمنلیکنی قره لاوچی نتیجه چیقاریله دی:

ادیغلی تونغورلی ارت اوزه سوقوشمیش ارمیش، ادیغنیغ قرنی یاریلمیش، تونغوز نیغ اذیغی سینمیش، تیر. انچه بیلینگ: یبلاق اول!

معنی سی :

اییق تونغوز بیلن اورشگن ایمیش، اییق نینگ قرنی یاریلمیش. تونغوزنینگ آذیق تیشی سینمیش دیر. انچه بیلینگ: یمان بول!

کیلتیریلگن مثال لردن کورینیب توریبدی که «تعبیرنامه» معلوم مقصدگه خدمت قیله دیگان، حیات حادثه لریدن چیقاریلگن نتیجه لر ییغیندیسی دیر. اونینگ مضمونی تورموش بیلن قتتیق باغلنگن. اگرچه آیریم لوحه لر خرافاتی اوصافگه ایگه بولسه هم، اساسا واقعی حیات کورینیش لرینی اوز ایچیگه آله دی. نتیجه و خلاصه لر عبرت انگیز رمزی مضمونگه ایگه. تیل جهتی دن بو اثر حاضرگی ترکی تیل لر لغت توزیلیشیگه کیرگن کوپگینه سوز وافاده لردن تشکیل تاپگن. شو جهت دن هم او حاضرگی ترکی تیل لر، شو جمله دن اوزبیک تیلیگه یقین توره دی.

اسلام دن سونگی تورک دولت لری

قره خانیلر امپراطورلیگی

قره خانیلر امپراطورلیگی اسلام دینی ظهور قیلغاندن سونگ تشکیل تاپگن ترکی دولت لر نینگ بیری، دییب حسابله نیلسه هم بو سلسله او منطقه ده اسلام دینی یاییلمسدن آلدین هم بار ایدی. پروفیسور «زکی ولیدی طوغان» نینگ یازیشیچه اولرنینگ محلی دولت لری بولیب، قره خانیلر نینگ پادشاه لری: «بیلگانچیق قاغان» (226 هـ. 840 م) و »تافغاج قاغان» (380 ‌هـ. 893 م) اولردن مشهور راغی ایدی. میلادی توقیزینچی عصر (هجری اوچینچی) گه کلیب، ترکلر نینگ ایچیده اسلام دینی یاییلیب، اولر نینگ بیر بولگی تبلیغ یولیدن دسته جمعی صورتده اسلام دینی نی قبول قیله دیلر. ابن اثیر نینگ کورستیشیچه، ایکی یوز مینگ اویلیک کتته اهالی، شو وقتلر اسلام دینی گه مشرف بولغانلر. بو مسلمان ترکلر گه « ترکمان» دیب آت بیرگنلر.  منبع لرنینگ آیتیشیچه، ابوالحسن محمد کلماتی دیگن کیشی اؤزی نینگ تبلیغی ایشلری بیلن اولر نینگ اسلام دینی گه مشرف بولیشیگه سبب بوله دی و 350 نچی ییلی اولرنینگ اره سیده وفات ایته دی. مأخذ لرنینگ یازیشیچه، قره خانیلر نینگ باشلیغی ستوق بغرا خان (اسلامی آتی عبدالکریم) 344 نچی ییل ده  اوز قبیله سی و اونگه بیرلشگن ترک قبیله لری بیرلیگیده اسلام دینینی قبول قیلیب، باشغه کافر ترک لر بیلن مبارزه گه باشلایدی. اره دن کوپ اوتمه ی بغرا خان زمانیده قره خانیلر دولتی ایکی غه بولینه دی: بیرینچی دولت نینگ پایتختی بلاساغون ده و ایکینچی دولت نینگ پایتختی ایسه طراز ده، کیینچه لیک کاشغر ده بولگن.

عبدالکریم ساتوق بغرا خان (315 ـ 344 هـ) تقریبا ییگریمه ییل حکمرانلیق قیلغاندن سونگ وفات قیله دی. قره خانیلر سلاله سی  هجری 607 هـ (1210م) ییلگه چه قریب اوچ عصر حکمرانلیک قیلسه هم اولرنینگ تاریخی باره ده معلومات انچه دقیق ایمس.

قره خانیلر دولتی نینگ چیگره سی کاشغردن آمودریا غه چه چوزیلگن شرقی ترکستان نینگ بیر قسمی، تاشکنت، یتی سو، فرغانه و قدیمگی سغد منطقه سینی اوز ایچیگه آلر ایدی.

قره خانی لرنینگ اینگ قدرتلی پادشاه لری شهاب الدوله هارون بغرا خان ثانی (بخارا فاتحی)، یوسف قدر خان، خضر خان بن تاپقاج، شرف الدوله ارسلان خان، تمغاج خان ابراهیم و باشقه لر ایدی.

بو سلسله دن 27 کیشی پادشاه لیق قیلگن و آخرگی پادشاه لری ایسه مستقل حکومت قیلمه ی، بلکه سلجوقیلر قره ماغی ده بولگنلر. قره خانیلر پادشاه لری فرهنگ سیور و ادب دوست کیشیلر بولگه نی اوچون اولرنینگ درباریده اون لرچه شاعر و فاضل و عالم لر یشه گن دیر. جمله دن یوسف خاص حاجب، احمد یوگنکی، عمعق بخارایی، رشیدی سمرقندی،… و باشه لر شولرنینگ درباریده بولیب خدمت قیلگنلر.

غزنویلر امپراطورلیگی

سامانیلر دولتی نینگ سپهسالاری آلپتگین 350 نچی یلده سامانی پادشاهی عبدالملک نینگ اوغلینی تختگه اولترغیزیش اوچون وزیر «عتبی» بیلن مخالفت تاپیب، بخارانی تشلب مملکت نینگ جنوب تمانیگه کیله دی. او غزنه گه باریب او شهرنی ابوبکر لاویک دن آلیب351 ییلده(962  میلادی) سلطنت اساسینی قویه دی. اول وفات ایتگندن سونگ اوغلی ابراهیم (352 ـ 355 ) حکومت گه اولتیره دی. سونگ آلپتگین نینگ بلخ ده گی حاکمی ـ بلکاتگین، 362 ییلگه چه حکومت باشیده قاله دی. اوندن سونگ بوری تگین تختگه چیقه دی، اما اونینگ لیاقتسیزلیغیدن اهالی ینه «لویک» خانیدانیدن غزنه گه کیلیب حکومت قیلیشنی ایسته گن چاغیده، سبکتگین اؤزی نینگ لیاقت و ایش بلرمانلیگیدن بو حادثه نی دفع ایتیب 366 نچی ییلی غزنی گه حاکم بوله دی. اول قدرتنی قولگه آلیشی بیلن غزنی دولتی رواج تاپیب او غزنی اطرافیده بست، رخج و سیستاننی آلیب، مشهور یازوچی و عالم ابوالفتح بستی نی اوزیگه دبیر قیلیب تعیین ایتدی. سونگ کابلگه حمله قیلیب برهمن شاه لرنی شرق تمانغه سوریب چیقاردی. شوندای قیلیب تخار، بلخ و بلوچستاننی قولگه کیریتیب آمودریا قیرغاغلریدن نیشاپور گه چه بولگن مملکتنی قوردی. او ییگریمه ایککی ییل حکومت قیلیب 387  ده وفات قیلدی. اوندن سونگ اوغلی سلطان محمود غزنوی دنیا نینگ اینگ مشهور پادشاه لری نینگ بیری بولدی. محمود قدرتنی قولگه آلگندن فتوحات گه باشلادی. اول جوزجان، غور،  مرو، سرخس، خوارزم ولایت لرینی اوز قلمرویگه قوشیب، نیچه بار هندوستانگه هجوم قیلدی. سلطان محمود هندوستان گه قیلغان یوریش لریده فقط گینه اسلامی جهاد توسیده بولگن لیکنی و اسلام دینینی رواجلنتیریش مقصدیده بولگه نینی  اسلام مورخ لری بیان قیله دیلر.  ابن خلکان نینگ یازیشیچه سلطان هر ییل هند گه غزات اوچون باریشنی اوز ذمه سیگه فرض قیلگن ایدی. سلطان محمود 392 نچی یلی شمالی هندوستانگه هجوم قیلیب اونینگ پادشاهسی جیپال نی اسیر آله دی. سونگی ییل لرده سلطان محمود پنجاب، ملتان، ویهند، متهورا، کشمیر، قنوچ، سومنات، گجرات، و دهلی نی باسیب آله دی. همده سلطان فارس ولایتینی فتح قیلیب آل زیار و آل بویه حکومتینی آغداریب اوز مملکتیگه قوشدی.

سلطان نینگ درباری عالملر، ادیبلر وهنرمندلرنینگ تکیه گاهی بولیب، او شولرنی تشویق و حمایت قیلر ایدی. منبع لرنینگ یازیشیچه سلطان محمود نینگ درباریده 400 دن آرتیق شاعر و یازوچی بولگن. او اوشبو شاعرلر اوستی بیلن و اولرگه بیره دیگن کتته انعام لری بیلن اوزینی عالمگه تانیتدی. آربری نینگ اشاره سیگه قره گنده، سلطان محمود و مسعود نینگ دربارلری عباسی لر بیلن یقین مناسبت ده بولیشی اوچون او دورده علم وهنر عرب تیلی تاثیری آستیده یشنه دی. بوندای تاثیرلر تصنع و تفنن یولی بیلن ادبیات گه کریتیلدی.

ترکی شعر بو دورده ترکی خلقلر یشه گن اولکه لرده کویلنگن بولسه، اما غزنوی لر قلمروی ده هم ترکی شعر تانیلگنلیگی گه اشاره لر بار. منوچهری نینگ بیر بیتی بو سوزنینگ گواهی دیر:

به راه ترکی مانا که خوبتر گویی         تو شعر ترکی برخوان مرا و شعر غزی

سلطان محمود و مسعود و باشقه شهزاده لر دربار ده و اوی لریده و هم عسکر لر بیلن ترکی تیلیده سوزلشر ایدیلر.

سلطان محمود دن سونگ، اوغلی سلطان مسعود پادشاه بولدی. بو کیشی نظامی تکنیک لرده ماهر کیشی بولسه هم، سیاست و اداره ایشلریده بیوک غزنویلر امپراطورلیگینی اداره قیلیشده ضعیف عمل قیلدی، او کرکتر جهتدن هم خودخواه، عیاش و تجمل پرست کیشی ایدی.  سلطان مسعودنینگ ینه بیر کته اشتباه سی دولت نینگ مهم ارکانی بولگن مجرب امیر و سپه سالارلرنی اولدیریشی و رعیت دن کوپ مقدارده مالیه و سالیق آلیشی ایدی. نتیجه ده او مرو نینگ یقینیده سلجوقلردن شکست اییب، غزنوی امپراطورلیگی نینگ غربی و شمالی قسملری سلجوقلر قولیگه توشتی و بیر آز مدتدن سونگ اوزی نینگ عسکرلری طرفیدن اولدیریلدی. سلطان مسعود دن سونگ سلطان مودود تختگه اولتیردی، او هجری 441 ـ (میلادی  1049) ییلده وفات ایته دی. اونینگ اولیشی بیلن پایتختده پادشاه گردشلر باشلانه دی و آخرده سلطان محمود نینگ اوغلی عبدالرشید مملکتنی بوندای بحراندن قوتقازیش اوچون میدانگه چیقیب تختنی ایگلله یدی، عبدالرشید سلجوقلرنی خراساندن چیقاریشنی ایسله یدی و شو باعثدن سلطان مودود نینگ کییاوی بولگن طغرل دیگن سالارنی کمکگه چقیره دی، او کوپ لشکر جمعلب غزنه کیلگنده اونگه قرشی کودتا قیلیب، سلطاننی قتل قیله دی و اوزی تختگه اولتیره دی. اما او هم قرق کوندن کیین اولدیریلیب اورنیغه مسعود نینگ اوغلی فرخزاد 444 ییلی پادشاه بوله دی.  او یتتی ییل پادشاه لیق تختیده اولتیریب و 451 ییل ده وفات قیله دی.  اوندان کیین اوکه سی ابراهیم بن مسعود (451 ـ 492) اوزاق سلطنت قیله دی. او سلجوقلر بیلن صلح قیلیب، قولدن کیتگن ولایتلر : تخارستان، بلخ، مرو، نیشاپور و هراتنی رسما سلجوقلرگه تاپشورادی. او هندوستان ده فتوحات قیلیشش پلانینی طرح قیلسه هم بیر نیچه یوریش لریده فقط گینه بیر نیچه قلعه نی فتح قیله دی و خلاص. او 492  ییلده وفات ایته دی. اونینگ اولیشی بیلن غزنوی لر دولتی ینه هم ضعیف له شه دی. تا که بهرام شاه زمانیده بو دولت سلطان سنجر نینگ تحت الحمایه سیگه اوته دی. بهرام شاه نینگ اوغلی خسروشاه غزنوی لرنینگ آخیرگی پادشاه سی ایدی، او سلجوقلر نینگ حمله لریگه چیده آلمه ی لاهور نی پایتخت قیلیب، هندوستان نینگ بیر چتیده حکومت قیلدی و آخر هم غوریلر هند تمانگه یوریش قیلگنلریده غزنوی لرنینگ آخرگی قالدیقلرینی اورته دن کوتره دیلر.

سلجوقیلر امپراطورلیگی

سلجوقلر سلاله سی قدیمی اوغوز لرگه (ترکمنلرگه) منسوب دیر. اوغوزلر ترکلرنینگ قدیمی قبیله لریدن بولیب، اولرنینگ نامی اورخون کتیبه لریده «توققیز اوغوز» دیب یادله نه دی. اگر میلادی سککیزینچی عصرده، فرغانه ده قارلیقلر کوچلی بولگن بولسه لر، شاش ده اوغوزلر اوستونلیک قیلدیلر. ابن حوقل نینگ یازیشیچه اسلام دینینی قبول قیلگن مینگ گه یقین ترک عایله سی  شرقدن فاراب، و شاشگه یقین حاضرگی چمکنت نینگ جنوب غربی گه کوچیب کیلگنلر. بو ترکلر سیر دریانینگ اونگ قرغاغیده یشه گن اوغوزلر بولسه کیره ک. اونینچی عصر نینگ بیرینچی یریمیده یشه گن طاهر مروزی نینگ یازیشیچه، اوغوزلر اسلام دینی یاییلغان ولایت لر بیلن قوشنی بولگن لریدن کیین اولرنینگ بیر قسمی اسلام دینینی قبول قیلدیلر و «ترکمن» دیب آیتیله باشلادیلر. اسلام دینینی قبول قیلمه گن اوغوزلر بیلن اولر اورته سیده دشمنلیک باشله نه دی. اوغوزلر اره سیده مسلمانلر سانی آرتیب باریشدن اولر هم کوچله نیب باشلیدی. مسلمان اوغوزلر، کافر اوغوزلردن اوستون چیقیب، اولرنی خوارزم دن قبچاق لر یشیدیگان تمانگه سوریب چیقردیلر. حدود العالم نینگ کورسه تیشیچه، اوغوزلرنینگ هر بیر قبیله سیده بیر باشلیق بولیب، اولرنینگ نااتفاقلیگیگه دلالت بیره دی. سرکشلیک و اوز اختیاریده بولیشلیک اوزاق زماندن بیری اولرنینگ صفت لری ایدی. اورخون کتیبه سیده تکرار تکرار توققیز اوغوزلر گه اشاره بولگن. باشقه ترکی خلقلر میلادی اونینچی عصر ده اوزلرینی قراخانیلر اتحادیه سیگه قوشگن بولسه لر، اولر بو اتحادیه گه قوشیلمه ی و سیاسی جهت دن پراگنده حالده یشر ایدیلر. اولرنینگ خاقانلری بولمه ی بلکه باشلیق لری «یبغو» دیب اته لر ایدی. محمود کاشغری اوغوزلرنینگ ییگریمه تورت قبیله سینینگ آتلرینی ذکر قیلیب، اولرنینگ ایچیده قنیق قیبیله سی باشقه لرگه کوره سیاسی ـ اجتماعی جهت دن مهم نقش اینه گه نینی یازه دی.

دقاق یا تقاق سلجوقلر خاندانی نینگ جد اعلی سی، اوشبو قانیق قبیله سی نینگ باتور کیشیسی بولغانیدن اونگه «تیمور یالیغ» دیر ایدیلر. « اخبارالدوله سلجوقیه» مولفی نینگ یازیشیچه اوغوزلر خانی «دقاق» مسلمان مملکتلرگه یوریش قیلیشگه قارشی بولگن و یبغو درباریده خدمت قیلگن. اونینگ اوغلی «سلجوق» هم یبغو خدمتیده بولیب «سوباشی» منصبیگه ایگه ایدی. سوباشی عرب منبع لریده قائد الجیش ترجمه قیلینگن. یبغو اؤز خاتونینی نینگ اغواسیگه بنا اونینگ نظامی قدرتیدن خوف قلیب، اونی اورته دن کوترماقچی بوله دی. سلجوق هم اوز جانینی قوتقازیش اوچون یوز کیشیدن عبارت بولگن اؤز عایله سی و نوکرلرینی، مال لرینی آلیب سیردریا بوییده گی جند گه قاچیب کیله دی و اوشه جایده مسکن توته دی. او هجری 382 نچی ییلده (میلادی 992 ) همه افرادی بیلن مسلمان بولیب، سامانیلر خدمتیده بوله دی، سامانیلر اولرگه بخارانینگ «نور» دیگن جاییده اولتیریشنی اجازه بیره دیلر.  و زمان کیچیشی بیلن او یرده اوغوزلرنینگ سانی کوپه ییب کتته کوچگه ایگه بوله دیلر. سلجوق نینگ اوغیل لری ارسلان اسرائیل، میکائیل و موسی اول سامانیلر خدمتیده سونگ قراخانیلر بیلن ائتلاف قیله دیلر.  اما اولر قراخانیلر حکمرانی علی تگین بیلن مخالفت تاپیب، سلطان محمود غزنوی دن خراسانگه کیلیشنس سورایدیلر و او ایسه اولرنی مرو و سرخس، ابیورد و نسا  اطرافلریده مسکن توتیشلرینی اجازه بیره دی.

سلجوقیلر سلطان مسعود زمانیده خراسانده کتته قدرت گه ایگه بولیب، طغرل بیک و چغری بیک سرکرده لیگیده 432 نچی ییلده (میلادی 1040) سلطاننی مرو نینگ یقینیده «داندانقان» چولیده شکست بیریب، اوشبو اوشبو اوروش میدانیده طغرل بیک نی پادشاه تعیینله دیلر. شوندای قیلیب سلجوقیلر امپراتورلیگی تشکیل بولدی و اولر فتوحات گه باشلب، غزنویلردن باسیب آلینگن سرزمینلر سلجوقلر خاندانی نینگ اعضالریگه تقسیم بولدی: ایران نینگ شمال و شمال غربی طغرل بیک گه، خراسان چغری بیکگه، هرات و سیستان ولایت لری موسی گه بیریلدی.

طغرل بیک سلجوق دولتی نینگ مؤسسی ( 429 ـ 455 هـ.) ایران نینگ همه یرلرینی فتح قیلیب، بیوک دولت قوردی. اونینگ نامی 447 نچی ییلده بغداد خطبه ده اوقیلدی و اونینگ آتیگه سکه نشر ایتیلدی. او بغداد خلافتینی، فاطمی لر خطریدن قوتقاریب 454 نچی ییلده خلیفه القائم بالله نینگ همشیره سی بیلن اویلندی. طغرل بیک 455 نچی ییلده وفات اتیب اونینگ اورنیگه چغری بیک نینگ اوغلی آلپ ارسلان (455ـ 465 هجری) پادشاه بولدی. او سلجوقلرنینگ کوچلی پادشاه لریدن بیری بولیب، سلطنتی نینگ باشلریده ختلان، چغانیان و هرات نی تصرف قیلیب، اوندن کیین بیزینطیه لیکلرنی کیچیک آسیادن آرقه گه سوردی و او یرده اسلام دینینی یایراتدی.  آلپ ارسلان نینگ تاریخده مهم واقعه لریدن بیری 463 نچی ییلده  شرقی روم امپراتوری دیوجانس رومانوس نینگ ایککی یوز مینگ لیک لشکرینی شکست بیریشی دیر. او 465 نچی ییلده ماورالنهر گه یوریش قیلیش ده زخمی بولیب وفات ایته دی. اونی «مرو» گه کیلتیریب دفن قیله دیلر. اوندن کیین اوغلی ملکشاه اون سککیز یاشیده تختگه اولتیره دی. سلجوق دولتی، اونینگ زمانیده اینگ بلند درجه گه کوتریلدی. ملکشاه زمانیده فرهنگ و هنر و ادبیات اوسیب، مملکت اقتصادی جهت دن انکشاف تاپدی. بو انکشاف ده اونینگ تدبیرلی وزیری نظام الملک کتته نقش اوینادی. اونینگ زمانیده  بخارا، سمرقند، ترکستان و کاشغر فتح قیلیندی. مورخلرنینگ آیتیشیچه، هیچقچان سلجوقلر دولتی بو درجه گه کوتریلمه گن و اونده گی شان و شوکت هیچ بیر پادشاه گه میسر بولمه گن. شرقده چین حدودیدن باشلب آق دنگیزگه چه، جنوب دن یمن نینگ عدن شهریگه چه ملکشاه نامیگه خطبه اوقیلر ایدی. 485 ییلده ملکشاه وفات ایتدی. اونینگ اولیشی بیلن سلجوقلرنینگ هم آلتون عصری توگپ، دولت نینگ توشگونلیگی بیلن برابر ینه قیلیچ سوغوریش دوری باشلندی. ملکشاه نینگ تورت اوغلی : برکیاروق، سنجر، محمد، و محمود مشهور ایدی. ملکشاه وفاتیدن سونگ، سلجوق خاندانی نینگ بیر نیچه شهزاده لری تخت و تاجنی ایگللش اوچون تلشگه باشله دیلر و آخرده 487 نچی ییلده برکیاروق بن ملکشاه تخت گه اولتیردی. اما او بیر نیچه دفعه عمکی لری تتش و ارسلان ارغون، اکه سی سنجر و اوکه لری محمد و محمود بیلن اوروشلر قیلدی. 490 نچی ییلی برکیاروق اکه سی سنجر بیلن کیلیشیب خراسانگه سنجرنی پادشاه قیلدی.  شو ییلدن باشلب سلطان سنجر خراسان ده مستقل پادشاه صفتده حکمرانلیک قیله باشله دی. همده اوشبو ییل، خوارزم ده قطب الدین محمد بن انوشتگین خوارزمشاه لر دولتیگه اساس سالیب، شوندای قیلیب سلجوقیلرگه ینه بیر حریف پیدا بولدی.  497 نچی ییلده برکیاروق بیلن محمد نینگ اورته سیده بیش مرتبه اوروش بولدی. نتیجه ده سلجوق دولتی ضعیف له شیب، مملکت ده گی امنیت و آسایشته لیک بوزیلیب شهرلر تالان قیلیندی. بولرنینگ کورشلری بیش ییل دوام قیلدی و آخرده عقللیک کیشیلر ایککی تماندن اورته گه کیریب اولرنی یراشتیریب صلح اورناتدیلر. اما بو هم وقتینچه ایدی، چونکه کیله سی ییل (498 هجـ.) ده برکیاروق 25 یاشیده وفات ایتدی. برکیاروق نینگ سلطنتی اون ایککی ییل و تورت آی ایدی.

برکیاروق وفاتیدن کیین، اونینگ بیش یشر اوغلی ملکشاه نی تختگه اولترغیزدیلر، اما او بیر آیدن کیین عزل قیلینیب، عادتگه کوره کور قیلیندی و محمد بن ملکشاه پادشاه بولدی. بو پادشاه اون اوچ ییل ایران و عراق ده فروانروالیق قیلدی. او اسماعیلیه لر باشلیغی عبدالملک بن عطاش نینگ قوزغالانینی باستیریب و اؤزینی اولدیردی. سلطان محمد 511 نچی ییلده وفات ایتدی. اوندن کیین 512 نچی ییلی، اوغلی محمود پادشاه بوله دی، شو ییل بغداد ده المسترشد هم خلیفه بولدی. سلطان محمود 513 نچی ییلده اکه سی سلطان سنجر بیلن اورش قیلیب ینگیله دی. سلطان سنجر اونینگ یاشلیگیگه رحمی کیلیب، اونی عفو قیله دی و ینه عراق تختیگه اولتیرغیزه دی. شو ییلدن باشلب، عراق سلجوقلری سلطان سنجرنینگ تحت الحمایه سیگه اوته دیلر. محمود 521 نچی ییلده خلیفه بیلن اوروش قیلیب، اونی مغلوب قیله دی و آخر ده صلح توزیب بغدادنی کول ـ پارچه بولیشدن ساقلب قاله دی. سلطان محمد ملایم، سخی کیشی بولیب، رعیت مالیگه طمعکار بولمه گن پادشاه ایدی. سلطنتی نینگ آخریده خزینه سی بوشب، اقتصادی جهت دن مضیقه ده ایدی. اون ایککی ییل و توقییز آی پادشاهلیک قیلیب ییگریمه ییتی یاشیده 525 ییلده وفات ایته دی. اوندن کیین اوغلی سلطان مسعود عراق و ایران ده پادشاه بولیب، عمه کیسی سلطان سنجر و برادرزاده سی داود بیلن بیر قنچه کورشلر آلیب باردی. اونینگ دوریده ایککی نفر بغداد خلیفه لری المستظهر و اونینگ اوغلی الراشد اسماعیلیه تروریست لری طرفیدن اولدیریلدی. اوندن کیین سلطان، المقتضی (530- 555)  نی بغداد خلیفه سی قیلیب تعیینلیدی. سلطان محمد 547 نچی ییلده وفات ایتدی. اونینگ اولیشی بیلن سلجوقیلر دولتی عراق و ایرانده ضعیفلشدی. اما بو زمانده خراسان و ماوراالنهر ده سلطان سنجر قوت بیلن سلطنت قیلر ایدی. او آلتمیش بیر ییل خراسان و ماوراالنهر ده حکمرانلیک قیلیب، نامی خراسان، ماوراالنهر، فارس، عراق، شام و حجاز منبرلریده خطبه گه کریتیلگن ایدی. سلطان سنجر سلطنتی نینگ آخریده بیرنچی دن قره ختایلیکلر پادشاهسی «گور خان» و کیین بلخ ده گی اوغوزلردن شکست اییب، اؤزی اسیر بولیب، لشکری پراگنده و خزانه سی چور بولدی. اول اسارت دن قوتیلگن دن سونگ پایتختی مروگه قایتیب باردی، اما دولتینی مستحکملب بیلمه ی، خراب بولگن مرونی کوریب تیز اره ده وفات ایتدی. شوندای قیلیب، سلطان سنجرنینگ اولیشی بیلن سلجوقلر امپراتورلیگی بو منطقه ده اورته دن کیتیب، بیر کیچیک آسیا ده (حاضرگی ترکیه ده ) دوام ایتدی.

قاراختایلر دولتی

آلتینچی هجری عصرنینگ یریمیده مانچوریا و شمالی چین اولکه لری ده یشه یدیگان سریق پوست ترکلردن بولغان بیر قوم (قره ختایلیکلر) شرقی ترکستانده (کاشغر وختن ده) بویوک دولت قوردیلر. بو دولت نینگ چیگه ره سی غربده سیردریا، شرقده اسیه مغلستان منطقه لریگه چوزیلگن ایدی. مورخ لر قره ختای لرنی جنوبی مانچوریا اولکه سی نینگ اهالی سیدن ایکن لیکلرینی، اولر ایسه چین منبع لریده تورتینچی میلادی عصردن باشلب موجود ایکنلیک لرینی بیان ایته دیلر. دیمک اسلام دینی ظهور قیلمسدین آلدین اوزاق زمانلرده هم بو طایفه لر بار ایدیلر. بعضی منبع لرده  قره ختایلرنی مغل لر بیلن تانگوت لر قوشیلیش لریدن وجودگه کیلگن دیب کورسته دیلر.

هر حالده بولرنینگ بیرینچی خان لری «تای تسو» (304 ـ 315 | 916 ـ 926م ) ییل لرده حکم سورگندیر. اونینگ جانشین لری شمالی چیننی استیلا قیلیب اوز لریگه « لیائو» عنوانینی بیرگنلر. بولر بودا و کنفسیوس دینی نینگ پیرولری ایدیلر.

قره ختایلیکلر اوز یورتلریدن غرب گه سیلجیشلرینی آلتینچی عصرنینگ بیرینچی چارگیده (میلادی 12 عصر) شرقی ترکستان گه قرب باشله دیلر. بو دورده چین ده «سونگ» سلاله سی (394 ـ 521 هجری | میلادی 690 ـ 1127 ) ضعیفله شیب، نیچه دفعه قره ختایلیکلردن مغلوب بولیب اولرگه باج تولر ایدی. بو زمانده قره خانیلر دولتی هم ضعیفله شیب قالگن ایدی. قره ختایلیکلر پادشاسی «گورخان» فرغانه، شاش، زرافشان و قشقه دریا منطقه لریگه هجوم ایتیب، هجری 531 نچی ییلده قره خانیلر پادشاهسی سلطان محمودنی مغلوب قیلیب کتته غلبه قازاندی و آخرده باج آلیشگه موافقه قیلیب قره خانیلر بیلن صلح قیلدی. اما بو صلح اوزاق دوام قیلمه دی، 536 نچی ییلده قره ختایلیکلر ینه قره خانیلر منطقه سیگه باستیریب کیردیلر. بو دفعه سلجوقیلر پادشاسی سلطان سنجر قره خانیلر نینگ حمایه سی اوچون اوروشگه کیردی، اما بو ایککی سلطان هم اولردن مغلوب بولیب، قره ختایلیکلر بیرینچی دن سمرقندنی و کیین بخارانی باسیب آله دیلر. گورخان 537 هجری نچی ییلگه چه ماوراالنهر ده قاله دی.  قره ختایلیکلر ماوراالنهر گه مستقر بولگندن کیین تقریبا سکسان ییل بو اولکه ده حکم سوردیلر. بعضی مورخ لرنینگ یازیشیچه قره ختایلیک لر 560 نچی ییلده حاضرگی افغانستان نینگ شمالی قسمی حتی بلخ و اندخوی نی هم تالان قیلگن ایدیلر. بو سلسله نی آخر هجری 607 نچی ییلده سلطان علاء الدین محمد خوارزمشاه اورته دن کیتدیردی.

خوارزمشاهیلر دولتی

غزنویلر دولتی ضعیف له شیب بارایاتگان پیت ده خراسانده ینگی باشقه بیر ترک دولتی میدانغه چیقدی، بولر خوارزمشاهیلر ایدی. خوارزمشاهیلر سلاله سی نینگ موسسی انوشتگین غرچه و.و.بارتولد نینگ یازیشیچه سلجوقیلر امیرلریدن بیلگی تگین نینگ قلی ایدی. بیلگی تگین اونی غرجستاندن ساتیب آلگن لیگی اوچون اوگه «غرچه» لقبینی بیردی. بیلگی تگین بو قلینی ملکشاه نینگ درباریگه کیلتورگن دن سونگ، بو جایده او جوده تیز اره ده یوکسک مقام لرگه کوترلیب «طشتدار» وظیفه سیگه تعیین بولدی. اوشه وقت خوارزمنی اداره قیلیش هم شو دیوان وظیفه لری دایره سیگه کیرر ایدی. سلجوقیلر دوریده آیریم ولایت لر سلطان نینگپدیوان لری تمانیدن بیریله دیگان یارلیقلری اساسیده اداره قیلینه دیگان بولدی. ملکشاه هم خوارزمنی انوشتگین اداره قیلیشینی خواهلر ایدی. شوندای قیلیب انوشتگین ظشتدارلر دیوانیدن توریب خوارزمنی باشقه ریشگه دوام بیردی. او 490 هـ. میلادی 1096 ییلده خوارزمشاه عنوانیگه سزاوار بولدی. منه شو چاغدن باشلب انوشتگین وارث لری هر قچان سلجوقیلر ضعیف لشگن چاغیده اؤزلری نی مستقل دییب بیلر ایدیلر.

خوارزمشاه لر دولتی ترکستان و ماوراالنهر، همده حاضرگی افغانستان و قسما ایران منطقه لرینی اؤز ایچیگه آلیب، ترک ایدیلر.

انوشتگین وفاتیدن کیین اوغلی قطب الدین محمد اورنیگه اولتیردی. او یخشی تربیه آلگن ادیب و علم سیور کیشی ایدی. عالی همت لیغیدن برکیاروق اونگه خوارزمشاه لقبینی بیردی، سلطان سنجر هم اونی تائیدلب اونگه خوارزم و انینگ تیوارک اطراف لرینی بیردی. او سلطان سنجر بیلن یخشی مناسبت ده بولیب اونینگ محبتینی قازانگن ایدی.

خوارزمنی مستقل دولتگه آیلنتیریش گه آچیقدن آچیق اینتیلگن بیرینچی کیشی انوشتگین نینگ نبیره سی آتسیز بولیب، او هم سلطان سنجر سلطه سیدن چیقیشگه اینتیلدی و هم کافر ترکمن لر و قفچاق لر بیلن اوروشیب، سیردریا ایته گیده گی جند و مانگقیشلاق منطقه لرینی اوز قلمروی گه قوشدی. سونگ اول سلطان سنجر بیلن گاه منازعه حالت ده و گاه صلح قیلیب، سلطان سنجر بلخ ده اسیر بولگندن کیین او قلمروینی کینگایتیره دی. آتسز خوارزمشاه 551 ییلی وفات ایته دی. اونینگ اورنیگه اوغلی ایل ارسلان تختگه اولتیره دی. اونینگ زمانیده ماوراالنهر و خراسان کوپ آغیر وضعیت ده ایدی. غزلر سلجوق دولتینی ییققندن سونگ دولت توزیب بیلمه ی مملکتنی خراب قیلدیلر. بو دورده قره خانیلر ضعیف له شیب اونینگ اورنیگه قره ختای دولتی وجودگه کیلگن ایدی. ایل ارسلان بیرینچی قدم ده خوارزمنی گور خان گه باج تولشدن قوتغازیشگه حرکت قیلگن بولسه هم موفق بوله آلمه دی. 568 نچی ییلده قره ختایلیکلر خوارزمگه باستیریب کیرگنده ایل ارسلان وفات اتدی. سونگ اونینگ اوغلی تکش خوارزم تختیگه چیقدی. او جدی آتسیزنینگ بیوک خوارزم مستقل دولتینی قوریش سیاستینی دوام بیریب مرو، نیشاپور و ری نی اشغال ایتیب، سلجوقلر نینگ آخیرقی پادشاه سی طغرل بن ارسلان شاه نی مغلوب قیلیب کتته مملکت قوردی و عباسیلر بیلن قوشنی بولدی. بو خوارزمشاه دولتی نینگ شرق قسمیده گی قره ختایلر بیلن علاقه سینی یخشی سقلب، اولرگه باج تولشگه تعهد قیلیب، شو بیلن دولتینی شرقی تماندن تینچ قیلیب، تازه وجود گه کیلگن غوریلر سلاله سی بیلن رقابت قیلدی. او 596 ییلده وفات ایتیب، اورنیگه سلطان علاءالدین محمد خوارزمشاه بولدی. بو پادشاه خوارزمشاه لرنینگ اینگ کوچلی و مقتدر فرمانرواسی ایدی، اونگه بولگن امکانیت کمدن کم پادشاه لرگه نصیب بولگن. اونینگ دولتی شرقده گی دولت لرنینگ اینگ کوچلی سی بولیب و کوپ سانلیک قشون گه ایگه ایدی. اونینگ زمانیده خوارزم دولتی نینگ حدودی هندوستاندن دشت قفچاققه چه،  چین حدودیدن اورال بحیره سیگه چه یاییلگن ایدی. محمد خوارزمشاه ماوراالنهر نی ایگلله ب قره ختای لر قشونینی مغلوب ایتیب، اولرنینگ باش قوماندانی «تیانغو» نی اسیر قیلدی.  شو غلبه لر دن سونگ خوارزمشاه رسمی فرمانلریده اؤزینی «اسکندر ثانی» دیب، تکبر قیله باشلادی. او بیر قنچه سیاسی اشتباه لر قیلیب، هم بغداد خلیفه سی بیلن و هم تازه کوچ گه ایگه بولگن مغل لر خانی «چنگیز خان» بیلن رقابت گه باشله دی و اؤز قولی بیلن چنگیز خان نینگ شرق تمانگه حمله قیلیشی گه سبب بولدی و مغل لر یوریش قیلگنده اؤزی نینگ کتته امکانیتی دن استفاده قیلالمه ی، شکست اییب، دولتی سقوط قیلدی و ماوراالنهر، خراسان و ایران مغل لر استیلاسی نینگ آستیده قالدی. محمد خوارزمشاه اولگن دن سونگ کتته اوغلی جلال الدین منگبرنی مغل لر گه قرشی ییل لرچه مردانه کوراش آلیب باردی، ولی آلدینگی امکانیت لر بولمه گنی اوچون مغل لرنی اولکه چیقه ریشگه موفق بولالمای اوهم قفقاز منطقه سیده اولدیریلدی. اونینگ وفاتی بیلن خوارزمشاه لر دولتی اورته دن کیتدی.

محمد صالح راسخ

---

تورک ادبیاتی تاریخی

تورک لرنینگ اینگ قدیمی ادبی یادگارلیکلری

10 ـ 12 نچی عصرلرده تورک ادبیاتی

13 ـ 14 عصرلرده ماوراالنهر نینگ سیاسی ـ اجتماعی وضعیتی