پروفیسور غلام محمد میمنه گی شخصیتی نینگ سیاسی قیره سی

افغانستان نقاشلیک هنری نینگ یېتوک اکادمیک سیما سی پروفیسور غلام محمد میمنه گی یورتیمیز تانیقلی سیمالری نینگ کۉپ قیره لی شخصیت لریدن سنه له دی. رحمتلی پروفیسور بویوک داهی هنرمند، پارلاق اجتماعی و فرهنگی شخصیت، قۉرقمس ترقیخواه سیاسی کوره شچن همده شعر و ادبیاتگه مشتاق استعدادلی شاعر اېدی.

بیز اوشبو یازویمیزده پروفیسور غلام محمد میمنه گی شخصیتی نینگ پارلاق سیاسی قیره سی همده  فعالیتلری حقیده سۉز یورتیماقچیمیز.

بیرنچیدن شو نکته نی اېسلش کېره ک که، پروفیسور غلام محمد میمنه گی اساساً استبداد و ستم تابانی (پاشنه) آستیده اېزیلیب، قربان بۉلگن خاندانگه تېگیشلی بۉلیب، کیچکلیگیدن-  ناق سورگونلیک نینگ قتیق تضییق و باسیمیدن تۉله بیر شرایط ته یشب، اولغه یدی. چونکه، آته سی عبدالباقی مینگباشی، مستبد امیرعبدالرحمن فرمانیگه کۉره، قوزغالانچی تهمتی بیلن اۉز عایله سی بیلن بیرگه میمنه دن کابلگه سورگون قیلینه دی. کۉپ اۉتمه ی، عینآ شو موضوع طفیلی اولومگه محکوم اېتیلیب، اۉلدیریله دی.

یېتی یاشلی کیچیک غلام محمد، برچه شو اینچلی واقعه لرگه گواه بۉلیب، بوتون وجودی بیلن سېزدی و قتیق تأثیرلندی. خودی شو کیزلردن باشلب، غلام محمد میمنه گی نینگ آنگی، دنیا قره شی، قاله بېرسه بوتون شخصیتیده استبداد و ستمگه قرشی کینه و غضب همده اونگه قرشی کوره شیش تصوری و غایه سی شکلنه باشله دی دېسک، ینگلیشمه یمیز.

کېین لری، غلام محمد اولغه ییب وایه گه یېتدی و اۉشه زمانده ماهر و استعدادلی رسام صفتیده تانیلدی. شو بیلن بیرگه، اېرک سېورلیک و ترقیخواهلیک اۉیلر و غایه لر هم ایلگرگی تصورلرگه قۉشیلیب، اونی تینیب تینچیمس فعال و ایلغار سیاسی و اجتماعی شخصیت گه ایلنتیردی.

غلام محمد خان اینیقسه حبیبه و حربیه مکتبلریده رسم مضمونی اۉقتیووچیسی صفتیده ایشلب یورگن کیزلریده، حبیبه مکتبده گی هندی اۉقتیووچیلر، کېین اېسه مشروطه چی ایلغار ضیالیلر بیلن تانیشدی. او اۉزاق ییللردن بېری عدالتسیزلیک، استبداد و مطلقیت توزومگه قرشی کینه و کۉر چیگینلری نینگ یېچیلیش یۉل و وسیله سینی تاپگنده ی بۉلدی.

شونداق قیلیب، یاش غلام محمدخان تېزده، کابلده یشیرین قوریلگن ترقیخواه مشروطه چیلر اویوشمه سی بۉلمیش”جمیعت سری“ (یشیرین جمعیت) صفیگه قۉشیلدی. کۉپ اۉتمه ی، او اوشبو جمعیت نینگ ایلغار و فعال عضویگه ایله نیب، مشروطه چیلر رهبرلری قطاریدن اۉرین آلدی.

مرحوم علامه عبدالحی حبیبی اۉزی نینگ ”جنبش مشروطیت در افغانستان“ آتلی کتابیده، غلام محمدخان نی”میمنه نینگ مشهور و نفوذلی اۉزبېک خاندانی و اۉشه زمان ضیالیلر مشروطیتی نینگ ارکانیدن اېدی“ دېب، یازه دی. (1)

هه، غلام محمد خان رسام، تون و کون مشروطه چیلر صفیده استبداد و عدالتسیزلیککه قرشی کوره شدی و اولکه ترقیسی و یوکسلیشی اوچون اۉز همصفلری بیلن بیرگه ایزچیل و ددیل ایش آلیب باردی.

مشروطه چیلر گروهی اۉز کوره شلری آقیمیده، افغانستانده ایریم سیاسی و اجتماعی اصلاحات و ینگی تمدن و فرهنگنی ترقه تیش مسأله نی یۉلگه قۉییلیشی نی امیرحبیب الله خانگه ایتیب، ایسته ماقچی بولدیلر. اولر اوشبو ایستکلرینی بیر عریضه آرقه لی امیرگه یېتکزماقچی بولدیلر. مشروطه چیلر رهبرلیگی کېنگاشیده، تیارلنگن عریضه نینگ امیرگه یېتکزیش مسئله سی مطرح بۉلدی. عریضه نی امیرگه آلیب باریش، حقیقتده قلتیس و خوفلی ایش اېدی. بو ایش خودی ”قۉنغراق نی پشک نینگ بۉینیگه آسیش“ مسأله سیگه اۉخشش اۉته نازک و خطرلی ایش اېدی و هرقنداق کیشی بونداق آغیر و خوفلی ایشگه جرأت قیلالمس اېدی!

قره نگ که، مشروطه چیلررهبرلیگی کېنکاشیده غلام محمدخان میمنه گی اۉته جسارت و باتیرلرچه، عریضه نینگ جلال آبادگه امیر قاشیگه آلیب باریش خوفلی وظیفه سینی اۉز ذمه سیگه آلدی و شونداق هم قیلدی. واقعه نی مرحوم حبیبی اېسلنگن کتابیده شونداق یازه دی:

”… او مشروطه چیلر عریضه سینی جلال آبادگه امیر قاشیگه آلیب باردی؛ بیراق او یېرده بشقه مشروطه چیلر بیلن بیرگه قمه لیب، زنجیر و کشندده کابلگه کېلتیریلدی و کوتوالیده قملدی.“

قره نگ که، غلام محمدخان نینگ هنریگه محتاج امیرنینگ بویروغیگه کۉره، قماققه توشیریلگن غلام محمدخان، نقاشلیگ ایشلری اوچون هرکونی بیر ساقچی سپاهی بیلن ارگ گه آلیب باریلر اېدی. (2)

هجری 1288 (1909م ) ییل نینگ قیشیده، امیرحبیب الله خان معمولگه کۉره جلال آبادته تفرج گه مشغول اېدی. شونده مشروطه چیلر حزبی نینگ ایکی عضوی (حربی فابریکه ایشچیسی استاد محمدعظیم خان و شهزاده محمدکبیرخان نینگ اۉقیتوچیسی ملا مهناج الدین خان جلال آبادی لر) برچه حزب اعضالری آتلریدن بیلگنلریچه بیرلیست توزیب، چاپار یۉسینده بیر راپور بیلن بیرگه جلال آباد گه امیرگه تقدیم قیلدیلر . اولر: ”ملی یشیرین حزب“ نینگ اصلی آماجی امیرنی اۉلدیریش و مشروطه دولتنی قوریش دیر، دېدیلر.(3)

مرحوم غبار بو لیستنی اۉز کتابیده کېلیرگن و ”سری جمعیت“ اعضاسی جمله سیده غلام محمد میمنه گی نینگ آتی هم بار. او جمعیت نینگ بشقه رهبرلری بیلن بیرگه قماققه سالیندی.

مرحوم غبار نینگ یازیشیچه، کېین قماقده گی مشروطه چیلرنینگ بیر عده سی آزاد قیلیندی و جمله دن غلام محمدخان رسام هم هنریگه احتیاج بارلیگی اوچون قماقدن قۉیبېریلدی. (4)

مېنیمچه، مرحوم غبار بونده غلام محمدخان رسام حقیده ینگلیشگن؛ چونکه غلام محمدخان قماقدن قۉیبېریلمه گن. بونگه دلیل شو که، کمینه 1366 ییلی مرحوم نزیهی نینگ عمریۉلداشی و غلام محمدخان میمنه گی نینگ ایکینچی قیزی ”زرین تاج“خانم بیلن اۉتکزیلگن صحبتم ده، او کیشیدن شو موضوع حقیده سۉره گنیمده اولر: ”آته م امیر امان الله خان قدرتگه یېتگن چاققه چه همه سی بۉلیب 13 ییل قماققه قالدیلر“ دېگن اېدیلر. چنیدن هم، امان الله خان شاه بۉلگندن سۉنگره، آته سی دورانیده­گی سیاسی محبوسلر، جمله دن غلام محمد میمنه گی نی هم قماقدن آزاد قیلدی.

کاندید اکادمیسن محمد ابراهیم عطایی، غلام محمد خان میمنه گی نینگ قلین اۉرتاغی بۉلمیش میر قاسم خان تیلیدن شونداق یازه دی: ”اعلیحضرت امان اله خان مېنگه (میر قاسم خان) دېدی: قماققه بار و غلام محمدخان نی اویگه بارگندن آلدین قاشیمگه کېلتیر. مېن کېتدیم و اونی اعلیحضرت حضوریگه حاضر قیلدیم. امان اله خان او بیلن حال- احوال سۉره­شیب، اونی قوچدی و دېدی: سېن بونداق وضعیت بیلن اویگه بارمه. بار حمام قیل و توزوک کییم کییگین و مېنینگ گادیمده اوی گه بار! غلام محمد خان شونداق قیلدی“(5)

هه عزیز اۉقووچیلر، افغانستان بیرینچی مشروطیت جنبشی نینگ ایلغار و قۉرقمس رهبرلریدن بۉلمیش غلام محمد میمنه گی، مشروطه چیلرنینگ بشقه رهبرلری قطاری قماق نینگ (13) ییل عذاب– عقوبتینی هم باشدن کېچیردی.

غلام محمد میمنه گی آلمانده موفقیتلی تحصیل آلیب، ”پروفیسور“ علمی عنوانی بیلن مشهور بۉلگندن کېین هم، ایلغار فکرلی بۉلیب قاله بېردی. ”پروفیسور ترقی و اېرکینلیک ایستوچی  ییگیتلر تېگره گیده، حیاتی نینگ سۉنگگی دملریگچه ممتاز، مهربان و اۉرگه تووچی بیر شخصیت بۉلیب قالدی ….“(6)

پروفیسور تحصیل سفریدن قیتگچ، کابلده یاقیمسیز وضعیت بیلن دوچ کېلدی. او سیاسی و اجتماعی آغیر وضعیت، اینیقسه آزادیخواهلر و وطنسېور کیشیلر اره سیده گی ترقاقلیکلردن قتیق قیغوردی. او، اینیقسه امان الله خان نینگ بلند پروازلیک کېسکین ایشلریدن تشویشلنر اېدی. قلین اۉرتاغی میرقاسم خان اونی یوپه تر اېدی؛ بیراق پروفیسور: ”سالم فکر و اۉی گه هیجانلر و احساسات غلبه قیلسه، خوفلی عاقبت نی کوتیش کېره ک“ دېر اېدی.

پروفیسور غلام محمد میمنه گی اولکه نینگ جاری وضعیتی، اینیقسه امان اله خان نینگ اروپا گه قیلگن سفریدن کېین توتگن یۉریقلری و سیاستلرینی قتیق انتقاد قیلردی. امان الله خان ”تجدد و استقلال حزبی“ نی تأسیس قیلدی و هجری 1307 ییل، 20- سنبله ده اونینگ مرامنامه سی نشر اېتیلدی. پروفیسور پادشاه حضوریگه باریب، برچه حاضر کیشیلرنینگ آلدیگه اونگه: ”بو ایش (حزب اعلانی-یارقین) سلطنت نینگ باشیده-یاق بۉلیشی کېره ک اېدی، حاضر نتیجه سیز بیر ایش دیر“دېدی.

امان الله خان اۉشه کونلرده جدا تېز اچیق و عصبی بۉلگن اېدی. پروفیسورنی تهدید قیلیب: ”غلام محمدخان، سېنی شونداق قۉرقاق بۉله سن دېب، اصلا اۉیلمه گن اېدیم“ دېگن اېدی.

چون غلام محمدخان هم تهدید و توهین گه چیدمی یۉق اېدی، شو باعث یوزمه-یوز امان اله خانگه قره ته دېدی:”اعلیحضرتا ! مېن نی دربار وزیری محمد یعقوب خان، نی ایچکی وزیری عبدالعزیز خان و نی هم والی محمود خان من که اۉز ایشیمدن قۉرقسم. چیندن سیزگه ایته من که پیچاق سویککه باریب باتگن، مهربانلیک قیلینگ، مېنی اعدام قیلینگ“.

ایتیشلریچه، شو چاغده میرقاسم خان و عبدالرحمن خان لودین لر اره گه توشدیلر و اعلیحضرت امان الله خان اېسه:”بو تېلبه پروفیسورنی مېندن اوزاقلشیترینگ“ دېیدی.

غلام محمدخان اتاقدن چیقیش پیتی یوکسک سېس بیلن: ”اعلیحضرتا! لویه جرگه نگیز نینگ ایکی هفته بورونغی فیصله لری بیر کشند کبی برچه نینگ قۉل و ایاغینی باغله یدی“ دېدی.

کاندید اکادمیسن محمد ابراهیم عطایی، پروفیسورنینگ کیاوی محمدکریم نزیهی تیلیدن یازه دی: ”… و شونداق هم بۉلدی، اوچ آی تۉلمسدن (18) فقره لی دربارنینگ توبه نامه سی نشرگه تاپشیریلدی و اولکه یېتیگی گه اۉت اوردی“

اعلیحضرت امان الله خان کابلده سلطنتدن استعفا قیلدی. سلطنت اکه سی عنایت الله خانگه انتقال تاپگن کونی، غلام محمد میمنه گی تېلبه لرچه اویگه کیریب، اتاق دېوارلرینی مشت بیلن اوره توریب دېر اېدی: ”قۉرقاق، وطننی اۉتده قۉییب، اۉزینگیزنی میداندن چیقردینگیز“ (8)

حبیب الله کلکانی حکومتی آغده ریلیب، نادرخان حکومتی یوزه گه کېلگنده مرحوم غبار ضیالیلر و سیاسی تېگره کلر اره سیده کېله جککه نسبتاً تاپیلگن ایکیله نیشلر و تشویشلر حقیده شونداق یازه دی:

… «جوانان افغان» جمعیتی هم کابل نینگ بشقه سیاسی تېگره کلری سینگری ینگی دولتگه نسبتاً یخشی قره شلری یۉق اېدی. پروفیسور غلام محمد میمنه گی، سقوی کوچلریدن نادرخان نینگ ”شاهمزار“ اوروشیده یېنگیلگنی ده، انزواده یشه یاتگن محمدولی خان وکیل نی کۉرگنی باردی و نادرخان نینگ شکستیدن سۉزله دی. محمد ولی خان شونداق جواب بېردی: ”نادرخان حتماً کابلنی آله دی و پادشاه بۉله دی اۉشه پیت، اولوس افغانستاننی هندوستانلیک بازاری بۉلگنینی کۉره دیلر“ (9)

پروفیسور غلام محمد میمنه گی اۉشه امیرحبیب الله زمانیدن باشلب سیاسی فعالیت و کۉره شلری آقیمیده، اۉز هنریدن هم اوشبو مقصد و یۉلگه فایده لنر اېدی. او، ”سراج الاخبار“ ده نشر اېتیله دیگن اۉزی نینگ عجایب اۉتکیر تنقیدی کارتونلری آرقه لی استبداد، عدالت سیزلیک، توزوم نینگ اجتماعی و سیاسی کمچیلیکلری، خصوصاً امیرحبیب الله نینگ بېکاره لیگی و خاتین بازلیگینی عکس اېتتیریب، مسخره قیلردی. اینیقسه اونینگ امیرحبیب الله نینگ خاتین بازلیگی عکس اېتتریلگن ایکی رسمی جدا قیزیق و مهم دیر. بو ایکله رسم ده شاه نینگ بوتون باشی فقط عیاللر پیکری بیلن تصویرلنگن. بو ایکله رسم ”سراج الاخیار“ ده باسیلیب چیققن، قاله بېرسه تانیقیلی عالم پروفیسور دوکتور عنایت الله شهرانی نینگ ”شرح احوال و زنده گی پروفیسور غلام محمد میمنه گی“ آتلی کتابیده (101 و 102بېتلر) هم چاپ ایتیلگن.

شونداق قیلیب بیز اوشبو مقاله ده امکانی باریچه پروفیسور غلام محمد میمنه گی شخصیتی نینگ سیاسی قیره سینی آچیقلشگه حرکت قیلدیک. سۉزیمیز سۉنگگیده بیرنکته نی اېسله مسدن علاجی یۉق:

اولکه میزنینگ رسمی تاریخچیلیگیده ناقوله ی و یره مس بیر آقیم یا که یۉریق حکمران. او هم بۉلسه بیر قوم، بشقه بیر قوم یا قوملرنی تن آلمسلیک و اولرنی اوشبو مشترک یورت اهالیسی اېکنینی جاهللرچه انکار اېتیش دیر. عیناً شو اۉی و یۉریق اساسیده اولکه تاریخی واقعی و علمی یۉسینده یازلمه ی، بلکه مثله، جعل و تحریفلر بیلن یازیلماقده.

مېن اولکه میز تاریخچیلیگیده گی اوشبو یره مس آقیم و غیرعلمی عملنی ”تاریخگه قرشی کسللیک“ دېب اته گن من. (10) بو مدهش کسللیک طفیلی اولکه میزنینگ واقعی آقیمی، حادثه لری، خلقیمیزنینگ باتیرلرچه کوره ش لری تحریف اېتیلیب، تاریخی یادگارلیکلریمیز بوزیلیب، تاریخی سیمالر اونوتیلیب یا تشله نیب و یا هم مسخ بۉلیب، ساخته تاریخ و ساخته شخصیتلر یوزه گه چیقریلگن.

اۉزبېک خلقی نینگ تاریخی پارلاق سیمالری عیناً شو کسللیک و تبعیضی سیاستلر طفیلی رسمی تاریخلرده بوتونله ی اونوت بۉلگن یا اېسلنگنده هم جدا خیره دیر. چنانکه انگلیس استعمارچیلریگه قرشی اولکه اېرکینلیگی اوچون کوره شگن”میرزا امام وېردی (بېردی) اۉزبېک کابلی“ و افغانستان مشروطه چیلر جنبشی نینگ رهبرلریدن بۉلگن بویوک هنرمند”پروفیسور غلام محمد میمنه گی“ لر اولکه تاریخی نینگ سیاسی بۉلیملریده بوتونله ی اۉرین بېریلمه ی کېلینگن!

میرزا اما بېردی اۉزبېک، انگلیس استعمارچیلریگه قرشی کورشده، آتلری بوتون رسمی و درسلیک تاریخلرنی تۉلدیرگن وزیر اکبرخان، میرمسجدیخان، نایب امین الله خان لوگری، محمدجانخان بامیزایی، … کبیلر قطاری اېرکینلیک جهادی نینگ ایلغار رهبرلریدن اېدی. مرحوم غبار اونی اېسلنگن رهبرلر آتیلری بیلن بیر قطارده ”چرخاننده های چرخ انقلاب“ دېب اېسله گن. اونینگ یازیشیچه، میرزا امام بېردی اۉزبېک، انقلاب رهبرلری اویلریگه کیریب یاتگنلریده، اولرنی تحریک قیلماق اوچون احمد برنج فروش و ملا حسن مفتی بیلن بیرگه حتی ”شبنامه“ هم ترقتگن و شبنامه متنی نی انگلیسلر نینگ کابلده باشلیغی مکناتن شخصاً اۉزی تکذیبله گن اېدی.

بیراق بیز بو ایلغار و اولوغ ذات نینگ آتینی بیرار رسمی تاریخلر، درسلیک کتابلرده اوچره تمه یمیز! اېنگ اچینرلیسی شو که، افغنستان علوم اکادمیسی تمانیدن چاپ اېتیلگن ”آریانا دایره المعارفی“ بیرینچی جلدی نینگ ینگی نشری کۉپلب تحریفلر، مثله لر و جعلکارلیکلر بیلن چیقاریلگن. جمله دن بیرینچی نشریده ”میرزا امام وېردی“ آرتیکلیده او حقده بیر از معلومات بار اېدی؛ بیراق تحریفاتدن تۉله ایکینچی نشریده، بو ذات نینگ آتینی چیقاریب تشله گنلر و بیز اونینگ آتینی اوچره تمه یمیز!!

شونینگدېک، پروفیسور غلام محمد میمنه گی حقیده قنچه-قنچه مقاله لر، رساله لر و کتابلر هم یازیلگن بۉلسه-ده، بیراق اولر اساساً اونینگ هنری حقیده دیر. اونینگ سیاسی قیره سی و فعالیتلری حقیده رسمی و درسلیک کتابلرده کۉزگه کۉرینرلی نرسه نی اوچره تمه یمیز!

شو موضوعنی آچیقلش اوچون شخصاً اۉزیم گواه بۉلگن واقعه نی سیز عزیز اۉقووچیلرگه ایسله ماقچی من: 1368 ییلی اۉشه پیت حکومتی نینگ تصمیمی گه کۉره اولکه اېرکینلیگی نینگ (70) ییللیگی جدا طنطنه لی نشانلنماقچی بۉلدی. شو مناسبت بیلن مخصوص کمیسیون توزیلیب، بوتون مطبوعات، رادیو و تلویزیونلرده استقلال رهبرلری همده مشروطه چیلر ایلغارلری (امان الله خان، میرمسجدیخان، وزیر اکبرخان، نایب امین الله خان لوگری، محمود طرزی، عبدالرحمن خان لودین، میرقاسم خان، … لر) حقیده کۉپلب مقاله لر، رساله لر و برنامه لر نشر اېتیله باشلندی. شو بیلن بیرگه اولرنینگ ییریک پورتریتلری رساملر آرقه لی چیزیلیب، کابل شهری نینگ میدانلری و چهارراهه لریده اۉرنتیلدی.

شونده کمینه، استقلال و مشروطیت نینگ ایکی ایلغار اۉزبېک سیمالری (میرزا امام بېردی و پروفیسور غلام محمد میمنه گی) حقیده هیچ بیر گپ-سۉز ترقلمه گنیدن اچینیب، بو ایکله شخصیت حقیده تورکوم مقاله لر یازیب، تانیتیشگه عزم قیلدیم. بیرینچیدن هر ایکله ذات نینگ قیسقه بیوگرافی و کارنامه لرینی تیارلب، مذکور مراسم نینگ مخصوص کمیسیونی گه ییباریب، بشقه همرزملری قطاری بولرنینگ پورتریتلری هم چیزیلیب، شهرده اۉرنتیلیشی کېره ک دېگن  ایستکنی بیلدیردیک. کمیسیون فقط بیری، یعنی میرزا امام بېردی نی قبول قیلیب، پروفیسور غلام محمد میمنه گی نی قبول قیلیشدن باش تارتدی! و کمیسیون تمانیدن چیزدیریلگن میرزا امام بېردی اۉزبېک نینگ کته پورتریتی مالیه وزیرلیگی بناسینینگ پیشتاقی گه اۉرنه تیلدی.

هه عزیزلر، اېندی اوشنداق بویوک ذاتلرنینگ بیز فرزندلری اولرنینگ آتی و اېزگو ایشلرینی خلقیمیزگه تانیتیشگه دایم حرکت قیلیشیمیز و اولرنینگ مناسب اۉرنینی اولکه میز تاریخیده مسجل قیلیشیمیز کېره ک. خلقیمیز شونداق علیجناب ذاتلرنی تانیشگه حقلی دیرلر. منه، رحمتلی پروفیسور غلام محمد میمنه گی مقبره سینینگ قیته چیرایلی قیلیب تیکلنگن لیگی، قاله بېرسه طنطنه لی علمی سیمینار اۉتکزیلیشی، مقاله لر، رساله و کتاب چاپ اېتیلیشی هم انه شونداق اېزگو ملی ایشلردن دیر. یورتیمیزنینگ برچه اولوغ سیمالریمیز، جمله دن رحمتلی پروفیسور غلام محمد میمنه گی نینگ روحی شاد بۉلسین!

فایده لنیلگن منبعلر:

1-    حبیبی، پوهاند عبدالحی، جنبش مشروطیت در افغانستان، کمیته دولتی طبع و نشر، کابل: 1363 ص 33.

2-    جنبش مشروطیت …، 33- 34 بېت.

3-    غبار، میرغلام محمد، افغانستان در مسیر تاریخ، ص717-718.

4-    افغانستان در مسیر تاریخ، ص717-718.

5-    زندگینامۀ پروفیسور غلام محمد میمنه گی، نشرات اطلاعات و کلتور فاریاب، 1371ه ش.

6-    جنبش مشروطیت…، ص 34.

7-    یارقین، محمدحلیم، برگهایی از تاریخ اۉزبېکان افغانستان، ص 140-141.

8-    افغانستان در مسیرتاریخ، جلد دوم، 1999م.، ورجینیا ( آمریکا )، ص 41.

9-    شهرانی، پروفیسور دکتور عنایت الله، شرح احوال و زنده گی پروفیسور غلام محمد میمنه گی، ویراستار برهان الدین نامق، پشاور، 1384، ص 101-102.

10-یارقین، محمدحلیم، بیماری تاریخ ستیزی، مجله جامعۀ مدنی، 1387، شمارۀ

محمد حلیم یارقین