حیاتی , اجتماعی و ادبی فعالیتی :
قاري استاد عظيمي 1317 هـ..ق ييلي ده سرپل ولايتي نينگ تکانه خانه سيده ادب سيور ، علم پرور و فيضلي لي عايله يعني بلخ معروف مُرشدي و صوفي لريدن (مير روزه دار عليه الرحمه ) احفاد لريدن بولگن ـ قاضي ميرزا محمد اسماعيل عايله سيده توغيلدي. قاري عظيمي دینی, فلسفی , ادبی وباشقه متداوله علم لريکه ايگه بولگن آته سي قاضي ميرزا محمد اسماعيل آلدیده اوقيماققه باشله دی وتیز اره ده اون اوچ ياشیده قران کريم ني حفظ ايتدي، همده دري ، اوزبيک و عرب تيللري ني يخشي اورگه نيب و اوشبو تيللر مهارت تابیب یازیشگه باشله دی.
قاري عظيمي ياشليکدن شعريت هنریگه قيزیقيب اون آلتي ياشیگه کيرگنده اوز شعری قریه سینی آزمایش قیله باشله دی وبو یولده شعرلري نينگ پخته ليگی سببلي سرپل فاضل لري استاد لقبيني بیردی لر.
استاد عظيمي نينگ شعري استعدادي کورتکلري اون بيش ياشلريده کورينه باشلب تيزليک ده اوسيب آچيليب، ثمرگه ايتگن . شو ياشده يازگن بير ينچي غزليني قبله گاهي کورگيچ ، ياش اوغلي نينگ هوش و استعداديدن جوده قوانيب اِنه شو يولده حرکت قيليشگه تشويق قيلدي. شو لحظه لردن باشلب استاد عظيمي نينگ بوتون حياتي و معنوي دنياسي و بارليگي شعر و ادب نينگ نفيس و ظريف دنياسي بيلن چمبرچس باغلنه دي .
استاد عظيمي دانشمند آته لري ياردمي بيلن شعر و ادب دنياسيگه قدم قويدي اواولوغ نینگ آته سی اوغلینی تربیه لب باشله دی چناچه بيرينچي پيتده يازگن شعر لريني اصلاح اوچون آته لريگه بيريب اينگ کيره ک لي معلوماتلرني قولگه کلتره ر ايدي و گاهي آته لري بير مصرع يا بير بيت شعر يازيب استاد عظيمي دن اوني دوام ايترشيني ايستر ايدي.
چون استاد عظيمي ذاتي و فطري ذکاوت و استعداد گه ايگه ايدي، آز پيتده جوده شيرين کلام و زيبا بيان شاعر صفتيده تانيليب خلقميز آره سيده گینه شهرت قازاندي .
استاد عظيمي یاشلیکده قاري ، خادم و گاهي هم عظيمي تخلص قیلیب ليکن (1337) ييلي دن بويان عظيمي تخلصي گه شعر يازيب کيلگن.
استاد عظيمي هنرمند و هنر پرور عالم بوليب خطاط ليک تذهيب و موسيقي گه يخشي مسلط ايدي ، اينقيسه خوش نويس ليکته اوته ماهر بوليب نستعليق ، نسخ ، ثلث ، کوفي سينگري خطر لرني يخشي يازيب و اوقيه بیلرایدياو خطاط ليک بيلن بيرگه اثرلريني تذهيب و ديزاين هم قيلرايدي .
استاد عظيمي موسيقي ساحه سيده هم مهارتگه ایگه ایدی و موسيقي تورلري، اينقسه اوزبيک کلاسيک موسيقي سيگه اوته علاقه سي بار ايدي .. اوز لري موسيقي آله لریدن تنبور و رباب چاليشيني بيلرايدي.
شوبيلن بير گه استاد عظيمي سرپل مکتب لري همده خانگي ملا لريگه استقلال و معلم جشن کبي هييد و نو روز بيرم لريگه کوپدن کوپ گوزه ل و ياقيملي ترانه لر يازيب بيرگن . شرق کلاسيک شعري نينگ موسيقي ليگي و آهنگدارليگي دن قطع نظر استاد عظيمي نينگ موسيقي علمي و فني گه يخشي وارد ليگيني اونينگ کوپینچه شعر لريده موسيقي ليک و آهنگدار خصوصيت لر بوليب و شونينگ اوچون بير قنچه شعر لري خواننده لر آرقه لي کويله نيب کيلگن .
شوندی احساسلي ، انسان سيور ، خوش طبع ، عاشق و صحبت گه باغلنگن قاري عظيمي بير شاعر و بيلمدان بوليش لريدن علاوه، کوپلرچه اوقو چیلرني جامعه گه تقديم قيلگنلر. اوکيشي حيات جريانيده 1299 ش ييلي سرپل شهريده لطافت ناملي ابتدائيه مکتبیده سر معلم صفتيده تعيين بوليب و اوييرده سکيز ييل وظيفه بجرگنلر تا که 1313 ييل دن 1315 ش ييل گچه سرپل ولايتي نينگ آق سقاللر ملي شورا سي نيگ ايکنچي دوريده نماينده صفتيده شرکت قيليب و 1316 ش ييل بلديه ماموريتيني ايکي ييل بجردي و 1319 ييليدن 1312 ش ييل گچه سرپل ولايتي نينگ ملي شوار سينينگ تورتنیچي دورينينگ وکالتي ني ايگله دي. 1322 ش دن 1324 ش ييل لريگه چه (سرخ پارسا) حکومتي اداره چيلليگي اونگه تقديم قيليندي . 1342 ش ييللري منهاج السراج متوسط سيده معلم اجير وظيفه بجرگن لر. اوندن بويان استاد عظيمي بير مدت رسمي ايشلردن استعفا بيريب دهقان چيليک ايشلريگه يورديلر.
عظيمي نينگ کوپنچه تعليماتلري اوزيچه خصوصي بوليب ، فقط گينه سرپل شهريده چيکله نيب قالگن . بوندن علاوه او عمري نينگ سونگي اون ييللرگچه خصوصي مدرسه ليک قيليب بيرقنچه طالب العلم لر گه عرب و اسلامي بيليمردن درس آيتگن . استاد عظيمي اولکه ميز نينگ بير قنچه عالملر ، شاعرلر و اديب لري بيلن دوستانه و ادبي علاقه ، مراسله و مراوده سي بولگن.
سيد صديق گوهري بلخي ، مولانا خسته ، ابراهيم خليل ، محمد کريم نزبهي ، قاضي ضيأالدين ، مولوي قربت ، خطيب جوهري جوزجاني ، مرحوم داملا عبدالحکيم ، غلام علي اميد ، رستم مجددي ، ثاقب مزاري ، حاجي سليم مزاري ، سيد عثمان خان حارم ، داملا الله قلي وافي، رضوانقل تمنا ، غرغشت ارفاقي ، غلام حبيب نوابي ، تيموريان شولر جمله سيدن دير.
استاد عظيمي نقشبنديه طريقه سیگه شامل بوليب ، جناب عبدالله خان درزابي، (صوفي جان خليفه گه مشهور) اونينگ پيرو مرشدي ايدي.
استاد عظيمي بوتون حياتي دوريده ياش نسللريگه اينقسه شعر و ادب و هنر ساحه سي نينگ علاقه دارلري و استعدادلي ييگيت لريگه کوچلي ، تورتکي ، مهربان ، صميمي و بير يار رهنما و استاد صفتيده امکانی باريچه علمي ـ تربيوي تاثير و ياردم کورسه تيب کليگن .
استاد عظيمي ، اولکه ميز شعر و ادبياتي و بوتون فرهنگي ساحه سيده کورسه تگن يوکسک ايجادي فرهنگي ايشلري اوچون 1369 ييلي (کارمند شايسته فرهنگ) لقبي ني آله دي و بالاخره کسل ليکگه اوچرب( 1369 شمسی ييلي) 94 ياشيده وفات ايتدي . اونينگ مقبره سی اوز زادگاهي سرپل شهريده دیر.تانيقلي شاعريميز حرمتلي محمد امين متين اندخويي استاد عظيمي نينگ وفاتي مناسبتلي تاريخ ماده سين بير رباعي آرقه لي قوييده گيچه بيان ايتگن :
اي واي عظيمي اول اديب دانا
سوز باغي ايدي خامه سيدين چوغ بويا
کوز يومدي جهاندين و خرد تاريخين
(ايردي سخن استادي) ديب ايتدي انشأ
ابجد حسابي گه کوره (ايردي سخن استادي) عباره سيدين ( 1411ق ـ1369ش )ييلي کلييب چيقه دي .
ادبی میراثی واونینگ خصوصیت لری :
استاد عظيمي دري و اوزبيک تيللريده شعر آيتيب پشتو و عرب تيللريده هم ايجاد ايتگن . استاد عظيمي نينگ ديوانيده قصيده ، غزل ، مخمس ، مسدس ، ترجيع بند ، ترکيب بند ، متزاد ، قطعه ، فرد ، معما ، مناظره ، مرثيه ، شکوائيه ، تعميه ، مثنوي و باشقه شعر تورلري هم موجود دير.
شو کبي قاري عظيمي نينگ شاگرد لري تقاضا لريگه بناً شعر معما لرني ايچيش او چون (التحفه العظيميه في قواعد التعميمه) اثري اوشه وقت (بيدار) جريده سيده مسلسل شکليده چاپ بولگن .
بو شاعر و استاديميز توقسان ياشلري آستانه سيده بولسه هم شعرلريده کلاسيک ، هندي سبک و بيدل مکتبيدن پيروليک قيلگن بولسه لرهم زمان بيلن بيرگه اديم تشله گن و زمان ينگي ليک لرينی مختيدي ، اوني سيوگن لر قدر کوزي بيلن باقيب اونگه باقيب اونگه بها بيرگن لر، انسانلرني برادرليک ، تينگ ليک ، وحدت و ايناغه ليک ده يشه شلريني تيله يديلر ، چنانچه (نصاب الصبيان) اثرلريده بو فکر يققال کورينب تورگن . بو اثر احساسلي يازوچي ميز (شفيقه يارقين) اهتمامي و پوهاند عبدالشکور (رشاد) سوزباشي سي بيلن 1362 ييلي 1. د.ج بيليم لر اکادميسي تمانيدن چاپدن چيقدي .
استاد عظيمي شعرده اساساً هندي مکتب ، اينقسه ميرزا عبدالقادر بيدل دن پيروليک قيله دي . ايريم ادبيات شناس عالم لر فکريچه استاد عظيمي نه يلغوز اولکه ميز بلکه حتي منطقه نينگ معاصر شعر و ادب ساحه سيده (هندي مکتبي) نينگ بيرنچي ايلغار يتيکچي نماينده لريدن سنه ليب ، شعرلريني يوکسک معياري و معراجي گه يتکريب يره تگن.
استاد عظيمي کلاسيک شعرنينگ غزل ، قصيده ، مثنوي ، مخمس ، رباعي و باشقه لر سينگري ديرلي برچه قالب لريده شعريره تگن. شونينگ ديک معمالر، هزليات ، مطايبات هجويات و لطايف هم اونينگ ديوانيده جاي آلگن.
استاد عظيمي دري شعر لری تخميناً بيش مينگ (5000) بيت بوليب جمله دن تنلنگن 42 غزل و بيرقنچه رباعي لري (با کاروان بيدل) ناملي 1365 ييلي افغانستان يازوچيلر انجمني تمانيدن چاپ ايتیلدي . باشقه اوز آنه تيلي (اوزبيک تيلي )ده هم شعر لر، غزللر و مخمس قالب لريده يره تگن ساني آز بوليب ايريم نشريه لرده ترقاق شکليده نشرايتلگن .
استاد عظيمي عموماً کلا سيک قالب لرده طبع آزمايليک قيلگن و استادانه اثرلريرتگن غزللري روان، آهنگ دار و کوپ معنیلی و دقيق نکته لر وادب صنعت لربيلن بيزلگن هرقندی اوقوچینی اوزيگه مفتون ايته دي. اوننيگ غزللريدن هربير اوقووچي و مطالعه قيلوچي اوز ذوقيگه ماس کيلگن غزليني ايستب تاپيب آلاله دي.
استاد عظيمي نينگ ديواني که 1371 ييلي حفيظي جوزجان اهتمامي بيلن چاپ ايتلگن (5000) بيش مينگ بيت گه يقيين دير. بو ديوان نينگ کته قسميني غزل تشکيل بيره دي. استاد عظيمي غزل سرايليک که جوده استاد ليک مهارتیني کورستيب و بيدل سبکي گه غزل يازيش بيلن بوني اثبات ايتگن.
شونينگ ديک معما لر، هزليات، مطائيبات، هجويات و لطايف هم اونينگ ديوانيده جاي آلگن. البته شوني ايتيش کيره ک که استاد عظيمي غزل دن باشقه ينه قصيده، قطعه، رباعي، ترکيب بند و باشقه شوکبي لرقالب لريده سوز يورتيب عجائب اثرلر، مجموعه لريرتگن.
استاد عظیمی نینگ اثرلری :
1- معما
معما رساله سي، بوعلمي اثرمعما فني حقيده بوليب ايکي باب (معمايي عمللر بياني و ايريم معمالر حلي) دن تشکيل تاپگن. بو ادبي اثر معما لر ايچشي همده ادبيات علاقمند لري اورگنش اوچون کيره کلي و مهم اثر بولگن رساله هنوزگچه مستقل کتاب شکليده چاپ بولمه گن.
استاد عظيمي بو صنعت ده هم نهايت درجه ده هنرمندانه کوپ معما و چيستانلر يرتگن. معمالرني ايچشي فکر و دقت گه ضرورتي بار تاکه بومعمالرني حل ايتش گه عاجز قالمسه لر. البته عظيمي نينگ ديواني ده قيرق آلتي(46) معما و بيش (5) تاپيشماق موجود دير.
2- شعرلر توپلمي:
حفيظي جوزجاني نينگ ايتيش لريچه عظيمي نينگ بيرنيچي ديواني يعني ييگیتلیک دور لريده يازگن شعرلري اورته دن کيتگن. اوشبو تنلگن شعرلرعظيمي نينگ ايکنچي توپلميدن دير. که البته بيش مينگ بيت دن کوپراق، بو توپلم ده دري تيليده گي شعرلر دن باشقه اوزبيک و عرب تيللر ده گي شعرلري هم موجود ديرکه تورلي خيل قالب لرده جمله دن غزل، قصيده، قطعه، رباعي، مثنوي، دوبيتي، ترکيب بند، ترجيع بند و مسمط يازيلگن.
3- نصاب الصبيان:
بو رساله 1362 نچي ييلي1000 نسخه ده افغانستان علملر اکادميسی تمانيدن اولکه ميز نينگ محقق لريدن بيري شفيقه يارقين تمانيدن چاپ بولگن. بورساله ده بعضي بير پشتو لغت لر خاص اسلوب ده تشريح بولگن. مثلاً: اعضا، اقارب، البسه، ظروف . . . که متعلق بولگن لغت لر صنف بندليک اصوليده علحيده قطعات ده ذکر بولگن. بورساله ني حرمت ليک شاعريميز اوز طبع ني امتحان قيليش اوچون ياشليک پيتيده بير ذوق بيلن يرتگن . حقيقت دن همه استادانه طرز ده عهده سيدن چيققن. شوني ايتيش کيره ک که بورساله نينگ ايريم بخش لري انيس، بيدار روزنامه لريده چاپ بولگن.
بورساله ني يره تيش دن مقصدي نيمه ايکن ليگنی بيليش اوچون اثرمقدمه سيگه مراجعه قيلب وبو حقده نيمه ديليگن ني اوقيب چيقه ميز.
« اين رساله تلاشي است براي نزديکي، دوستي وهمکاري ميان مليت هاي افغانستان حدود پنجاه سال پيش از امروز به نظم آورده شد. شاعر اوز بيک زبان خامه برداشت و با زبان دري واژه هاي بسيار ضروري و کارآمد روزانة پشتو را به نظم آورده، اين کاريست بسيار نيک و پسنديده، اين اقدامي است براي هرچه بيشتر نزديک کردن مليت هاي دري زبان، پشتو زبان و اوزبيک زبان و اين اقدامي است شايسته براي نو آموزان زبان پشتو تا واژه هاي پشتو را با زبان شعر آسانتر و زودتر بياموزند»
4- قواعد القرآن :
قواعد القران استاد عظيمي نينگ اينگ مهم و ارزشلي اثر لريدن بيري بولگن و بو اثرني استاد اون سيکيز ياشده نظم قيلگن لرکه توقسان تورت (94) بيت دن تشکيل تاپگن و قصيده سبکيگه دري تيليده يازگن .
5 – تخفه العظيميه في قواعد التعميميه:
استاد عظيمي نينگ يازگن اثرلريدن بيري تحفته العظيميه في قواعد التعميميه دير که بو اثر معما فني و معما ايچيش رمزلري حقيده يازلگن و اونده معماني قنده ي حل قيليش توغرسيده معلومالر بيرلگن. بو ارزشلي اثر اوتگن ييللر دواميده (کليد حل معما) آتي بيلن جريده لر و روزنامه لرآرقه لي مسلسل چاپ ايتيلگن، ليکن حاضرگچه بورساله کتاب قسميده چاپ بولمه گن.
استاد عظيمي بورساله ني ياشليک چاغلريده يازيب تمام قيلگن، استاد عظيمي نينگ مقصد لري بواثر ني يازيلش دن بوندن عبارت که تا خلقلر شعري معما لرني حل ايتيش يوللري بيلن آشنا بولسه لر.
6- استاد عظيمي رثاسيده:
اولوغ استاد عظيمي رثاسيده کوپلپ مرثيه لر يازيلگني، بوجمله دن اوزبيک و دري تيلي ده يازيلگن.
عظيمي و اونينگ کلام نمونه لر :
مخمس
آه کيم سرگشته من آيديک جمالينگ دين جدا
ساکن صحرا اندوهم غزالينگ دين جدا
صبح بختيم شام اولدي خط خالينگ دين جدا
زهر دور کاميمگا شهد آب زلالينگد ين جدا
چرخ ديک قديم بوکولدي قوش هلالينگ دين جدا
تير باران غمينگ دين سينه سي صد پاره من
جنجر ظلم و فراقینگ بیرله بغری پاره من
صعوه دیک شاهین هجرینگ چنگیده بیچاره من
آختاريب تاپماق جدا ليق دشتيده آواره من
آه کيم ظالم فلک قيلدي وصالينگ دين جدا
ني خوش اول کونلر که دل وصلينگ بيله خرم ايدي
کيچه و کوندوز حريم قربینگا محرم ايدي
کامرانليغ مسنديده عيش ايتيب بيغم ايدي
اي يوزونگ هردم کوروب هر کون انگا بيرم ايدي
بولدي بر پا باشيمه ماتم جمالينگ دين جدا
اجراتيب سندين مني بختيم قرا قيلدي فلک
خانة عيشيم بوزوب ماتم سرا قيلدي فلک
در به در ایلب ايشيک لرده گدا قيلدي فلک
بلبل شوريده بيرله همنوا قيلدي فلک
ايله بان برگ گل رخسار آلگندين جدا
آه کيم تير جداليغ ده نشان اولدوم نيتاي
لاله ديک پيکان غم دين بغري قان اولدوم نيتاي
خانمانيم بار ايدي بي خانمان اولدوم نيتاي
رحم قيل حاليمگا رسواي جهان اولدوم نيتاي
زنده گانليغ سخت ايکان قرب وصالينگ دين جدا
لطف قيل جانا عظيمي حالي بس اولدي خراب
آتش درد فراقينگ دين يوراک بغري کباب
شوق وصلينگ بيرله دايم يغلايوب چشمي پرآب
بيردي هجرانينگ بو مسکين جانيمه يوزمينگ عذاب
بولمسون يارب کيشي هرگز وصالينگ دين جدا
***
اويلــه سم يارنينگ مـــهر وفـا سي آز ايکـــن
مين بيلن قهر و غضب ده اوز گه بيرله ساز ايکن
دم اورردي اول وفا دن مين سنينگ يارينگ ديبان
عاقبت بيلديم که مينديک يوزته گه دمساز ايکن
بير زمـان طاقت قيـــلالمســدين منينگ افغانيمه
تينگلاني هـــر زمان ايتور قــــــرين آواز ايکن
بير مينگه همراز ديرديـم اول صنم ني بيگه تيب
بول زمان بولدي هويدا برچـه گـه همراز ايکن
عشقيگه کويگن کيشي دم اورمه گي پروانه ديک
نالـــه بلـــبل کـــبي عشق يولـــيده آغاز ايکن
بو جهان ايوانـــيـده کـــورديم عجب آدم لري
لاف اوروب مــهر و وفا دن آخري غماز ايکن
تيلبه ني عيب ايله مينگ نيگه يوره ک بيردي ديبان
نيلـه سين مسکين عظيمي دلبــري طـــناز ايکــن
***
غزل دن نمونه :
ناز ايلــه جلـــــوه لر قيليب يار کيلور لقـر لقر
هيکل ايله طومــارچـه سين تبراتيبان شقـرشقر
ايکي قاشين ياقيــــليب غمزه اوقين جـا قيليب
ژاله ديک عاشق اوسـتينه ياغدوربان شـتر شتر
کور که نه رنگ ايله رقيب يخشي کيشي قيليب اوزين
بيزدين اول آيني بوزماغه ايلاشادور غبــر غبر
کلبه گه بولسه کاشکي بــــير کيچه يکه مهمــان
کولگولشيب قيقر قيقر نـقل ايساک کسر کسر
وعده وصل ايتيب ينه مونچه حياله سيز نچوک
تيز کيلينگ که شوقدين قيلدي ايچيم قمرقمر
شوم رقيب رو سيه سوزيني قيلـــمانگ اعـــتبار
مفسد بوزمه کار دور کوپ گـــپورور بدر بدر
خسته عظيمي مقصدي شول بير کيچه کيلسانگيز
کويلاکينگــيز کـتاريبان توش ايتالي قيسر قيسر
***
قيلماسمه لطف اول پري پيکر ستم هم قيلماسون
محنت وغم باريدن قديمني خــم هم قيلماسون
کيلمــــاسه باشيم اوزه حال خرابيم قيلماسون
کوچه اوزره رو برو کيلگنده رحم هم قيلماسون
لعــــــل نا ياب شـــربتيدين نصيب ايــتسه مگـر
يغلاتيب کــــوز ياشميني درياي غـــم هم قيلماسون
بولماسه حاضـــر جنازم اوزره اول زيــــبا صنم
قاشله ريني قـــتليمه تيغ دو دم هــم قيلماسون
بيرماسه بول محفـلي وصلي ارا مين خسته کن
فرقتي ايچــــره اســير درد وغــــم هـــم قيلـماسون
اي صــــبا قيلـغيل عظيمي ني بيان عرض دلين
قيلــماسه لطف و پري پيکر ستم هم قيلماسون
تیارلاوچی جمشید ثبات تونیق
Filed under: کولتوری و صنعت،گونئي تورکستان،آقه رتو،ادبيات،تورک بویوکلری

