حضرت مولانا جلال الدین بلخی-رومی

حضرت مولانا جلال الدین بلخی-رومی (1207 - 1273 )

جلال الدین رومی – جهان ادبیاتینینگ حرمتلی سیمالریدن بیری.او اؤزیدن کیئنگی شرق و غرب سؤز صنعتیگه کتته تأثیر اؤتکزدی. حافظ شیرازی ، عبدالرحمان جامی، علی شیر نوایی ، میرزا عبدالقادر بیدل کبی بیوک سؤز اوستالری مولانانی اؤزلریگه اوستاذ دیب بیلیشگن. بیوک حیاتی ابوالقاسم فردوسی ،شیخ سعدی ،خواجه حافظ لر قطاریده جلال الدین رومی ایجادینی هم ”خضر چشمه سی “ دیب اتهگن.مشهورلیکده فردوسینینگ ”شاهنامه ”سی ، سعدینینگ ”گلستان“نی،حافظ نینگ ”دیوان“نی بیلن بیر قطارده تورگن، فارسی قرآن نامی بیلن شهرت قازانگن ”مثنوی معنوی ”نی انسان معنوی حیاتینینگ قاموسی صفتیده نفقط شرقده ،بلکه غربده هم اخلاص بیلن اؤرگنیشگن .“دیکامران“اثریده گی کؤپلب سوژیت و مضمونلرنی شرق آغزه کی و یازمه ادبیاتیدن آلگن جاوانی باککچچا ”مثنوی معنوی“ده گی قطار حکایتلر اساسیده هم ناول لر یره تگن لیگی معلوم.

مولانا 1207 أیلده قدیمی بلخ شهریده اؤز دورینینگ مشهور متصوف دانشمندی،أیریک خطیب و واعظی بؤلگن بهأوالدین ولدعایله سیده دنیاگه کیله دی. بهأوالدین ولد اصلیده شیخ نجم الدین کبرأ (1135 – 1221 )نینگ مجیدالین بغدادی ،سعدالدین هماوی،راضی الدین علی لا لا، سیف الدین ،بابا کمال جندی کبی 300 گه یقین زبردست شاگردلریدن بیری حسابلهنردی.جلال الدین 12 یاشیده اونینگ آته – آنه سی هم مؤغول باسقینی خطریدن قاچیش،هم حج فرضه سینی ادا یتیش نیتیده بلخنی ترک یتهدیلر.

۱۲۳۰ أیلدن بو عایله قونیه ده قؤنیم تاپهدی. یاش جلال الدین شمس ،حلب ،دمشق ،قیصریه و باشقه أیریک علم مرکزلریده 7 أیل تعلیم آلهدی ، اؤز دورینینگ یتوک دانشمندی بؤلیب یتیشهدی.تنیقلی رومی شناس زرینکوب تعبیری بیلن إیتگنده ،“مولانانینگ 68 أیللیک عجائب عمری باشدن آیاق بیر شعر ،گؤزه ل ،بی تکرار ،طغیان لی اشعار جریانی ، صداسی و بانگی بیلن یؤغریلیب اؤتدی“.

مولانا رومی اؤزیدن کیئنگی اولادلرگه 5 مهم و قیمت بها اثر قالدیردی :

1 . ”دیوان کبیر “ ، ”دیوان شمس طبریزی“ ،“دیوان شمس الحقایق ”دیگن ناملر بیلن مشهور دیوان .دیوان غزل و رباعی لردن عبارت.

2.“مثنوی معنوی “ – 25700بیت دن عبارت بی بها تصوفی-عشقی اثر.سونگگی أیللرده تنیقلی اؤزبیک شاعری جمال کمال تمانیدن 1-2 جلدلری ، شاعر اصغر محکم تمانیدن 1- جلدی اؤزبیک تیلیده نشر یتیلدی.

3. ”فیه ما فیه“ (ایچینگده گی ایچینده دیر) – مولانانینگ صحبت لریدن عبارت فلسفی کتاب.1998 أیلده تاشکینتده اؤزبیک تیلیده نشر یتیلدی.

4″مواعظ مجالس سبأ“-بو اثر رومی نینگ یتتی اؤغیت و پند-نصیحتلریدن عبارت.

5.“مکتوبات“-مولانانینگ تورلی دورلرده زمانداشلریگه یازگن مکتوبلریدن تشکیل تاپگن تؤپلم.

جلال الدین رومی ایجادی یوکسک بدیعیتی بیلن گینه یمس ،بلکی منطق کوچی،فلسفی فکرلرگه بایلیگی بیلن هم کتته تأثیر قوتیگه یگه. تنیقلی عالم و ادیب ردی فیش سؤزلری بیلن إیتگنده ،شاعرنینگ ”موهوم منطقی کتتهگوریه لرده یمس ،بلکی آتشین شاعرانه تمسال لر واسیطه سیده“تلقین یتیلگن طبیعت و جمعیت حادثه لرنینگ دایمی اؤسیش ، اؤزگریشده یکنی،یسکینینگ یؤقالیب ،ینگینینگ پیدا بؤلیشی-“"دنیانینگ ضدیتلر بیرلیگیده گی ضدیتلر جنگی“دن عبارتلیگی تؤغریسیده گی قره شلری بیوک آلمانیه فیلسوفی گیگیلیوشگ اعترافیچه ، اونته دیالیکتیک میتود یره تیشگه یاردم بیرگن . یاکی اولوغ متفککر حسن و عشق تارتیلیشی مثالیده بیرینچی بؤلیب عالمنینگ اساسیده اؤزارا تارتیشیش کوچلری یاتیشی حقیده گی فککر نی اؤرتهگه تشلیدیکی،مذکور قانونینگ چیندن -ده عمل قیلیشینی بیر نیچه عصردن کیئن انگلیس عالمی نیوتن کشف یتدی.

جلال الدین رومی ایجادی عثمانلی تورک ادبیاتینینگ سر چشمه سی حسابلنهدی .زیرا ،شاعرنینگ مللتی – تؤرک ، کیلیب چیقیشی _ خوارزم لیک .اونینگ بوویسی علأوالدین محمد خوارزم شاه نینگ قیزی بؤلگن .مولانا تولد تاپگن بلخ شهری او دورده خوارزم شاه لر دولتیگه قه رر یدی.حاضرده افغانستان حدودیده بؤلگن بو قدیمی و دانگدار شهر اصلیده اوزاق عصرلر مابینیده توران ملکینینگ مشهور شهرلریدن بیری سنهلیب کیلگن.

جلال الدین رومی شعریتینی ،اساسن ،الهی عشق بیلن باغلشهدی. بو بیجز یمس .زیرا ،مولانا اؤزینینگ 53 مینگدن آرتیق مصرع نی اؤز ایچیگه آلگن ”مثنوی معنوی ”سی ، 84 مینگ مصرع دن عبارت “ دیوان کبیر “ (اولوغ دیوان)نیده یرو کوکنینگ سروری بؤلمیش الله کریمنی و اونینگ زمینده گی خلیفه سی حضرت انساننی اولوغلیدی.

معلومکی ،جلال الدین رومی اؤز دورینینگ عنعنوی ادبی تیلی بؤلمیش فارسیده ایجاد قیلگن .بیزده شاعر ایجادینی اؤرگنیش و ترغیب یتیش ردی فیشنینگ “ جلال الدین رومی “ دیب ناملنگن تاریخی-بیوگرفیک رمانینی ترجمه قیلیش بیلن بانشندی (روسچه دن جمال کمال ترجمه سی ).شوندن کیئن ش. شاه محمدیف رومی غزللری ،رباعی لری و مثنوی لریدن بیر نیچیته سینی اؤزبیکچه گه اؤگیریب، فارس -تاجیک ممتاز شاعرلری اثرلریدن تشکیل تاپگن ”اینجولر عمانی“کتابیده اعلان قیلدی. جمال کمال یسه اول رومی رباعیلری و مثنویلریدن نمونه لر ترجمه قیلیب ،“اوچماققه قنات یؤق ولی اوچگیمن“نامی بیلن علیحده کتابچه حالیده نشر یترگن بؤلسه ،یقینده بیوک ”مثنوی معنوی ”ترجمه سینی نهایه سیگه یتکزدی.جمع آلتی کتابدن عبارت بو اولوغ اثر باسمه دنچیقدی. ا. محکم ”مثنوی“نینگ بیرینچی کتابی بیر قسمینی شعرلری بیلن اؤزبیکچه لشتیریب، نشر قیلدیردی.

حضرت علی شیر نوایی ”اوستاذلر اوستاذی“دیب شرفلنگن ،عبدالرحمان جامی یسه ”او پیغمبر یمس ، اما پیغمبرلیک کتابی بار ”دیب اولوغلگن مولانا جلال الدین بلخی -رومی 1273 أیلنینگ إیزغیرینلی قیش کونلرینینگ بیریده وفات یتگن.

***

حضرت عالی مولانا نینگ مثنوی سیدن بیر نیچه حکمتلی حکایه و سؤزلر:

قریلیکدن

کیکسه بیر آدم کسل بؤلیب قالدی.قؤنی قؤشنی زودلیک بیلن طبیب چقیردی.طبیب بیمارنینگ تامیر اوریشینی تیکشیردی، إیسیتمه سینی اؤلچهدی،یوره ک اوریشنی یشیتدی.بیرآزدن سؤنگ بیماردن:نیمه بؤلدی؟“دیب سؤره دی.

آه،سؤره منگ طبیب !خاطره م پسئیگن.

- اصلیده تشویشلنهدیگن هیچ گپ یؤق ، قریلیک دن ،دیدی طبیب.

- کؤزیم آلدی قارانغولشهدی،بعضن کؤرمی قالهمن.

- او هم هیچ نرسه یمس ،قریلیک دن.

- آه طبیب ،ئیگن طعامیم هضم بؤلمهیپتی.

- آشقازان کوچسیزلیگی هم قریلیک دن.

- بعضن نفسم حپره دی.بو هم قریلیک دن می ؟

- هه، بو هم قریلیک دن ! انسان قریگنیده یوز خیل دردی،شکایتی بؤلهدی.

بیمار نینگ جهل چیقتی:

- قنهقه طبیب سن ؟باشقه گپینگ یؤقمی؟سینگه فقط شونی اؤرگتیشدیمی؟ الله هر بیر دردگه درمان بیرگن،شونی بیلمی سنمی؟حیف سینگه طبیب آهسته بیر طرزده جواب بیردی:

- ای یاشی اؤتگن، إیشی بیتگن انسان ، بو جهل دارلیک بیلن قهر غضب هم قریلیک دندیر…

بو موشوکمی یا گؤشتمی؟

بیر آدمنینگ بی آداب خاتینی بار یدی. اویگه کیلتیریلگن نرسه لرنی اصراف یتردی.بیچاره آدم جنجال بؤلمه سین دیئه إینده مس ،صبر قیلردی..

بیرکونی ایککی کیلو گؤشت آلیب کیلدی.کباب بیوردی .خاتین گؤشتنی پیشیره یاتیب پققاس توشیردی. یری کیچقورون اویگه کیلیب ،خاتینیدن گؤشتنی سؤره دی.

ای خؤجم،سؤرهمنگ…گؤشتنی موشوک آلیب قاچدی.ئیگنینی اؤزیم کؤردیم ،دیدی. آدم شبهلندی.درحال بؤلسه موشوکنی تاپدی ، ترازیگه تارتدی. راپه راسه ایککی کیلو …

خاتینیگه

خاتین،اگر بو موشوک بؤلسه ، گؤشت قیرده؟ یؤق،بو گؤشت بؤلسه ، بیزنینگ موشوک قیرده ؟ دیئدی بقیردی.

لیلی محله سینینگ إیتی

لیلینینگ هجریده چؤللرگه چیقیب کیتگ مجنون بیر إیتنی سیپب کؤزلریدن اؤپردی.إیتگه بؤلگن سیوگی و التفاتی شو درجه ده کوچیدیکی ،بو حالنی کؤرگن بیر کیشی چیدب تورالمسدی، مجنوندن سؤره دی:

- ای عقل سیز مجنون ،بو یسنکیره ش،بو دیوانه لیک نیمه سی؟ سین سیویب یرکه لیاتگن، یوزو کؤزلرینی اؤپهیاتگنینگ إیت إفلاس بیر حیوان بؤلسه ، نیگه اونی بونچه لیک یرکه لیسن؟

مجنون جواب بیردی:

- سین نیمه نی هم توشونردینگ ،ای جسمدن گینه عبارت بیچاره .کیل،مینینگ کؤزلریم بیلن بیر قره،قیرنی تنلبدی! لیلینینگ محله سی مکان توتگن إیتنینگ آیاغی تیککن توپراق هم مین اوچون عزیز دیر…

هر کیمنینگ تعریفی اؤزیگه یره شه

هندلر فیلنی قارانغو آغیلگه قمهدیلر.عمریده فیل کؤرمگن خلق اؤشه یرگه تؤپلندی. فیلنی کؤرماقچی یدی اولر. لیکن آغیل شو قدر قارانغو یدیکی،کؤز بیلن کؤریشنینگ اصلا امکانی یؤق یدی.إیچکریگه کیرگنلر فیلنی قؤللری بیلن پیپسلب کؤرر، اونی هر کیم اؤزیچه تعریف یتر یدی.

بیتته سی فیلنینگ خرطومینی اوشلب : “ فیل بیر قوور یکن“،دیردی.ینه باشقه سی فیلنینگ قولاغیدن توتیب :“فیل ئیپیغیچگه اؤخشر یکن“،دیئه توشونتیردی. باشقه سی فیلنینگ آیاغینی توتیب فیلنی فقط آیاغدن عبارت دیب بیلر و : “ فیل بهیبت بیر اوستونگه اؤخشر یکن“، دیئه آشیریب توشیریب توشینتیرر دی.

ینه بیر آدم فیلنینگ سیرتینی سیلب کؤردی و : ”فیل تختگه اؤخشر یکن“، دیب اونی تعریفلدی. کیمکی فیلنینگ قیرینی سیلهگن بؤلسه ،حیواننی شونگه کؤره تعریفلر ، لیکن هیچ بیرینینگ تعریفی باشقه سینیکیگه اؤخشه مسدی. بیراوی ”دال“ دیردی،باشقه سی ”الیف“.اگر قؤللریده شمع ، آلدلریده بیرار یؤلباشچی بؤلگنیده ،قارانغو بؤلسه هم فیلنی انیق کؤریشر، قنده ی حیوان یکنینی آسانگینه بیلیب آلگن بؤلردی.

تویغو کؤزی بعضن هاووچ گه ، بعضن کؤپیککه اؤخشیدی.هاووچ گه بوتون بیر فیلنی سیغدیریب بؤلمیدیکو!

ایککی لطیفه

یاشی یلیکدن آشگن ،ساچ ساقالی آقرگن آدم یاش بیر قیزگه اویلهنیبدی،سرتراشگه باریبدی و اونگه:

- اوسته، یقینده اویلندیم .سینگه ملال کیلمسه ،شو ساچیمده گی ، ساقالیمده گی آق لرنی آلسنگ ، دیبدی.

سرتراش پینه گینی بوزمی مجازنینگ ساچ ساقالینی تگیدن قیرتیشلب آلیب .سؤنگ آلینگن ساچلرنی حلیگی کیشینیگ آلدیگه قؤیدی.

- کچیره سیز، جوده شاشیلینچ إیشیم چیقیب قالدی.سیزگه ملال کیلمسه ، آق لرنی اجره تیب تورسنگیز ،دیب چیقیب کیتدی.

***

بیر کیشی تیپه کل آدم نی کؤریب قالدی و تاغاره گه اؤخشگن باشیگه اورگیسی کیلدی.شره قلتیب بیر اوردی. شپهلاق یگن آدم اؤقدیک جاییدن اوچیب کیتدی.اونی اورگن کیشی :

- تؤخته ، یانیمگه کیلمه.سینگه دوستانه بیر سوالیم بار، جواب بیر، میئلی کیئن مینی إیستهگنینگچه اور.سینینگ باشینگه اورگنیمده ”قرص“ دیگن بیر آواز چیقدی.عجبا،بو شپهلاق آوازی مینینگ قؤلیمدن چیقدیمی یاکی سینینگ باشینگدنمی؟ شو سوالیمگه جوان بیر.

شپهلاق یگن آدم اونینگ سوالیگه جواب بیرمهدی.یانیگه کیلدی و بو آدمگه هم بیر شپهلاق توشیردی و شونده ی دیدی:

- دوستم ،آغریقدن مین حلی قوتیلالمدیم،قنده ی قیلیب اؤیلشیم ممکن؟یندی بو آواز قیردن چیققنینی اؤیلش نوبتی سینده.

تیارلاوچی: داکتر عزیزالله فاریابی