میرغضنفرخان

جنوبی تورکستان اؤزبیک خانلیکلری وخانلری حقیده افسوسلربؤلسینکی،قؤلیـمیزده یترلی معلوماتلر یؤق.قاله ویرسه بومساله لرهلی،منبعلردن إیزلب،تاپیب اؤرگنیلمه گن.تاریخ نینگ بو زلوارلی(آغیرلیگی)یوکلری،ایندی تاریخچی عالملریمیزایلکه سیگه یوکلنه دی.وطنیمیزنینگ کیینگی250أیللیک تاریخینی بؤش قالدیریب بؤلمیدی.عمومن،آلگنده اوغانستانده گی برچه اؤزبیک ضیالیلری،کیینگی خانلیکلرمعمّاسینی کؤتریب چیقیشلری کیره ک بؤله دی.شونی هم تاکیدلش کیره ککی،ائتیلگن موضوع انگلس،قسمن،روسلرتامانیدن اؤرگنیلگن.نوبتده گی«تورکستان اؤغلانلری»رُکنیمیزموضوعنی اصلیده،میمنه خانی محمّد خان مینگی(18-عصرنینگ إیککینچی یرمی)دن باشله شیمیز کیره ک ایدی. بواؤرینده دؤستلریوباره یاتگن معلوماتلرگه قره ب إیش توتیشدن بؤلک چاره میزیؤق.

غـــضـــنفرخـــان

شاه ولی خان اؤغیلی میرغضنفرخان(توغیلگن ؟-1382 اؤلگن )1267- هـــــــجری قمری أیلی اندخـــوی خانلـــیگیده حاکمیت تیپه سیگه کیلدی.اؤشنــده باریکزایــیلردن بؤلمیش امیردوست محمد نینگ اوچینچی اؤغلی امیرشیرعلیخان،اؤزعمک وچه سی عبدالرحمان خان بیلن یرته له شیب، حاکمیت اوستیده قانلی جنگلرآلیب بارار،هرإیککله قانخوراؤزاجدادلریــــگه اؤخشــــب، جنوبی تورکستانگه هجوم اویشتیریب تورار ایدیلر.اؤزبیک خانلری بیلن باریکزاییلراؤرته سیده تورلی خانلیکلرده کیچگن حیات – ممات اوروشلرده،اؤزبیکلراؤزیورتینی مردلرچه حمایه قیلیشده دوام ایتیب کیلدیلر. بیراق،19-عصرإیککینچی یریمگچه بؤلگن جنگلرده اؤربیکلرکؤپ تلفات کؤریب،اقتصادی قششاقله شیب قالگن ایدیلر.اندخوی خانلیگینی قؤلگه آلگن میرغضنفرخان اؤزإیشینی قؤشنـــیلر(محلی خانلر) بیلن تینچ- تاتیو یشش و دوستانه مناستده بؤلیشدن باشله دی.عین،پیتده او خانلیک نینگ کوچلی مدافعه إیشلریگه هم اهمیت قرتدی. اندخوی بلاحصاری نینگ مدافعه قؤرغانینی قیته دن مستحکمله دی.خانلیکنی قتتیق حمایه قیلیش مقصدیده قؤشیمچه قؤشون توزیشکه حرکت قیلدی. قؤرباشی ،اؤنباشی، یوزباشی وقؤشونباشیلرنی اوغان باریکزاییلرنینگ هجومیدن سیرگکلنتیردی.

میرغضنفرخان آبادانچیلیک إیشلریگه قؤل اوردی،باشقه کؤپلب تبرّک قدم جا یومسجد ومدرسه لرنی قوره باشله دی. قؤل آستیده گی اهالینی بیرقانون- قاعده گه عمل قیلیش، حکمیتدن اطاعت قیلیشگه دعوت ایتدی .خانلیک نینگ سیاسی واداری إیشلری ایل بیگی ومینگ باشیلرتامانیدن اداره قیلینردی.400دن آشیق إیش بیلرمان خادم خانلیکنی اداری إیشلرینی سرانجم قیلیب قیلیشه دی.

میرغضنفرخان اهالینی کسب کار،هنرمندچیلیک تعلم- تربیه إیشلری بیلن مشغول بؤلیشگه اونده یدی واولرگه یؤلــلاوچیلیک قیله دی.شونینگ دیک، اند خوی خانی ادیب، شاعر وقلم ایگه لرینی قؤلتیقلب اولرگه اؤز یاردمینی کؤرسه تدی.خان نینگ اؤزی اؤزآنه(اؤزبیک تیلی)تیلیده اؤقیشنی غایت یخشی کورگن.اؤزی هم مطالعه قیلیشنی یاقتیرار،یازیش،ترجمه وتاریخ بیلن شغلله نیب کیلگن. ملاکلان بخاری قلمیده یازیلگن(1277ه.ق)“روضة الواعظین“ اثری،غضنفرخان بویروغی بیلن اؤزبیک تیلیگه ترجمه قیلیندی. اوشبو اؤگیریش إیشینی ملارحیم نیاز نیازی خانچارباغی عملگه آشیردی.اؤشه زمانده اندخوی اهالیسی 50000 کیشیگه یتگن. آدملر کؤپراق شخصی بنا واؤتاولرده حیات کیچیرگنلر.معلوماتلرگه قره گنده میرغضنفرخان 1840- میلادی أیلگچه حاکمیت تیپه سیده تورگن.بومتدده خانلیک اوستیگه بارکزاییلرنینگ شفقتسیز هجومی دوام ایتیب کیلیه دی.بیرنیچه بار،خانلیکده امیر شیرعلیخان عسکرلری بیلن غضنفرخان قؤشونی اؤرته سیده ققشتغیچ اوروشلربؤلیب اؤته دی.شیرعلیخان نینگ هراتده گی حاکمی یارمحمدخان اندخوینی تؤرت آی دوامیده قمل(محاصره)قیلب توره دی.خلقنینگ قرشیلیگلگه قره می شهرشیرعلی خان قؤلیگه اؤتتی.باسقینچیللراهالی نینگ مال-ملکینی تالان – تاراج قیلیشدی.جبرکؤرگن آدملریگولیک وإیچگولیککه محتاج بؤلدیلر، بواورش قتتیق آچارچیلیکلرنی اؤزی بیلن آلیب کیلدی.بونابرقرا وضعیتده میمنه، شبرغان،سرپل، بلخ، خلم وقندوز خانلری هم بارکزاییلرگه قرشی جنگلردن باش کؤتره آلمی غضنفرخان کمکیگیه یتیب کیله آلمه دیلر.آخرغضنفرخان بیلن مرکزی حکومت اؤرته سیده صلح بیتیمی امضالنه دی.اوروش بیرمدت تؤخته تیله دی.آخرعاقبت میرغضنفرخان ساتقینچیلرتامانیدن زهرلنه دی و1382- أیلی عالمئن کؤز یومه د ی.اند خوی خلقی اؤزی نینگ داو یوره ک خلقپرورخانیدن اجرلگنی باعث چقورقیغوگه باته دی.مرحوم میرغضنفرخان اؤلیمگه بغشلب شعرلریازیله دی :

غضنفر خان چه مرد عاقــــلی بود،

خیبر و نکته سنــــج و عادلی بود.

اندخوی خانی میرغضنفرخان اؤزی نینگ سیویکلی عمریؤلداشی یانیده،بابا سنگو(14عصر مشایخلریدن،اونگه صاحبقران نینگ اخلاص واراتی بؤلگن) مزاری یانیده دفن قیلینه دی.اوشبو واقعه سنه سی خان یقینلری(عبدالغفارغضنفر)تامانیدن غضنفرخان نینگ تاش مزاریده قازیب یازیله دی.مقاله نی یازیشده محترم محمدامین متین اندخوی تیارله گن مقاله دن فایده لندیک. وهمکارلیکلری اوچون اوکیشیگه منتدارچیلیک بیلدیره میز.

داکتر عزیزالله فاریابی