ابوالخیر خان خیری

میمنه خانلیگی نینگ سؤنگگی نماینده سی امیر دلاورخان، بیریاقدن انگلیس وینه بیر یاقدن اوغان باسقینچیلریگه قرشی یوروشلرده(إیککی جبهه ده)مردانه اورشدیب،دشمنلرگه قیران کیلتیریب، اولکن غلبه بیلن میمنه گه قیتگندی.اؤشنده امیردلاورخان میمنه ارگیده الاماننی تؤپلب،اولرنی بوتاریخی غلبه بیلن قوتله یدی وخلقنی بیردملیککه چقیریب،آنه زمیننی دشمن تجاوزیدن،هرقنده ی شرایطده حمایه قیلیشگه چارله دی.

بخارا امیری یوبارگن اؤن مینگ آلتین تنگه همده قؤشون کیچیکیب کیلگنی باعث،میمنه خانلیگی امیردؤست محمّدخان نینگ نوبتده گی هجومیگه تورویش(برداش) بیره آلمی قوله یدی،أیقیله دی.نهایت،امیردلاورخان اؤز قؤشونباشی،بیگلری ویقینلری بیلن امیرعبدالرحمن خان قؤلیگه اسیرتوشدی. اولرنی امیرعبدالرحمان خان کابلده،شفقتسیزلرچه اؤلدیره دی.دلاورخان نینگ اؤغلی احمد قولیخان،میمنه خانلیگیده آته سی اؤرنیده حاکمیت تیپه سیگه کیلیش امکانیتینی الــله قچان قؤلدن بیرگندی.مال- مُلکی مصادره قیلینگن دلاورخان اولادلری عبدالرحمان نینگ امیرحبیب الله وکیینچه لیک امان الله قؤلیده توتقونده اوشلب توریلگندیک،کابلده یشب توردی. احمد قولیخان حاکمیتگه قرشی کتته حرکتنی باشلی آلمه سه- ده،بیرمحللی حرکت سری إینتیلدی.اواؤز صفداشلری بیلن اؤزبیکلرنی اوغان ظلمیگه قرشی کمیده،سیرگکلنتیره آلدی.خان زاده احمد قولیخان میمنه شهریده«ظهیرالدی فاریابی»نامی آستیده اؤزبیکلر بیرلشمه سینی توزدی.شونده ی قیلیب احمد قولیخان بوتونلی سؤنیب بؤلگن مللی اویغانیش چیراغینی قیته نورلنتیردی.میمنه ویرانه لریده اؤزبیک قهرمان جنگچیلری نینگ جان بیریب- جان آلیب اورشگنی تیللرده داستان بؤلیب قاله دی…

1907م أیلی احمدقولیخان عایله سیده بیرچقه لاق دنیاگه کیلدی.13-عصرده روسیه(مسکو و ولگا دریاسی بؤی)ده اؤزبیک خانلیگینی برپاقیلگن بویوک ابولخیرخان(شایبانی خان نینگ باباسی)گه هوس قیلیب بؤلسه کیره ک،بو گودککه ابوالخیر،- دیب اسم قؤیدی. ضیالی عایله ده دنیاگه کیلگن کیچکینه ابوالخیرکابل مکتبلریدن بیریگه اؤقیشگه کیره دی. او باشلنغیچ تعلیمنی کابلده گی«رشدیه»مکتبیده،اؤرته تعلیمنی ایسه«ده افغانان»،«تنویرسازی»(آیدینلشتیریش)،«سراجیه»،«حبیبیه»مکتبلریده دوام ایتتیردی.

ابوالخیرپایتختده گی ادبی دوره لر،ضیالیلر تؤگره گی،وباشقه سیاسی واجتماعی انجمن وحرکتلر بیلن یقیندن ته نیش ایدی. ادبی،دینی بیلیملر،صرف ونحونی اؤزدوری نینگ فاضللری آلدیده ایگلله دی.ابوالخیردری،اوغان وعرب تیللرینی هم پخته ایگلله دی.ایسبورون ابوالخیرایل- یورتگه خذمت قیلی و ایزگو لیک نیتیده،اؤزیگه خیری تخلــّصینی آلدی.

اوإیلک یازیشلرینی ادبی شعر وادبی مقاله یازیشدن باشله دی. یاش ابوالخیرکؤپ اؤتمی جنوبی تورکستان همده کابلده شاعر وادیب بؤلیب کؤزگه کؤریندی.اوخیری تخلــّصی بیلن إیککی تیلده گؤزه ل شعرلر یازه باشله دی.

ابوالخیر خیری ۱۳۰۲-۱۳۰۷ أیللرْره سیده فاریاب ولایتی نینگ مرکزی میمنه ده اؤقیتوچی،باش اؤقیتوچی بؤلیب إیشله دی.1311أیلی المارده علاقه داربؤلیب تعین لنه دی.ایل- یورت آره سیده کؤرستگن خذمتلری،ایلپرورلیگی وملتپرورلیگی اوچون،ابوالخیر خیری تیزلیکده ته نیلیب،1309-أیلی مللت وکیلی صفتیده میمنه دن«لویه جرگه»(«کتته جرغه»)گه یؤل آلدی.شو کتته منبر دن توریب،ابوالخیر خیری اؤزسیاسی قره شلری ائته دی و مللی فعالیتلرینی قیله باشله دی.

شونینگدیک، مللی بیرشخصیت اؤله راق ابوالخیرخیری زوره وان محمّدزایی قبیله چیلرگه اؤز تنقیدی سؤزلرینی ائتیشدن سیره تؤخته مه دی. اؤزبیک،تورکمن، قازاق وقیرغیزلر اوغانستانده ظلم وشکنجه آستیده حق-حقوقدن محروم یشه یاتگنینی بــَرالــله ائتدی. ابوالخیر خیری 1952- إیلی محمّدزاییلرحکومتینی قتّیق تنقید قیلگنی اوچون ظالم محمّد داود تامانیدن کابلگه چقریلب قماققه آلینه دی.میمنه خلقی نینگ طلبیگه کؤره،بیرأیلدن کیین مستبد داود ابوالخیرخیرینی قماقدن آزاد قیلیشگه مجبور بؤله دی.

اوغانستانده گی تورکی خلقلرنینگ حق- حقوقیدن قتتیق حمایه قیلیشدیک،شرفلی کؤره شدن قؤل تارتمه یدی.ابوالخیر خیری سناتورلیگی دوریده،حتا،مملکت پارلمانیده هیچ کیم توشونمه سه- ده، اؤزآنه تیلی اؤزبیک تیلیده معروضه قیلدی. توشینمی بونگه اعتراض قیلگن اوغان حاکملریگه جواب قیلگن خیر:«بیزسیزنینگ تیلینگیزنی إیککی یوز إیلدن بیری ایشیتیشگه مجبورقیینلگنمیز!سیزهم بواچچق حقیتنی ته تیب کؤرشینگیز لازم»- دییدی جنوبی تورکستان اؤغلانی ابوالخیر خیری.شاعر خیری اؤزی نینگ 61 إیللیک عمری دوامیده تورکستان یاشلرینی دردلی،ضیالی بؤلیش،اویغاغلیک،بیلیملی وخلقپروربؤلیشگه دعوت قیلیب کیلدی. بومغرورنام(ابوالخیر)میمنه اؤزبیک خانلیکلری نینگ اؤچمس وپارلاق چراغدیر. بو نام بونام بیلن ینه بیرعزیز انسان نینگ اسمی یعنی، نظر محمّد نوا(خیری نینگ اوکه سی)چمبر- چس بغلیقدیر.اوحقده البتته اؤزاؤرنیده سؤز یوریته جکمیز.ابوالخیرخیری 1978 م أیلی عالمدن کؤزه یومه دی.خیریدن بیش اؤغیل وبیش قیزیادگارقاله دی.

شونی اونوتمسلیک کیره ک کی،بیزاوشبو مقاله ده ابوالخیرخیری نینگ ادبی فعالیتی حقیده سؤز آچمه دیک؛اوذاتنی ممکن قدر تورکستان نینگ حقیقی کؤره شچیسی صفتیده گوده لنتیریشگه حرکت قیلدیک. مرحوم ابوالخیر خیری حیاتی وایجادینی کینگ اؤرگنیلیش وبو انسان نینگ آتینی ابدیلشتیریش یؤلیده حرکتلر باشلنماغی لازم دیب اؤیلیمن.

مللی کؤره شچی عجایب ادیب وشاعرنینگ بیر پارچه شعرینی کیتیریش بیلن شو اؤرینده اؤزسؤزیمزگه نقطه قؤیه میز.

تحسر

بارموبیرکون دوستلر،کیم سیزهم ارشاد اولسنگیز،

دهرارا،حرتانیــــلیب،بـــــیرمللت ایجــاد اولسنگیز.

جانلریم،کیلرمو شونداغ کون که اویقو دن توروب،

چوری لیکدن ایریلیب ، قول لیکدن آزاد اولسنگیز.

سیز نی تنـــگریمدن موفق ایسته یوب درگاهی دن،

التماسیم دور که مینگ –مینگ لرگه استاد اولسنگیز.

آنه تیل بیرله یوره ک سیوگی سنینگ قرداش لره،

یازه –یازه هر بیرینگ یازمکده معــــــتاد اولسنگیز.

عرقینگیز بیرله تیلینگیز نی اولومدن قوتقـــــاریب،

عرقلر یاننده فخر ایلاب کونگل شاد اولسنـــــــگیز.

گربوتیل تیل بولماسه تیلانگ مونی،پشتو لشینگ(؟)،

بولمسه شک یوق که نادان لیک له برباد اولسنگیز.

اوقومق،یازمق ایله هـــرتیل قالورعـــــــزت بیلن،

سعی ایتینک عزت بیلن سیزهم قلــــمداد اولسنگیز.

اوز تیلینگیزبیرله یازینگ خیری گه اوخشاب مدام،

بیر بیراو غه نامه لر تا تورک دن یاد اولسنگــــیز.

متننی یازیشده تنقیلی ادیب وشاعرمحمّدعالم لبیب مقاله سیدن فایده له نیلدی.بوباره همکارلیک قیلگن برچه عزیرلرگه اؤز منتدارچیلیگیمیزنی بیلدیره میز.

داکتر عزیزالله فاریابی