عبدالحمید چؤلپان

عبدالحمید سلیمان اؤغلی چؤلپان (۱۸۹۸ــ ۱۹۳۸)

عبدالحمید سلیمان اؤغلی چؤلپان 1898 أیل اندیجان شهرینینگ قطارتیره ک محله سیده توغیلگن. او اؤزبیک ینگی شعریتی نینگ اساسچیلریدن بیری دیر. یازوچی ، درامه یازوچی وترجمان ایدی. چؤلپان شبهه سیز اؤزبیک ادبیاتنی یارقین یولدوزی ایدی. اونینگ حقیده یازماق انچه آسان وقولای ایمس. اونینگ شعرلری اؤزبیکستانده اینگ کؤپ اؤقیلگن شعر سنه له دی.اونینگ آته سی سلیمان اکه دهقانچیلیک ، هنرمندچیلیک و بزازچیلیک بیلن شغلله نیب و « رسوا» تخلصی بیلن شعر یازگن. آنه سی عایشه خانم ایسه اؤغلینی ایجادیگه کتته تاثیر کؤرستگن. چؤلپان 20 نیچی عصر اؤزبیک شعریتنی اینگ بویوک شاعری ایدی. چؤلپان ابتداییه تحصلینی اندیجانده اؤقیب و کیین اندیجان و تاشکنت روس مکتبینده اؤقیدی.او اؤزبیک، روس ، فارس ، عرب، تورک تیلله رینی یخشی اؤرگنیب شرق و مدرن غرب مدنیتینی چقور اؤزلشتیرگن ضیالی بؤلیب أتیشدی. چؤلپان 16 یاشیدن باشلب ایجاد قیله باشله دی. إیلک اثری « قربانی جاهلات» 1914 أیلده یازیلگن. اونینگ بیرنیچی شعری « تورکستانلیک قرداشلریم غه» 1914 أیل دیر. اونینگ اثرلری « صدای تورکستان و صدای فرغانه » کونلیک لریده ترقلدی. او 1918 أیل آورینبورکگه باردی و باشقیرستان حکومتنینگ ریسیگه کاتب بؤلدی. 1919 أیلده «ینگی شرق» اخباریده إیشله دی. 1921ـ 1922 أیلرده شاعر عبدالروف فطرت تکلیفی بیلن اؤزبیکچه چیقایتگن « اخباربخاره» روزنامه سیگه رهبرلیک قیلدی. او شو أیرده « انقلاب و حقیقت» ژورناللریده هم قتنه شیب توردی. بو أیرده بیر أیلچه إیشلیب تاشکنتگه قیته دی. ادبیات و مدنیت إیشله ری بیلن شغلندی. 1923 أیل اندیجانده کی «درخان» اخباریده إیشله دی. او 1924ـ 1926 أیللرده مسکوده یشه دی. اوشه أیرده آچیلگن اؤزبیک درام استدیویسیگه رهبرلیک قیلدی.1930 أیللرده مطبوعاتده چؤلپان گه قرشی مقاله لر چاپ ایتیلدی . 1932 أیلی مسکوگه قاچیب کیتیب، جان سقله دی. او مسکوده شورالر جمهوریتی نینگ اجرییه مرکزیده ترجمان بؤلیب إیشله دی. چؤلپان 1937 أیل 14 جولای کونی قماققه آلیندی. اما میلیون قتتله یسیز که او هم باشقه مللی شاعر و یازوچیلر کبی استالین نینگ قانلی تصفیه لریدن امان قالمی تعقیب، قیناقله نیب ، شکنجه و عذاب چیکیب 1938 أیل 4 اوکتبرده آتیب اؤلدیریلدی. چؤلپان نینگ «اؤزبیک یاش شاعری لری» (1923) «گوز ل یازغیجلر» (1925)« ادبیات پرچه لری »(1926) مجموعه لریدن چاپ ایتلگن شعرلری ، اؤز شعرلری اساسیده نشر قیلینگن « اویغنیش» (1923)، «بولاق لر» (1922)، «تانگ سیرله ری»(1926)،«ساز»(1923)کبی تؤپلملری ینگی اؤزبیک شعریت ترقیاتیده مهم اؤرین توته دی. باشقه اثرلری: «جؤر» چاپ بولمه دی. کيچه وکوندوز ، «خلق»،«بنفشه»،«بوزیلگن اؤلکه گه»،«کؤنگیل» «کیشن»،«گؤزل»،«سیزگی»،«وجدان ایرکی»،«قوزغه لیش»،«خزان»،«اؤزبيگم»،«قلندرعشقی»،«شرق اوچون»،« امیرنینگ اؤلیمی»و هکذا….. اونینگ «کیچه و کوندوز» رومانی،« قورقؤنیده لاله» «آیدین کیچه لرده» و شونینگ دیک باشقه اثرلری اؤزبیک نثری رواجیگه کتته حصه آله دی.

چؤلپان الکساندر پوشکین نینگ « دوبروبسکی و باریس گودونوف» اثرلرینی، ماکسیم گورکی نینگ «آنه » رومانینی، و شیکسپیرنینگ «هملیت» درام لرینی و باشقه نیچیته یازوچیلرنینگ اثرلری نی اؤزبیک تیلیگه ترجمه قیلیش آرقه لی اؤزبیک و جهان ادبی علاقه لری رواجیگه مناسیب حصه قؤشدی. وفاتیدن سؤنگ علی شیر نوایی نامیده گی اؤزبیکستان جمهوریتی دولت مکافاتی (1991) و «مستقللیک» مدالی (1999) بیریلگن. شعر نمونه لری.

گؤزل تورکستان

گؤزل تورکستان سینگه نی بؤلدی؟

سحر وقتیده گل له رینگ سؤلدی.

چمنلر برباد قوشلر هم فریاد،

همه سی محزون، بؤلمس می دلشاد؟

بیلمم نی اوچون قوشلر اوچمس باغچه لریده؟

* * *

بیرلیگمیزنینگ تیبرنمس توغی،

امیدمیزنینگ سؤنمس چراغی.

بیرلش ، ای خلقیم کیلگندیر چاغی،

بیزنه سین ایندی تورکستان باغی.

قؤزغل خلقیم، أیتر شونچه جبر ـ یو جفا لر!

* * *

آل بیراقینگنی ، قلبینگ اوغینسین

قور ینگی دولت، یاولر اؤرتنسین

آیره ، یشنه، اؤز وطننینگ گل باغلریده!

* * * * * * *

کؤنگیل

کونگیل ، سین مونچه لر نیگه

کیشن لر بیرله دؤست له شتینگ

نه فریادینگ ،نه دادینگ بار،

نیچون سین مونچه سوسته له شتینگ؟

* * *

حقارت دلنی آغریتمس،

توبنلیک منگو کیتمسمی؟

کیشن لر پارچه لنمسمی،

قیلیچ لر ایندی سینمسمی؟

تیریکسن، اؤلمه گنسن،

سن ـ ده آدم ، سن ـ ده انسان سن؛

کیشن کیمه، بؤیین أیگمه،

که، سین هم حور* توغیلگن سن!…

* * * * * * *

حور *: آزاد، ایرکین

گؤزل

قرانغو کیچه ده کؤککه کؤز تیکیب

اینگ یاروغ یولدوزدن سینی سؤرای من.

اول یولدوزاویلیب، باشینی بوکیب،

ائته دیر: “ مین اونی توشده کؤردیم.

توشیمده کؤره من، شونچه لر گؤزل،

بیزدن ـ ده گؤزلدیر، آیدن ـ ده گؤزل!…“

* * *

کؤزیمنی آله من آی چیققن یاققه،

باشله ی من، آیدن ــ ده سینی سؤرماققه

اول ــ ده ائته دیر که: “ قیزیل یانغققه

اوچره دیم توشیمده، کؤمیلگن آققه.

آققه کؤمیلگنده شونچه لر گؤزل،

میندن ــ ده گؤزلدیر، کوندن ــ ده گؤزل!…“

* * *

ایرته تونگ شمالی ساچلرنی یازیب،

یانمیدن اؤتگانده سؤریب کؤره من.

ائته دیر: “ بیرکؤریب، یؤلیمدن آزیب،

تاغ ــ یو تاشلر ایچره ایستب یورو من!

بیر کؤردیم مین اونی ــ شونچه لر گؤزل،

آیدن ــ ده گؤزلدیر، کوندن ــ ده گؤزل!…

***

اول کیتگاچ کون چیقر یاروغلیق ساچیب،

اوندن ــ ده سؤریمن سینینگ تؤغرینده.

اول ــ ده اویتیدن بیرکینیب، قاچیب،

ائته دیر: “ بیرکؤردیم، توشده مس اؤنگده.

مین اؤنگده کؤرگانده شونچه لر گؤزل،

آیدن ــ ده گؤزلدیر… میندن ــ ده گؤزل!…

* * *

مین یؤقسیل نه بؤلیب اونی سیویبمن؟!

اونینگ ــ چون یانیبمن، ینیب ــ کویبمن.

باشیمنی زؤر إیشگه بیریب قؤیبمن،

مین سیویب… سیویب… کیمنی سیویبمن؟

مین سیوگن “ سویوکلی“ ** شونچه لر گؤزل،

آیدن ــ ده گؤزلدیر، کوندن ــ ده گؤزل!!!“

* * * * * *

سویوکلی* * : کیشی اوچون سیویملی.

جوده یخشی کؤره دیگن.

تیارلاوچی: ذاکر عمری