تورکی خلقلرنینگ هم اؤز تقویمی بؤلگنمی؟

اوشبو سوالنی ویبلاگ خوانلریمیزدن سهراب بیک سؤره گن ایدی. ایندی شو حقده گی مغلوماتلر بیلن بیر چیکه دن ته نیشیب آله میز

وقت اؤلچاوی- تقویم،کهنه دنیا تمدنی نینگ اینگ یارقین نقطه لریدن بیریدیر.انه شوأیــــل حسابی سؤزسیزانسانیت تامانیدن قیلینگن اینگ کتته اختراعلردن بیری سنه له دی.اوزاق اؤتمیشدن تارتیب بوگون گچه،آدملرآی تقویمی،آی- قویاش تقویمی وقویاش تقویمیدن فایده له نیب کیلگنلر.شونیسی انیق کی،تقویملرتاریخ بؤییچه،هرخیل قوملراؤرته تورلی کؤرینیشده عمل قیلیب کیلگن. وقتنی اؤلچش تیزیمی آره سیده اؤن إیککی حیوان نامی بیلن اته لوچی تقویم علیحده اجره لیب توره دی. خوش،بواختراعنینگ حقیقی ایگه لری گیم؟ او قچاندن باشلب معامله گه کیریتلگن؟

تورلی منبعلرده اؤن إیککی حیوان نامی بیلن باغلیق تقویم ختای،هند،جاچان وباشقه لرخلقلر تامانیدن یره تیلگن دیب قید قیلینه دی.حال بوکی،اؤن إیککی حیوان تقویمی اؤزیمیزنینگ موچل یعنی،بیرنیچه مینگ أیلدن بویان تورکی خلقلرتامانیدن قؤلــله نیب  کیله یاتگن معلوم ومشهور أیــــلنمادیر. بوتقویم تورکی خلقلرنیکی،دیگن معلوماتنی بیزمحمودکاشغری نینگ«دیوان الغات الترک»،بیرونی نینگ«آثارالباقیه»( قدیمگی خلقلردن قالگن یادگادلیکلر)،میرزا اولوغبیک نینگ «اولوس اربعه»(تؤرت اولوس تاریخی)وباشقه منبعلرده اوچره تیشمیزممکن. موچل تورکی خلقلرتامانیدن اینگ قدیمگی،إیلک واؤرته عصرلرده إیشله تیلیب کیلگنیگه هیچ شبهه قیلیب بؤلمیدی

موچل اؤزی نیمه ؟

اؤزبیک تیلی نینگ ایضاحلی لغتیده موچل سؤزیگه قویده گیچه توشونتیریش قیلینه دی:

«شرقی ومرکزی آسیاده کینگ ترقلگن،عادتده 12 أیلنی قمره ب آلوچی وهربیرأیلی بیر حیوان (سچقان،سیگیر، یؤلبرس، قویان،بلیق، إیلان، آت،میمون، تاووق، إیت، تؤنغیز)»نینگ نامی بیلن اته له دیگن همده أیلباشی،22 مارچدن حسابلنه دیگن أیل حسابی» («اؤزبیک تیلی نینگ ایضاحلی لغتی») 656- بیت.

بابا میراثیمیزبؤلگن اؤن إیککی حیوان تقویمی- موچل ینگی أیلباشی دیمکدیر.تورکی تقویمده بهارگی تینگ کونلیک أیگیرمه بیرینچی مارچدن(بیرینچی حمل)باشله نه دی.یعنی،ینگی أیل عموم تورکی أیلباشی نوروزدن باشلنه دی.شوترتیبده قالگن اؤن بیرحیوان نامی اؤزترتیبی بیلن کیله یاتگنأیللربؤلیب کیله دی، نامله نه دی.

اؤزبیکستانلیک تدقیقاتچی فــرّخ حسن اؤغلی اؤن إیککی حیوانلی تورکی تقویم حقیده شونده ی یازه دی: «تورکی تقویمی اوچته طبیعی کؤرستگچ: آی- آی نینگ  یراطرافیده ایله نیشی،أیل- یرنینگ قویاش اطرافیده ائله نیشی،موچل ایسه مشتری نینگ قویاش اطرافیده ائله نیشیگه اساسلنه دی».  (انیتیرنیتده اعلان قیلینگن بیرمقاله ده).

اتاقلی ختای شناس عالم ادورت شه وَنّ اؤز تدقیقاتلریده اؤن إیککی حیونانــــــــــــلی تقویمنی ختایلیکلرتورکیلردن اؤزلشتیرگن،دیگن خلاصه گه کیله دی.شوعالم نینگ اسالب ائتیشیچه،اؤن إیککی حیوانلی تقویم ختای شمالیده گی تورک قبیله لری آره سیده میلاددن اوّلـــگی بیشینچیعصرده پیدا بؤلگن و میلاددن اولگی 2-1ینچی عصرلرده ختایگه یائیلگن.

قدیمگی تورکی بیتیکلرنی اؤرگه نیب چیققن مشهورفرنسوزختای شنــــــــــــــاس عالمی س.ج کیلیشتورنی بیلدیرگن فکرنی تصدیقلب،تورکیلرنینگ وقت بیرلیگی حقیده شونده ی معلومات   بیره دی:

«قدیمگی تورک – رون بیتیکلریده اؤن إیککی أیللیک دوری تقویم نه فقطه تیلگه آلینگن بلکی فعال قؤلــله نیلگن، واقعه- حادثه لرنینگ یوزبیرگن آیی،حتا، بعضن کونیگچه تؤلیق یازیلگن. آلتینچی عصرده اؤن إیککی أیللیک حیوانلی تسیکل(حلقه)تورک خاقانلیگی نینگ رسمی دولت تقویمی ایدی. یگانه تقویمی حساب- کتاب قویاش أیلی اؤن إیککینچی آیــــــــــــگه بؤلینردی»،«یادگارلیکلرده أیل إیککی خیل: بیرینچی خلق قهرمانلری یه شه گن أیللربؤئیچه حسابلنگن.إیککینچی خاقانلیک تاریخیده گی برچه واقعه لر فوق العاده انیق یازیب قالدیریلگن.گرچی، تورکلرموچلنی ختایلردن آلگن دسگن قره ش بؤلسه- ده،اولر چین تقویمنی إیشله تمه گنلر».(۱)علملرنینگ فکتلرگه ته یه نیب قید قیلیشلریچه تورکیلر آره سیده اؤن إیککی حیوانلی تقویم بوندن تخمین  3000 أیل آلدین قؤللنه نیلگن. و حتّا، بوندن هم قدیمیراق بؤلیش ممکن.

اورخون ینه سای بیتیکلریده اؤن إیککی حیوان تقویمینی افاده لاوچی متنلراوچره یدی.شهزادهکولتیگین یادنامه سیده جمله دن شونده دیب یازیلگن:

شهزاده کولتیگین

بیتیک نینگ اؤزبیکچه ترجمه سی-«کولتیگین قؤی أیلیده اؤن یتتینچی کونده اؤلدی.تؤققیزینچی آی نینگ اؤن یتتی نچیسیده اعزاسینی اؤتکزدیک. بناسینی،نقشلی بیتیک تاشینی میمون أیلیده،یتینچی آی نینگ أیگیرمه یتتیسیده  بوتونلی توگتدیک.کولتیگین قیرق یتتی یاشده وفات ایتتی».(۲)

بیلگه خاقان یادنامه سیده عکس ایتگن بیتیکلرده منه بو گپلرنی اؤقیمیز:بیتیک نینگ اؤزبیکچه ترجمه سی-«آتم خاقان أیــت أیلی اؤنینیچی آی نینگ أیگیرمه آلتی سیده وفات ایتتی. تؤنغیز أیلی بیشینچی آی نینگ أیگیرمه یتتیسیده دفن مراسیمی قیلدیریلدی».(۳)

یؤقاریده گی متنلرگه اهمیت قره تگن بؤلسنگیز،

* أیل-قؤی،میمون،تؤنغیزأیللری،

* آی- تؤقیزینچی،یتینچی،اؤنینیچی ،أیگیررمه یتتینیچی آی،

* کون: اؤن یتتی،أیگیرمه آلتینیچیی کبی قیلیب بازیگن، قؤلــله نیلگن.اؤن إیککی حیونلی قدیمگی تورکی تقویمده أیل حیوان نامی، آی وکون ایسه، ترتیب سانده کؤرسه تیلگن. یعنی تورکیلرده آی وکونلر نینگ انیق آتی بؤلمه گن. سانلر بؤلسه، آلتی أیگیرمه گه(اؤن آلتی)،تؤرت اؤتتیزگه)(۲۴)،بیش قیرققه(۳۵) کبی بیریلگن.

تورکیلرده تاریخ باشی تقویمی هم بؤلگنمی؟

اوّلا، تاریخی باشی تقویمیگه ایضاح بیرسک. بیرارواقعه اساس قیلیب آلینگن سنه گه تاریخ باشی تقویمی دئیله دی.عسی مسیح نینگ توغیلگن کونی،اسلام پیغمبری محمّد نینگ مکّه دن مدینه کؤچگنی،یاکی بیرارجهانگیرنینگ تخت تیپه سیگه اؤلتیرگنی کبی سنه لر تاریخ باشی تقویمی حسابلنه دی. منبعلرده بوحقده انیــــق- تیـــــنیق معلومات بیریلمه گن.شونگه قره می،ائریم عالملرتورکی خلقلرده  تاریخ باشی تقویمی بؤلگن دیب قره شه دی. اولر تورک خاقانلیگی اؤرنه تیلگن(571)میلادی سنه نی تاریخ باشی تقویمی حسابله یدیلر.دیمک،شرطلی روشده تورکی خلقلرنینگ تاریخ باشی تقویمی1438(2009م/1388هجری) أیلگه یتیب کیلگنی معلوم بؤله دی.

بویوک قاموسی عالم ابوریحان البیرونی اثری نینگ اوچ جاییده تورکی تقویمنی شونده ی ایسلب اؤته دی:

«هند،ختای،تــــــورک،تبیت،حزر،حبش وزنگی کبی باشقه مللتلرنینگ آیلریگه کیلسک،گرچهاولردن بعضی سی نینگ ناملری بیزگه انیق بؤلمسه-ده،تا اولرنینگ برچه سینی بیلیش وقتی کیلگونچه بیان ایتیشدن تؤخته دیک» (103- بیت).

تورک جدولی« بولر(تورکی خلقلر تقویمی) مقدارلری،معنالری وکیفیتلریدن واقف بؤلمه دیم.   ۱.اولوغ آی،2.کیچیگ آی،3. بیرینچی آی4.إیکینچی آی،5.اوچینچی آی،6 تؤرتینچی آی،7.بیشینچی آی8.آلتینچی آی،9.یتینچی آی، 10.سککیزینچی آی،11.تؤقیزینچی آی، 12.اؤن ینچی آی»(104-بیت). یرونی ینه شواثریده تورکی تقویم حقیده گپیریب،اؤن إیککی حیوان نامی بیلن اته لــــــوچی اؤن إیککی أیللیکموچل حسابی نینگ نامینی هم کیلتیره دی:

۱.سیچقان أیلی.2اود(هوکوز) أیلی3. برس(یؤلبرس)4.تاوشقان 5. لـــوی(بلیق)6.أیلان 7.یونت(آت)8.قؤی 9. پیچین(میمون)10.تاووق 11. إیــت 12. تؤنغوز(104- بیت)(۴)

اتاقلی تورکی شناس عالم محمود کاشغری اؤن إیککی حیوانلی تورکی تقویم حقیده بتفصیل معلومات بیرگن.کاشغری اؤز اثریده شونده ی دیب یازه دی:

«تورکلر اؤن أیککی خیل حیوان اسمینی اؤن إیککی أیلگه قؤیگنلر.توغیلیشی،جنگ تاریخلری وباشقه لرنی انه شو أیللرائله نیشیدن حسابله یدیلر.بونینگ کیلیب چیقیشی شونده ی: تورک خاقانلیگیدن بیری اؤزیدن بیر نیچه أیل آلدین اؤتگن اوروشنی اؤرگنماقچی بؤلگن،شونده اواؤلیب اؤتگن اوروشنی انیقلشده ینگلیشگن.بومساله یوزه سیدن(خاقان)قومی بیلن کینگه شه دی وائته دی:«بیزبوتاریخنی (انیقله شده) قنچه لیک ینگلیشگن بؤلسک،بیزدن کیئین هم شونده ی ینگلیشه دیلر.شونده ی بؤلگچ،بیزایندی اؤن إیککی أیلگه(نام )قؤیئیشیمیزکیره ک،تاکی بیزدن کیئین أیل حسابی شوأیللرنینگ ائله نیشیگه قره ب آلینسین، وبو نرسه ابدی یادگارلیک بؤلیب قالسین. اولر«ائتگودیک بؤلسین».-دیئیدی.

خاقان آوگه چیقه دی. وآدملرگه وحشی حیوانلرنی إیله دراسی تامان قوویشنی یویره دی،بوجوده کتته سوو.آدملرآوقیلیب حیوانلرنی سوو تامان هیدی باشله یدیلر.شونده اؤن إیککی حیوان سوودن اؤته دی.اؤن إیککی أیلنی اؤن إیککی حیوان اسمی بیلن اته  یدیلر.

اینگ آلدین اؤتگن حیوان اسمی بؤله دی.شو نینگ اوچون أیل باشی اونینگ نامی بیلن اته له دی.شو سؤزگه أیل قؤشیب،سیچقان أیلی دیب اته دیلر. اوندن کیئین اؤتگنلری قؤیده گی ترتیبده بؤلدی:

- سیقان

- اود(سیگیر/هوکیز)،

– برس(یؤلبرس)،

– تاووق،

– تاووشقان،

– نک(تمساح،بلیق)،

ـ إیلان،

- یونت(آت)،

– قؤی،

– بیجین(میمون)

– إیت

– تؤنغیز.(۶)

تؤنغیزگه یتگندن کیئین ینه سیچقان أیلیدن باشله نه دی…تورکلر بو أیللر نینگ هر قیسیده بیرار حکمت بار،دیب حسابله شه دیلر.تخمینله یدیلر.مثلـــــن،اولرچه سیگیرإیلی بؤلسه،اوروش کؤپ   بؤله دی،چــــــــونکی،بیر-بیری بیلن سوزیشه دیلرحیوان.تاووق أیلی بؤلسه،آزیق-آوقت کؤپه یه دی،لیکین آدملرگه تـــشویش آرته دی.چونکی، تاووق نینگ آوقاتی دان بؤلوب،اونی تاپیب یئیش اوچون نرسه لرنی تیتیب یوره دی.تمساح(بلیق)أیلی کیرسه،یاغینگرچیلیک وحاصل کؤپ بؤله دی،چونکی، او سووده یه شه یدی.تؤنغیز أیلی کیرسه ،قار وفتنه کؤپ بؤله دی شونگه اؤخشش هرأیلگه بیرار تخمین یوریته دیلر.“دیوان الغات الترک“.

قدیمگی تورکی خلقلرده هفته کونلری قؤییده گیچه اائتیلگن:

شنـــــــبه  – بیرینچی کون،

یــکشــنبه - إیکینچی کون،

دوشــنـبه  – اوچینچی کون،

سه شنبه  – تؤرتینچی کون،

چهارشنبه – بیشینچی کون،

پنجشنبه   – آلتینچی کون،

جمــــعه   - یتینچی کون.

…

أیگیرمه تؤققیزینچی کون

و اؤتیزینچی کون .(بیرآی)

قویده گی جدولده ۱۲۰ أیل أیچیده  موچل أیللری نینگ ایله نیب کیلیشی کؤسه تیگن.

سیچقان	سیگیر	یؤلبرس	قویان	بلیق	إیلان	آت	قؤی	میمون	تاووق	إیت	تؤنغیز
1900	1901	1902	1903	1904	1905	1906	1907	1908	1909	1910	1911
1912	1913	1914	1915	1916	1917	1918	1919	1920	1921	1922	1923
1924	1925	1926	1927	1928	1929	1930	1931	1932	1933	1934	1935
1936	1937	1938	1939	1940	1941	1942	1943	1944	1945	1946	1947
1948	1949	1950	1951	2024	1953	1954	1955	1956	1957	1958	1959
1960	1961	1962	1963	1964	2025	1966	2027	1968	1969	1970	1971
1972	1973	1974	1975	1976	1977	1978	1979	1980	1981	1982	1983
1984	1985	1986	1987	1988	1989	1990	1991	1992	1993	1994	1995
1996	1997	1998	1999	2000	2001	2002	2003	2004	2005	2006	2007
2008	2009	2010	2011	2012	2013	2014	2015	2016	2017	2018	2019
2020	2021	2022	2023	2024	2025	2026	2027	2028	2029	2030	2031

منبعلر:

۱. فرخ حسن اؤغلی مقاله سی.

۲.اؤشه مقاله.

۳.اینتیرنیتده گی شو موصوعگه عاید مقاله لر.

۴.حریت گزیته سی.

۵.ziyouz.com

۶..“دیوان الغات الترک“.۱-جلد.

ذکرالله ایشانچ