توركي تيللر دنيا نينگ اينگ حركتلي تيللريدن بيرته سي بولگن. دنيا ده گي برچه تيللرگه تاريخ بوييچه كتته كيچيك بعضي بير اوزگريش لر كيليشي ممكن. بوجريانده بعضي تيللر انقراضگه اوچره يدي و اوله دي، اما باشقه بير قطار تيللر اوزگريشلرگه دوچ كيلگني بيلن حياتي گه دوام ايتديره دي. بيراق بعضي بير تيللرايسه رشد قيلالمه ي اوز بارليگيني حس ايتديرالمسدن كيچكينه بوليب قالگن دير. ايجابي روشده اوزگرگن تيللر ايسه تيل قاعده لريگه كوره رشد قيليب كينگه ييب، دنياگه اوزيني مطرح قيليب تورماقده دير. بو جمله دن توركي تيللر عايله سيگه منسوب تيللر هم ايجابي روشده رشد قيلگن تيللر آره سيده اوز اورنيني آلگن دير. گرچه توركي تيللر نينگ بوگونگي وضعيتي گه قره گنده ترقلگن حدود نقطه نظريدن ايسكي وضعيتي گه كوره يخشي راق بوليب تورمه گن. ايسكي چاغلرده توركي تيل و اونينگ لهجه لري انچه بويوك ساحه گه ايگه بولگن. بيراق بوگون ايسه اونچه ليك كتته جغرافيه گه ايگه بوليب تورگن ايمس. هر حالده حاضر هم توركي تيللر نينگ وضعيتي اونچه ليك يمان ايمس. اوتميشگه قره گنده توركي تيللر تاريخ بوييچه دنيا نينگ اينگ حركتلي تيللري دن بيرته سي بولگن. يعني تاريخ بوييچه هر قنده ي اوزگريشني قبول قيليب كيلگن دير. توركي تيللر هم جغرافيه لحاظ دن همده تيل بيليمي نقطه نظريدن كينگه ييب كيتگن ويا كيچكينه بوليب قالگن. حتي بعضي بيرتورك لهجه لري ايسه يوقه ليب كيتگن دير.
توركي تيللري تاريخ بوييچه هم ايجابي همده سلبي روشده انچه اوزگريشلرگه اوچره گن. بو اوزگريشلر نتيجه سيده بوگون انه شو وضعيتده بولگن ليگي تيلچي و توركالوگ لر تمانيدن تثبيت ايتيلگن دير. اوشبو تثبيت ايتيلگن تصنيفگه كوره :
1- توركي تيللر جغرافيه نقطه نظريدن دنيا تيللري آره سيده اينگ كتته جغرافيه گه ايگه بوليب تورگن.
2 – آنه تيلي اوله راق دنيا ده اوچينچي اورينني آلگن.
3 – دنياده اينگ كوپ گپله شيله ديگن تيل اوله راق بيشينچي قطارده دير.
تورك اولوسي بوگون اوروپا نينگ اورته باشيدن باشلب آسيا نينگ اورته سيگه چه بولگن بويوك جغرافيه ده يشب تورگن. هنگري ليك بيليمدان توركالوگ ايچ وامبري “ توركي تيللردن بيرته سيني گپلشيب بيلگن هر بير كيشي اروپادن سفرگه توشگنده اسُيا نينگ باشقه بير تمانيگچه هيچ قنده ي قيينچيليك گه دوچ كيلمه يدي“ ديب ايته دي. انه شو كبي بويوك جغرافيه ده يشب تورگن تورك اولوسي نينگ تيلي، تاريخي و ادبياتي توغريسيده دنيا نينگ ايريم توركالوگلري تمانيدن جوده كوپ تدقيقلر آليب باريلگن. توركي اولسي ني هم تيل لحاظ دن همده جغرافيه لحاظ دن فرقلي فرقلي بوليملرگه اييريب تصنيف ايتگنلر. حاضر گچه بولگن انه شو تصنيفلردن بيرته سي ايسه قوييده گي چه دير.
1- آلتاي سايبيريا توركلري: آلتاي، بارابا، چوليم، تولگن، خاقاس، قره گس، قويبال، قومندي، سايبير، سگاي، شور، تلانگيت، تله ووت، توبول، توفالر، تووا و ياقوت توركلري.
2- غرب توركلري: آحسقه، آذربايجان، بالقانلر (غربي تراكيا، بولغارستان، رومانيا و يوگوسلاويا توركلري) عراق، ايران (افشار، آذري، حلاچ، حمسه، خراساني، بوچاغچي، قاچر، قاره چه تاغ، قاره كوزلي، قاره قوي لي، قاره پپاق، قره يي، قشغاي، شاه سيون، توركمن توركلري) قبرس، 12 جزيره، سوريه و توركيه توركلري.
3- شرقي اروپا توركلري: گاگاووز، ايديل- اورال (باشقورت، چوواش، قزان،ميشر)، قفقاز(قاره چاي- ملقار، قوموق، نوغاي، )، قره ييم، قيريم (قيريم تاتارلري، بيلا روس تاتارلري، ليتوانيا تاتارلري، پولند تاتارلري، قيرينچاق) توركلري.
4- توركستان توركلري: افغانستان، شرقي توركستان(چين حدودي ده) قره قلپاق، قزاقستان، قيرغزستان، اوزبيكستان و توركمنستان توركلريدير.
انه شو تصنيف دنيا نينگ برچه توركالوگلري تمانيدن قبول ايتيلگن تصنيف دير.
Filed under: ادبيات،تورك تیلی،تورک آجونی

