ابو علی ابن سینا

ابو علی حسین ابن حسن ابن علی ابن سینا (980 – 1037 )

بیوک حکیم ،عالم و فیلسوف ابن سینا بخارا شهری یقینیده گی افشانه قشلاغیده توغیلدی.او 19 یاشیگه تؤلگنده آنه شهری بخارانی قراخانیلر باسیب آلدیلر. باسقینچیلر شهرنی بوتکول ویران قیلیب ،کؤپلب مدنی بایلیکلرنی یؤقاتیب یوباریشدی.بو وقتگه کیلیب ،ابن سینا استعدادلی حکیم و فیلسوف صفتیده تنیلیب اولگورگندی. کؤپ اؤتمی شرقده اونی ”شیخ الریس“،یعنی ”دانشمندلر أیتکچیسی“دیب اته ی باشله دیلر.

ابن سینا جوده کؤپ مطالعه قیلردی.او علم چؤقیلریگه مستقل اؤقیب-اؤرگنیش یؤلی بیلن أیتیب باردی.بوحقده عالم نینگ اؤزی شونده ی یازه دی :“اؤن یاشیمده قرآن نی اؤرگندیم ،بدیعی ادبیات لرنی اؤقیب چیقدیم.کیئین منطق علمیگه عاید کتاب لرنی مطالعه قیلیب،مستقل روشده بو علمنینگ نازیک قره لرینی اؤزلشتره بیلدیم .شوندن شؤنگ طبیات علمیگه مراجعت قیلیب ، کؤپلب کتابلرنی اؤقیشگه توتیندیم .قسقه وقت ایچیده مینینگ طبیات ساحه سیده گی بیلیملریم و دوالش صنعتیم شونده ی سرحد لرگه أیتیکی ، اؤشه دورنینگ ینگ حرمتلی حکیم لری مینینگ حضوریمگه مصلحت سؤره ب کیله باشله دیلر .مین حکیملیک عملیاتی بیلن هم تینمی شغللندیم و نهایت مینگه انسانلرنی دوالش علمینینگ دروازه لری کینگ آچیلدی.بو وقتده یندیگینه 16 یاشگه تؤلگندیم.انه شو یاشیمده تونلری اویقو ،کوندوزلری حلاوت نیلیگینی بیلمی فقط علم بیلن مشغول بؤلدیم، انسان طبعیتی اؤز بیلیملرینی مستحکملش و علم یؤلیده آلغه باریشگه قی درجه ده قادر بؤلسه ،مین هم اوشه درجه ده حرکت قیلیب ،تیر تؤکدیم ”.

***

ابن سینا نینگ فلسفی جهتدن شکللنیشی آسان کیچمه دی .او بیر تصادف طفیلی فلسفه عالمیگه کیریب باردی .بو حقده اؤزی شونده ی یازه دی : “ ارسطونینگ ”میتافیزیکه “ اثرینی اؤقیب چیقدیم . اما مولفنینگ مقصدی مین اوچون جومباقلیگیچه قاله ویردی . اثرنی تا یاد بؤلگونچه قیته-قیته اؤقیدیم. لیکن بری بیر هیچ نرسه گه توشینمه دیم . شوندن سؤنگ بو توشینرسیز اثر یکن دیگن خلاصه گه کیلیب ،اونی تشلب قؤیدیم .بیر کونی موقاوه سازلر بازاریدن اؤتیاتیب ،بیر سوداگرنینگ اؤز کتابلرینی مقتایاتگن نی یشیتیب قالدیم . دؤکانگه یقین باردیم.سوداگر مینگه کتابلردن بیرینی کؤرستدی .بو ابونصر فارابی نینگ ”میتافیزیکه نینگ اساسی قاعده لری“ دیب ناملنگن اثری یدی.مین جهل اره لش بو توشونرسیز علم دن هیچ قنده ی فایده یؤقلیگینی ائتیب،کتابینی رد یتدیم. ساتوچی یسه قؤیرده-قؤیمی کتابنی ارزان بهاده ساتیب آلیشگه اوندیردی.اخیری کتابنی بار-یؤغی اوچ درهمگه ساتیب آلدیم.اویگه قیتیب ،کتابنی مطالعه قیلیشگه کریشدیم : او مینگه اؤز سیرلرینی آچدی و مین فلسفه گه عاید برچه سواللریمگه جواب تاپدیم “ .

***

دانشمندلیک بیزگه حیات سؤقماقلریده اولوغ سعادتنی حاضرلب انعام یتوچی واسطه دیر.

***

برچه فن لرنینگ اساسی قانون – قاعده لری میتافیزیکه گه اساسلنه دی (میتافیزیکه طبعیتدن تشقریده گی حادثه لر حقیده گی فن ).گرچی اونی ینگ کیئین اؤرگنسه لر-ده ،اصلیده او بیرینچی اؤرنیده تورردی.

***

روح – ابدی. او جسم اؤلگندن کیئین هم موجود بؤلیب قاله ویره دی .

***

روح – جسم گه باغلیق بؤلمگن روشده مستقیل فکرلیدی.

***

تیریکلیک جسم نینگ ادراک و حرکتگه یگه بؤلماغی دیمکدیر.

عقل ترازوسیده تارتیب کؤریلمه گن هر قنده ی بیلیم اساس سیز دیر . شو باعث منطق علمینی اؤرگنماق جوده مهم.

***

حکیم نینگ اوچ قورالی بار : سؤز ، گیاه ، و تیغ .

***

یالغوزلیک هلاکتگه آلیب کیله دی .زیرا ، انسان اؤزیگه کیره کلی نرسه لرنی فقط جمعیت یاردمیده قؤلگه کیریتیشی ممکن.

***

چله بیلیم یگه سی بؤلیشدن کؤره ،بیلیم سیزلیک افضل راقدیر .

***

روح _ شمع چراققه ، بیلیم – انه شو شمع چراقدن تره لهیاتگن یاغدوگه ، الله نینگ ذکأ سی – مائیگه اؤخشیدی.شمع چراق یانیشدن تؤخته مس یکن – سین تیریک سن. اگر او اؤچسه – سین هلاک بؤله سن .

تیارلاوچی :داکتر عزیزالله فاریابی