سومرلر

سومرلر ( شومر ، سوم ار)

چوخلو بیلگین لره  گؤره آسیا کؤکنلی  سومرلر تورکستان دان (اورتا آسیادان) آذربایجانا، اورادان ایسه 4500 (3500) لرده ایکی سوآراسینا (مئسوپاتامیا، بین النهرین یا ناهارینا) کؤچورلر .

سومرلرین کؤچمه ندنی :

1 ) سومرلراسکی دونیانین اولوسلاری ایچینده چوخ قاباقجیل(مترقی) واویقارلی (متمدن) بیر اولوس(میلت) ایدیلر، آنجاق اونلاردان سونرا آذربایجانا یوروین ائللر، سون درجه ییرتیجی  و قان تؤکن ایدیلر. سومرلرین کولتورو(فرهنگ) یوروشچولرله اویغون اولمادان، اونلار آذربایجانی ترک ائتمک  زوروندا  قالیرلار . 2 ) سؤیله دیییمیز کیمی ، سومرلر چوخ قاباقجیل ایدیلر و بوتون اسکی اویقارلار او جومله دن میصیر، یونان و روم مدنیت لری اونلارین ائتگیسی آلتیندا ایدیلر. آنجاق سومرلر ساواشجی دئییلدیلر. اونلارین ترسینه آذربایجانا یوروین ائللر ساواشجی و آجیماسیز ایدیلر.

سومرلر دایما آشور کیمی گوجلو و قان تؤکن دؤولتین یوروشونه معروض قالیردیلار. آما شیمالی و جنوبی «اوستیا» دان ویا «آلانیا»  دان (بو بیر باخیش دیر، هله اونلارین هارادان گلدیکلری کسین اولاراق بللی دئییل) مادلار و سونرا پارسلارین گلمه سی ایله هر شئی دییشیب آذربایجان ساواش آلانینا چئوریلیر. بئله لیکله  قیلینج و اوخ گوجو ایله آذربایجانا  گیرنلرین باسقیسی  سونوجوندا سومرلر گونئیه دوغرو یؤنلیرلر. باشقا سؤزله دئسک کؤچمک زوروندا قالیرلار.

سومرلر اؤز اؤلکه لرینه «کئنگی» دئییردیلر. اونلارین شهرلرینین آدی ائریدو، اور، اوروک، اومما، کیش، لاگاش و شوروپپاک ایدی. تانری لاری ایسه آنو، ائنلیل و ائا ایدی. سومرلر ائرادان اؤنجه  3200-جو ایللرده یازینی  کشف ائدیرلر. ایلکین  تورک  یازیلارینی  یازان سومرلر، اوجو یونولموش قامیش لارلا پالچیق تابلئت لر(الواح) اوزرینده یازیرمیش لار (اوروک شهرینده).

یازی نین یارانما ندنی:

راهیب لر هر وطن داشین تاپیناغا(معبده ) گتیردییی مالی اونوتماماق اوچون گیل تابلئت لرین اوزرینده اؤزلری آنلایا بیلدییی  شکیلده هر کیشی اوچون  بللی ایشارت، اونون قارشیسیندا ایسه  گتیردییی  مالین  رسمینی  چکمه یه باشلادیلار.  آما بوایش بیرسیرا قارما- قاریشیقلیغا ندن اولوردو. بو سورون و چتینلییی اؤنله مک(آرادان قالدیرماق) اوچون ایشارت لرله  رسیم لری شیفره کیمی قوللانماغا باشلادیلار. اونلار هر بیر ایشارته بیر سس دیه ری  وئردیلر. بو ایشارت لره چیوییه بنزه دییینه گؤره چیوی یازیسی دئییلیر. بو یازی 3000ایل قوللانیلمیش دیر.

سومر و بابیل متن لرینده  نوح  توفانیندان سؤز گئدیر. هم ده اونلار اسکی  دونیانین ان گؤزل و تای سیز حماسه سی «گیلگمیش» داستانینی یاراتمیش لار. ائرادان اؤنجه 17 و 20-جی یوز ایللرده آکدلر یا همن آککادلار، سومرین اسکی کولتوروندن ائتگی له نرک، اؤزل بیر دونیا گؤروشو ایله اونو اؤلمزلشدیریرلر.

بو زاماندا خزر گؤلونون باتی سیندا، «آس» یا « آز» تورکلری باشقا ائتنوس لارا قالیب گلیب «آذر» آدلی حاکیمییتی قورورلار.

سومرلرین تورک گروپوندا یئرلشدییینه داییر بلگه لریمیز:

1 ) سومرلرین دیلی اکلملی و اورال- آلتای دیللری گروپوندا یئرلشیر . 2 ) سومرلر ایستی بیر ایقلیمده اولدوقلارینا باخمایاراق بیر آلیشقانلیغین آردی اولاراق قویون یونوندن دوزلمیش پالتارلار گئییرمیشلر.

3 ) بوتون تورک دونیاسیندا اؤزللیکله آذربایجاندا اولان سومرجه آدلار. اؤرنه یین: خیاو (مشکین شهر) شهرینین یانیندا « اور» آدلی ایکی کند وار. (سومرلرین  باش شهرینین  آدی «اور» ایمیش) هابئله اردبیل شهرینین یاخینلیغیندا «سومرین» آدلی بیر کند وار.  بو ایکی کند ایییدلیکده آدلیم دیرلار. یئنه ده خیاو شه هرینین یاخینلیغیندا اولان « وره غول» (بؤیوک شه هر) و خیاو و اهر آراسیندا اولان« ورگهان» (شهرلر).

4 ) اورتاق  سؤزلر:  ائرادان اؤنجه 1800- 3100-جو ایللری آراسیندا عایید سومرجه متن لرده 300 دن آرتیق تورکجه سؤز واردیر. اؤرنه یین:

سومرجه ده «d» سسلییی ایله باشلانان اورتاق سؤزلر تورکجه میزده یا دوشور یادا «y» سسلییینه چئوریلیر. اؤرنک: dipسؤزوip (Az) یا (Tr) چئوریلیر. یا —dirig  iri/دار—  یار (یارماق)، داغ—  یاغ سومر سؤزلرینده ایلک سسلیک «m» اولاندا «q» (k) سسلییینه چئوریلیر.

مال—  قال (Kal) / Muş— قوش (کوش) هر حالدا سؤز اوزانماسین دئیه یالنیر اورتاق سؤزلری دئییریک.

Yanqa—Nanqa(چایین بیر قییی سی) Yarım—Şurim

Kurqan—Uruqan(مزار) Qaz—Kar(قازماق)

Çibin—Zibin(میلچک) Yığ—Yıq—Siq(ییغماق)

Sağ—Saq(عربجه ده یمین) Quru—Uru

Dan—Daq(پگاه) Ana—Ama

Üç—Üş Ağır—Ağar

Əgər—Əgər Mən—Mən

Sağ—Zag Qız—Qın

Tanrı—Tenri—Tenqiri—Dingir De—De

Eşik—Gişik İdel—İdچوواش تورکجه سینده چای دئمک دیر.(ولگانین اسکی آدی)

سومرلر بشرییته نه وئرمیش لر؟

1 ) سومرلر تاریخین ایلک یاسالارینی(قانون لارینی) یاراتمیش لار. حمورابی قوراللاری(قانون لاری) چوخ سونرا و سومرلرین یاسالاری اساسیندا یارانمیش لاردیر. 2 ) سومرلر بیرینجی خطی یارادیبلار.

3 ) اونلارین دؤنمینده چئشیدلی بیلیم و صنعت ساحه لرینده ایره لیلیک لر اولوب، سونراکی  گلیشمه لره ندن اولوبلار . 4 ) سومرلر هر گونو 24  ساعاتا، هر ساعاتی 60 دقیقه یه و هر دقیقه نی 60 ثانیه یه بؤلموش لر.

5 ) سومرلر قلوبوس  یا همن دایره نی  360 درجه یه بؤلموش لر.

نهایت سومرلری ایلتیصاقی دیللی ایلام لار ییخیرلار

قایناق: 1)     فرهنگ سومر

2)     فرهنگ تاریخی- تطبیقی 3)     یادمانهای ترکی باستان

4) ایران تورک لرینین اسکی تاریخی 5)     اورتا دوغودا تورکلرین وارلیغی دارتیشمالاری

محمد رضا خیری فام جنابلارینین “سومرلر” حاققیندا اولان آراشدیرماسیدیر