تاریخیمیزنینگ قاره داغ لری

تاریخیمیزنینگ قاره داغ لری: باشده قیلیچ اؤینه تیب قؤشیب آلیش سیاستی

Tariximizning qara dog’lari: Boshda qilich o‘ynatib qo‘shib olish siyosati

جهان تاریخیده روس إیمپریه سی نسبتن انچه یاش إیمپریه حسابلنه دی .پادشاه پطر بیرینچی 1721 أِیلده روسیه نی إیمپریه دیب اعلان قیلگن بؤلسه ،1917 أِیلگی اکتبر تؤنته ریشینی عملگه آشیریشی بیلن و. ا .لنین بو سلطنت نینگ وارثی ،ینه ده دهشتلی راق دوامچی سی بؤلگن قیزیل، إیمپریه گه اساس سالدی.

حال بو کی ،پیدا بؤلگن کونیدن باشلب (حتا عالی غایه درجه سیده بؤلگنیده هم)بوتون دنیاده تؤنتریش یسب ،تنها حکمران بؤلیش نیتی بیلن انسانیتگه دغدغه قیلیب کیلگن اؤشه “قیزیل إیمپریه “یگیلیب تورگن بیحد کتته حدوده قدیمده کؤپلب إیمپریه لر حکمرانلیک قیلیب یاکی تأِثر اؤتکزیب کیلگنلر :

روم ، یونان ،جرمنی ، ویزنتیه إیمپریه لری ، پولند، لیتویه ، شیوید قراللیکلری ، قطار آسیا ، ینگی فارس ، چین ، تورک إیمپریه لری شولر جمله سیدندیر. شو اؤرینده ایتیب اؤتیش جایز که ، تورکی خلق لر نینگ آته- بابالری اؤتمیش ده

اؤن آلتی بیوک إیمپریه کؤرگن لر : بیوک خون ، باتی خون ، اروپا خون (یره میز نینگ تورتینچی عصریده اتامه اروپاده برپا یتگن تورکی دولت) ،کؤک تورک ،اور ،هزار ، اویغور ، قراخانی لر ، غزنوی لر ،بیوک سلجوقی لر ، خوارزمی لر ، آلتین اؤرده ، بیوک تیمور ، بابور ، عثمانی لر إیمپریه لری.

بو اؤرینده روس خلقی اوچ یوز ییل گه یقین دور مابینیده مغول-تاتار خانلیکلری قره ملیگیده بؤلگنلیگینی هم اونوتمس لیک کیره ک.

لیکن یر یوزیده موجود بؤلگن باشقه إیمپریه لر نینگ بیرار ته سی روسیه إیمپریه سیگه و اونینگ بیواسطه دوامی بؤلگن قیزیل إیمپریه سینگری سورمگن ، ایککینچیدن ،اؤز تصروفیده گی خلقلرنی ،هر بیر انسانی بوتون توریش -تورموشی،روحیتی -معنویتی بیلن تؤلیق اؤزیگه بؤیسیندیریشگه ، اوستیگه- اوستک شو قیلمیشلرنی تؤریلیگینی جمله ی جهانگه زؤرلب مقوله تیشگه بار کوچ-قدرتینی صرفله گن.

آلتین اؤرده نینگ صاحب قران امیر تیمور تمانیدن پرچه لب تشلنیشی روس و باشقه خلقلرنی تاتار -مغول ظلمیدن آزاد یتدی. ایرکین لیککه چیققن روس کینیازلیکلری بیرلشیب ،تره قیات یؤلیگه توشیشلریگه امکان یره تدی .بیرینچی روس حکمدارلری سلاله سیدن بؤلمیش یوریکیویچلر پادشاه لیگی پیتیده کؤپ مللتلی روسیه دولتی برپا یتیلدی. رومانولر سلاله سیدن (1613-1917)بؤلگن پیطر بیرینچی 18 عصر باشلریده روسیه تاریخیده ایلیک بار إیمپریه توزدی .شو دوردن باشلب روس لر باسقینچیلیک سیاستینی یورگیزیب ،دوچ کیلگن تامانگه -غرب و شرق قه ،جنوب و شمالگه حربی یوریش قیله باشله دیلر.

إیمپریه گؤیاکه اؤزینینگ “طبعی چیگره لریگه چیقیش “گه انتیلردی ،بو چیگره لر یسه غرب ده بالتیق دینگیزی ، شرق ده تینچ اکیانینی اؤز ایچیگه آلیشی لازم یدی .جسارتلی تاریخچی عالم عبدالرحمان اوترخان “کریمل سلطنتی ” ناملی کتابیده یازگنیدیک ، روسیه دنیا عمانی نینگ دلتارتر کینگ لیکلریده چیقیش امکانینی بیروچی جنوبی دینگیزلرگه هم یؤل إیزلی باشلدی.بو خصوصده مولف شونده ی یازه دی : “مرکزلشگن روس دولتینی برپا یتگچ ،روسیه والگا ،سیبیر ، اؤرته آسیا و قفقازده گی مسلمان خلق لری نی بؤیسوندیریشگه کیریشدی. بو آسان کؤچه دیگن ایش یمس یدی ، شو نینگ اوچون مزکور یورتلرنینگ خلقلرینی قره م قیلیش جریانی انچه اوزاققه چؤزیلدی .بو یرده نفقط ایککی دنیا (اروپا و آسیا) بیر-بیریگه قرشی تورردی ،بلکه ایککی دین ( نصرانیلیک و اسلام) یوزلشگن یدی.

ایککی تامان هم اوروشگه ملی-دینی توس بیرردی : باسقینچی روس قؤشنیلری پراوسلولیک بویروغی آستیده قیلسه لر ،حمایه نلنیاتگن مسلمانلر اسلام نینگ یشیل بویروغی آستیده “اؤلگن شهید ، اؤلدیرگن غازی ” ،دیه “مقدس اوروش ” ( “غزاوات ” ) آلیب بارر یدیلر . برچه مسلمان خلقلری روسیه باسقینیگه اوزاق وقت قورالی قرشیلیک کؤرستدیلر .قازان(1552ییل) و اشترخان-استرخان(1556ییل) خانلیکلری ایوان گروزنی (تورت) دوریده یاق ضبط یتیلگن بؤلسه ،یکتیرینه ایککی دوریده قریم خانلیگی (1772ییل) باسیب آلیندی .قفقاز خلقلری نینگ تابع یتیلیشی 19 عصر دوامیده کیچدی -1813 ییلده روسیه اوروشیدن کیین آزربایجان قؤلگه کیریتیلدی ، 1859 ییلده داغیستان و چیچینستان ،1864ییلده چیرکسلر یورتی باسیب آلیندی .چیچینلر بیلن 60 ییل جنگ قیلیندی .19 عصرنینگ ایککینچی یریمیده اؤرته آسیاده گی مسلمان دولتلری نی ضبط یتیش باشلندی .سل ایلگریراق چار حکومتی گه بؤیسوندیریلگن تاتار و باشقیرتلر نی زؤرلب چؤقینتیریش ، یعنی نصرانی (خرستین)دینیگه کیریتیش سیاستی آلیب باریلدی .

تاریخ ده حتا اوچ یوز ییلگه یقین روس لر اوستیدن حکمرانلیک (قیلیب کیلگن چینگیزخان و چینگیزخانیلر هم روس لرنینگ دینی ،عرف -عادتلریگه دخل قیلمه گن یدیلر .مسلمان لرنی پراسلولیککه چوقینتیریش خطا بؤلگنلیگینی کؤپچیلیک مسامان لر (تاتار ،باشقیرت ،قازاق ، قاره قلپاق و باشقه لر ) قتنشگن ایمیلین پوگه چوف قؤزغالانیدن کیین گینه توشینیشدی . روسیه حکمداری ایکتیرینه ایککی ،نهایت ،اسلام دینی آشکارا تن آلدی.

“دنیا سلوینلرنیکی ،سلوینلر یسه روسیه نیکی”،دیب اؤزگه لر یورتی اوستیده قیلیچ اؤینتگن قانخؤر روس جنرال لری پیراوسکی ،ویروکین ، چیرنیوف ، کوفمن ،کوره پتکین ،سکابیلوف و اولرنینگ مینگ – مینگ لب مصلحت داشلری قفقاز ، قفقاز آرتی ،سیبیر ، اوزاق شرق ، اؤرته آسیا و قزاقستان اؤلکه لری نی باسیب آلیب ،روسیه مستملکسیگه ایلنتیردیلر . سیبیر اؤلکه سی همده تورکستان ده گی بیتمس -توگنمس یر آستی و یر اوستی بایلیک لریگه کؤز آلیتیرگن چار مامورلریدن بیری – روسیه إیمپیریه سی نینگ مالیه وزیری ویچنیگارادسکی” اؤرته آسیا- روس تاجیده گی ینگ قیمت بها دور”،دیب یازگنیده روسیه نینگ کیله جگی اقتصادی یوکسلیشی اؤرته آسیاگه باغلیق ایکنلیگینی نظرده توتگن یدی.

بیراق اؤشه دورده یاق تورلی بهانه لر بیلن یر یوزی باسقینچیلیک نیتلرینی عملگه آشیریاتگن روسیه إیمپیریه سی نینگ اوروشقاقلیک سیاستینی قتتیق قره لوچی کوچلر هم بار یدی. بو ینگ اولا عادی روس خلقی نینگ اؤزی یدی. ایککینچیدن ،علم -معرفت نماینده لری ،عقل-زکاوت یگه لری چاریزیم نینگ استلاچیلیک یوریشلرینی قره لدیلر و لعنت لردیدلر.قفقازده چار حکومتی نینگ 200-280 مینگ کیشیلیک قؤشینی بیلن (1813-1859)تاغلیکلر قانینی تؤکه یاتگن یرمولوف ،فدیف کبی روس جنرال لری نینگ وحشیانه یوریشی حقیده پوشکین :

یوریش لرنینگ قاره مرضده ی

قوم لرنی اؤلدیردی ،قیردی…

دیگن سطرلرنی بیتدی.

روسیه إیمپیریه سی اؤرته آسیاگه قنچه کوچ بیلن باستیریب کیلگن یدی؟

حساب-کتاب لرگه قره گنده ،کوچ لر سانی قفقاز اوروشیده قتنشگن عسکولردن بیر نیچه برابر کؤپ و قیرغینی هم دهشتلی راق بؤلگن .اؤرته آسیا و قزاقستان گه یوریش دوریده فرغانه جنرال -گوبیرنتری : “بیر مینگ سارت بیر روس عسکری یتیگی نینگ پاشنه سیگه ارزیمیدی “.-دیب یازگن بؤلسه، اولرنینگ باشقه بیری-تورکستان جنرال -گوبیرنتری فون کوفمن : “امیر (بخارا امیری)عصیان کارلریدن (1868ییل)بیرارته سی هم اسیر آلینمسین.قؤلگه توشگنلری نینگ همه سینی ،حتاکه یره دارلر هم آتیب تشلنسین “،-دیب فرمان بیرگن یدی.

حربی تاریخچی لر ا. تیرینتوف ، م . ایونین ، ز. کستیلسکیه قزاقستان ده گی شهر ، قیشلاق لرینی ، اؤرته آسیانینگ مدنی مرکزی بؤلمیش تاشکینت شهرینی ویران یتیب ،مینگ -مینگ لب بیگناه عادی آدم لر قانی دریا قیلیب آقیزگن جنرال لر چیرنیوف ،سکابیلوف ،ایونوف ،کوراپاتکین ، ایوانوفلرنی قتتیق قاره لشگن.”چیرنیوف اشدی شوینیست یدی.اونینگ نظریده ،قؤقان خان لیگیده یشه گن اؤزبیک لر ، قیرغیز لر قیپچاق لر و باشقه خلق لر فقط تؤن کیگنلیک لری اوچون گینه قیریب تشلشگه لایق “-دیب یازگن یدی.

“سکابیلوف ایوانوفنی زوغومگه آلگچ ،-دیب یازه دی ب. نلیوکین،- او قؤل “آستیده گی عسکرلرنی هجومگه باشلب ،یمیزه کلی باله لرگچه چاپیب تشله دی”…

روسیه إیمپیریه سی نینگ قفقاز و اؤرته آسیا ده آلیب بارگن باسقینچیلیک سیاستینی ، حتا جهان یوکسک دها لری هم قاره له گن یدیلر.

و . ا . لنین ” تورکستان مستملکچیلیگی نینگ ینگ یارقین نمونه سی دیر “،دیب یازگن بؤلسه، ف . انگلس و کارل مارکس چار روسیه نینگ اؤرته آسیاده گی مستملکچیلیک و تالانچیلیک سیاستینی اؤز اثرلریده قتتیق تنقید آستیگه آلدیلر:

“شونده ی بیر اخلاق اؤرنتیش ممکن کی ، بو اخلاققه موافق مدنی و تالاو چی دولت لر نینگ قالاق خلق لریگه قیله یاتگن همه شرمنده لی کردکارلرنی ،حتا روسیه نینگ تورکستانده گی یرتقیچلیکلرینی هم تؤغری قیلیب کؤرستسه بؤله دی “،-دیب یازدی ف . انگلس “انتی -دیورینگ” اثریده(تاشکینت اؤزدونشر،1957 ،125-بیت

روم إیمپیریه سی اصلاحاتچی ،تدبیرکار حربی ترکیب و ستراتیژیک پطر بیر نینگ شرقنی یگللش مؤلجلی ،ینگ اولا اؤرته آسیا و قزاقستان اؤلکه لرینی ضبط یتیش ریجه لری اساسیده ایش کؤرگن روسیه إیمپیریه سی نینگ حکمدارلری حربی کوچ بیلن باسیب آلیش ممکن بؤلگن حدودلرده زودلیک بیلن کتته-کیچیک حربی استحکاملر و تینچ پونکت لرنی بنیاد قیلیشگه کیریشدیلر .

شرق دن ،اؤرته آسیادن یرته -یو کیچ کؤزینی اوزمه گن ،علاجی بؤلسه ،تورکیه نی تار و مار یتیب ،هندوستاننی هم ضبط یتیشگه حاضر و ناظر تورگن پادشاه پطر بیر بو اوزاق نی کؤزلگن ریجه لرینی ینگ اولا تیزده یقین -اطرافده گی قؤشنیلرنینگ یرلرینی باسیب آلیشدن باشلب یوبارماق ضرور ،دیب بیلدی.روسیه حکمداری شو مقصد ده اؤرته آسیاده گی موجود خانلیکلرگه تورلی قیافه ده گی جسورلر ،ایغاقچیلرنی یوباریب ،تورلی-تومن کتته-کیچیک یکسیپیدیتسیه لرنی یؤللب توردی.بو یاوز نیت نی عمل گه آشیریش مقصدیده إیمپیرا طور پطر بیر اؤز حکمرانلیگی دوریده ،18 عصر ده بیرگینه قزاقستان نینگ اؤزیده 140 دن آرتیق کتته-کیچیک استحکام لر ، حربی قلعه و تیه نچ پونکتلرینی قوردیردی .جوده کتته مبلغ لر عوضیگه برپا یتیلگن بو استحکام لر ده اوروش اوچون ضرور بؤلگن قورال-اسلحه ،آزوق -اوقات زخیره لر ی ،باسقینچیلیک یوریشلریده قؤل کیله دیگن برچه ضروری اشیالر تیارلب قؤیله دی.

عینی وقتده هارینبورگ حربی اوکروگی اؤرته آسیا و قزاقستان یرلرینی نظارت قیلیب توردی.حربی قسملر تیارگرلیگی و حربی -تکتیک مشق لرآلیب باریلدی.عینی بیر پیتده تورکوم یکسپیدیتسیه لر اویوشتیریب توریلدی.

روسیه شرق مملکت لریگه ،بیرینچی نوبتده افغانستان،هندوستان،چین،تورکیه ،ایران، اؤرته آسیا ،قفقاز اؤلکه لریگه یقینلشیشگه اوریندی .بو مقصدلریگه یریشیش اوچون تورلی بهانه لر بیلن اولا قفقاز ،قفقاز آرتی اؤلکه لریگه سوقیلیب کیریب ،سؤنگره اولرنی تؤلیق ضبط یتماق لازم یدی.

قفقازده روس لر 200-280 مینگ کیشیلیک عسکر بیلن آزاد تاغلیق لرگه قرشی باسقینچیلیک اوروشینی آلیب باردی .قفقاز خلقی اؤزقهرمان لری -قازی ملا همزتبیک وامام شامل (181؟-1859) باسقینچی لیگیده چار روسیه نینگ باسقینچی اردو سی قرشی شدت لی کورش دیلر .قفقاز ،تورکستان ده و باشقه اؤلکه لر ده روس باسقینچی لری باشلگن اوروش طفیلی کؤپلب قان تؤکیلدی ،شهر لر ،قشلاق لر ،ویران بؤلدی . شرق عالمیده قویاش لی اؤلکه -اؤرته آسیاده گی آلتین ،معدن ،کوموش ،تیمیر،رنگلی تیمیر لر ،یاقوت ،پخته ،قاره کؤل کبی یر آستی و یر اوستی بایلیکلرنی قؤلگه کیریتیش نیتی پطر بیر و اوندن کیینگی روس پادشاه لریگه اصلا تینچلیک بیرمدی.

پطر بیر حکمرانلیگینینگ ایلیک دوریدناق اؤرته آسیانی روسیه گه قره م قیلیش تؤغریسیده اؤیلی باشلیدی .17 عصر باشلریده میتالورگیه صنعتی نی رواجلنتیریش ضروریتی قستاویده روس حکمدارلری و تدقیقاتچی لری بو اؤلکه نینگ معدن قتلم لری ،جمله دن ،شو دورده یاق آوازه سی چیققن اولوغ تاغنینگ بایلیکلری تقدیری بیلن استایدل قیزیقه دیلر: اؤرته آسیاده تؤلیب -تاشیب یاتگن آلتین ساچمه لری حقیده گی معلوماتلر حکومتنینگ علحیده اعتبارینی تارته دی و نتیجه ده پطر نینگ شخصن اؤزی اؤزبیک خانلیکلری حدودیگه کیریب باریش ریجه سینی ایشلب چیقه دی .شو ریجه گه اساسلنگن تجاوزکار سیاستنی بیواسطه عملگه آشیریشگه کیریشیب ، او اؤرته آسیاگه 1714ییلده پریابرجینسکی پولکه نینگ پاروچیگی کینیاز الکسندر بیکوویچ -چیرکیسکی باشچیلیگیده . 1715 ییلده کپیتان ایوان بوخگالتس رهبرلیگیده خیوه گه و یارکینت گه بیرنیچه مینگ کیشیلیک حربی اتیریت لر یوباره دی.

جماعتچیلیک فککرینی چلغیتیش اوچون اتیریتلرنینگ مقصدی اؤرته آسیا ، افغانستان ارقلی هندوستان بیلن سودا- ساتیق علاقه لرینی گینگیتیریش همده خیوه خانلیگی بیلن تاتو مناسبت اورنتیشدن عبارت دیب بیلگیله ندی.بوخگالتس باشچیلیگیده گی اتیریت بلخاش کؤلیگه یتیب کیلیب ،او یرده حربی استحکام قوره دی .اما اتیریت قیینچیلیکلرگه دوچ کیلیب تیزده ایزیگه قیته دی .کینیاز بیکویچ-چیرکیسکی باشلیق حربی یکسپیدیتسیه اتیریدی یسه 3727 پیاده ،617ته آتلیق ،2000قزک عسکرلری ،230 دینگیزچی و 22ته تؤپ -زمبره ک (همه سی بؤلیب 6 مینگ دن زیاد عسکر )بیلن خوارزم تامان یؤل آله دی .حربی اتیریت ایککی آی مشقتلی یؤل باسیب ،یؤل-یؤلکی قشلاق و اوال لرنی ویران قیلیب ،1717 ییلنینگ کوزیده خوارزم چیگره لریگه یتیب کیله دی.چار عسکرلری چقیریلمه گن مهمان بؤلیب ،یاوز نیت بیلن کیلگنلیلرینی سیزگن خیوه خانی وطن پرور انسان شیرغازی خان بو حربی اتیریتنی یوقاتیش پیی ده بؤله دی.شونده ی هوشیارلیک نتیجه سی اؤله راق او اتیریتنی تورلی تومنلرگه بؤلیب جایلشتیریشگه بیکویچ-چیرکیسکی نی کوندیره دی .شو یؤل بیلن خیوه لیکلر بد نیتلی روس اتیریتنیمقصدیگه یتکزمسده ناق تیزده قیریب تشلیدیلر .بیکویچ – چیرکیسکی همده او نینگ یاردمچیسی بولگن زمانوفسکی نینگ کسیلگن کله لری خیوه بازاری دروازه سیگه ایلیب قؤیله دی.اتیریت نینگ اؤلیمیدن قاچیب قالیشگه موفق بؤلگن اعضالری بو کوتیلمه گن :فاجعه تفصیلاتینی پادشاه پطر بیر گه معلوم قیله دیلر .دستلبکی یوریشلر موفقیت سیز توگه گنیگه قره می پطر بیر حکومتی اؤرته آسیاگه تحدید سالیشدن ،اونی تؤلیق یگه لب ،روسیه کوچ-قدرتینی آشیریشگه خزمت قیلدیریش مقصدیدن واز کیچمیدی.ایتالیالیک:فلاریا بینیویلینی بخاراگه ایلچی قیلیب جؤنه ترلکن ،اونگه “آلتین ساچمه لری”مکانینی ،اویرگه باریش یؤللرینی یخشیلب اؤرگنیش تؤغریسیرده مخصوص تاپشیریق بیره دی.بینیویلی حقیقتن هم بو دیار تاریخی ،جفرافیه سی و یتناگرافیه سیگه دایر جوده کؤپ قیمتلی معلوماتلر تؤپلیدی .اونینگ فککریچه ،بو معلوماتلر اؤرگنیلگچ ،او یرلرده حکمران بؤلیب اؤرنشیب آلیش اوچون بیرگینه کوچلی حمله کفایه یکن.بینیویلینینگ سفری هم موفقیت سیز یکونله ندی،او بخارا امیری غضبیدن زؤرغه قاچیب قوتیلیب ،1725ییلده ،پطر بیر وفاتیدن کیین روسیه گه قیتیب کیله دی.

چار حکومتی اولوغ پطر بیر سیاستینی دوام یتره باریب ،روس -تورک مناسبتلریگه اعتیبارینی قره تدی. تشقی سیاست ینگ اولا قاره دینگیز ساحه لرینی کوچ بیلن باسیب آلیش اساسیگه قوریله دی.اؤزبیک خانلیکلری بیلن مناسبتده یسه دستلب تینچ یؤل بیلن اؤلکه گه کیریب باریب ،اونی هر تامانلمه اؤرگنیب آلیش یؤلی توتیله دی.خانلیکلر بیلن قزاقستان آرقلی سودا علافقه لری اؤرنتیش شو ریجه گه کیرردی و.بو هم پوخته اؤیلنگن حیله یدی.

گپ شونده کی، 18 عصر باشلریده هر اوچه له جوز قزاق لری قلماق-جنگریلری نینگ دایمی باسقینی آستیده قالگن یدی. 1723 ییلده کیلیب قزاق أِیلی آچرچیلیکنی باشیدن کیچیریاتگندی و نهایتده ضعیفلشگندن او یندی اؤز مستقیللیگینی سقلب قاله آلمیدیگن احوالگه تؤشگن یدی.عاقبت ده کتته جوز – جوز لرگه سیاسی فره م بؤلیب قالگندی. اؤرته جوز بخاراگه کوچیب باریب ، بخارا خانلیگیگه بؤی سوندی. قلماق لر خطریدن سقلنیش و اؤز حاکمیتینی مستحکملش علاجی نی کتته جوز همده کیچیک جوز خانی ابوالخیر خان نی چار حاکمیتی بیلن یقینله شوگه اوندیردی…

ابوالخیر خان 1730 ییل ده جوزنی روس فقرالیگیگه قبول قیلیش لرینی سؤره ب ، اوفه گه یلچی یوباره دی . روسیه حکومتی اؤرته آسیاگه هجوم قیلیش اوچون إیشانچیلی إستحکامگه یگه بؤلیش همده اؤز مستقیللیگی یؤلیده کوره شه یاتگن باشقیردلرنینگ قازاق لر بیلن إتفاق توزیشینینگ آلدینی آلیش مقصدیده خاننینگ إلتماسینی کیچیکتیرمی قاندیره دی.کؤپچیلیک قازاق آقساقال لر نینگ قرشیلیگیگه قره می ،1730 أِیلده کیچیک جوز بیلن بیرگه سمیکخان باشچیلیگیده اؤرته جوزنینگ بیر قسمی هم روسیه إیمپیریه سیگه تابع بؤله دی. قزاقلرنینگ روسیه فقرالیگیگه اؤتیشی چار حکومتینینگ اؤرته آسیاگه بوندن کیینگی أِیوروش لر اوچون کتته إمکانیتلر أیره تیب بیره دی.پطر بیر تعبیری بیلن

19ائتگنده ،شرق بیلن علاقه ده قزاقستان کلیت ،دروازه رولی نی اؤینیدی.

عصرنینگ إیککینچی أِیریمیده (1853-1856) بؤلیب اؤتگن روسیه بیلن قریم اروشی ، شوندن کیین خلق خلاص کاری امام شامل باسقیچیلیگیده دوام یتگن قفقاز جنگلری هم چار روسیه نینگ اؤرته آسیا گه حربی یوریشگه ، مستملکچیلیک سیاستی نی عملگه آشیریشگه معلوم مدت تؤسقینلیک قیلیب توردی. بیراق روسیه إیمپیریه سی پادشاه پطر بیر بیلگیلب کیلگن ریجه اساسیده اؤرته آسیا گه حربی یوریش نی هیچ تؤختتمی ، شدت بیلن عملگه آشیریشی نی مقصد قیلیب قؤیه دی.

اصلیده بو إیشگه إیمپیره طور نیکلای بیر حکمرانلیگی دوریده اؤتگن عصرنینگ 1830-40 أِیللریدن باشلب کیریشیله دی . روسیه إیمپیریه سی تورلی یؤللر ، بهانه لر بیلن هارینبورگ و آرال آرقلی استه- سیکین قزاقستان و اؤرته آسیا لؤلکه لریگه کیریب کیله باشلیدی.

روسیه قزاقستان یرلریده حربی إستحکاملر قوریشگه مبلغنی ائیمی صرفلیدی .1734 أیلده هارینبورگ گوبیرنیه سینینگ کاتیبی بیر .کیریلوف نینگ زممه سیگه قلعه لر قوریش ، اول بخاراگه ، کیینچه لیک هندوستان گه سودا کاروانی آلیب باریش بهانه سیده تیوره ک – اطراف و یؤللر خریطه سینی چیزیش ،روده و آلتین قدیریش نی یؤلگه قؤیش کبی قطار وظیفه لر یوکلندی .1742 ییلده قوریلگن هارینبورگ شهری اؤزبیک خانلیکلری حدودیگه کیریب کیلیش یولیده هم حربی ،هم اقتصادی استحکام بؤلیب خزمت قیله دی.تورکستاننی حربی کوچ بیلن باسیب آلیش نیتیده روسیه إیمپیریه سی فقط 18 عصر نینگ اؤزیده قزاقستان حدودیده یوزدن آرتیق کتته – کیچیک حربی استحکام لر ، تیئنچ در گاه لری قوردیره دی. شمالی -شرقی کسپی بویی یرلریده اؤز موقعینی مستحکملش مقصدیده ناوا-الکسندروفسک (حاضر گی تؤرتکؤل ) حربی استحکامینی برپا یته دی. إیمپیریه نینگ سیبیر تامتندن حرکتگه توشگن قؤشینلری یقین اطرافده باش کؤترگن قزاق ، باشقیرد ،تاتار ، قیرغیز همده قازان خلق خلاص کاری سلطان کنیسر قاسیموف باشلیق مللت پرورلرینی تار- مار قیلیش اوچون جینیر آغاچگه پالکونیک گارسکی باشچیلیگیده قؤشین یوباره دی. هارینبورگ تاماندن تورلی هجوم و باسقینلرگه چیک قؤیش و تورلی یؤللر بیلن اسیرگه توشگن دیئدی،قاچاق روس لرنی آزاد قیلیش بهانه سیده جنرال پروفسکنینگ تؤپ-زمبره ک لر بیلن قوراللنگن 51 مینگ 217 کشیلیک قؤشنی خیوه تامان یوریش قیله دی. آقبولاق ده خیوه خان لیگینینگ 24 مینگ سربازی روس باسقینچی جنگریلری بیلن 1یریم آی دوامیده جنگ آلیب باره دی. وطن حمایه چیلریدن 80 دن آرتیق کیشی ،استلاچیلردن یسه 5 کیشی قربان بؤله دی. لیکن بو یوریش هم روس لر مغلوبیتی بیلن توگیدی . بیراق روسیه إیمپیریه سی انگریز، چین هجومیدن خوف سیزه گن حالده اؤرته آسیا و قزاقستان اؤلکه لرینی تیزراق باسیب آلیب ، اؤز مستملکه سی گه ائلنتیریش نیتیدن قیتمی ،حربی إیزلنیشلرنی تینیم سیز دوام یتتیره دی.

پطر بیر تمانیدن إیمپیریه دیب اعلان قیلیگن روسیه اؤز اقتصادی و حربی قدرتینی مستحکملش همده ترقی ، یتتیریش نیتیده اؤزگه یورتلر ، مملکتلر یرلرینی استه -سیکین یگللب ، بونینگ حسابیگه اؤز قدینی راستلب باره دی.1738

أیل اگوستده روس تاریخچیسی و . ن .تختیشچوف پاروچیک میلیر باشچیلیگیده گی کاروان ترکیبیده تاشکینت شهری تمان یؤلگه چیقه دی .اونگه بخارانینگ بیر قنچه شهرلریده گی همده تاشکینتده گی سیاسی احوال تؤغریسیده و ینه باشقه خیل معلوماتلر تؤپلش تاپشیریلگندی. بو کاروانینگ هم آمدی چاپمدی ، اونی اؤرته جوز قازاقلری تار-مار قیله دیلر .

إیکه تیرینه إیککینچی حکومتی 18 عصرنینگ 70 إیللریده آخریده اؤرته آسیا بیلن روسلر اوچون هر تمانلمه فایده لی بؤلگن سودا -ساتیق مسئله لریگه کتته اعتبار بیره باشلیدی و 19 عصرنینگ بیرینچی چاره گیده یاق اؤزبیک بازارلریده روسلر مستحکم موقعگه یگه بؤلیب آله دیلر . چنانچه ، بخارا امیری شاهمراد ایرنظر آته لیقنی پطربورگ گه یلچی قیلیب جؤنته دی .بونینگ شرفیگه أِیکه تیرینه ایر نظر یلچی مدرسه سی قوریلیشیگه 134 مینگ سؤم اجره تدی.

اوروپاده گی ترنگلشیاتگن خلق ارا وضعیت ،1805-1807 أیللریده گی ناپیلیون گه قرشی کوره ش ،1806-1812أیللریده گی روس -تورک اوروشی ،1808-1809 أیللریده گی روس -شوید اوروشی ، 1805-1813 أیللریده گی روس-فارس اوروشی ،1812 أیلگی وطن اوروشی چار حکومتنینگ اؤرته آسیاگه نسبتن باسقینچیلیک سیاستینی آلیب باریشگه اوزاق وقتگچه یؤلبیرمی توره دی.

نیکلای ایککینچی حکومتی اؤرته آسیا بازارلرینی روسیه گه بوتونلی قره م قیلینگ مقصدیده تورکستان نی باسیب آلیشنی تیزلشتیریش اوستیده باش قاتیره باشلیدی .چونکی روسیه هندوستاننی یگللهگن انگلیس تیزده افغانستان و تورکستان نی هم ضبط یمیشلری ممکنلیگیدن خوافسیرر یدی .اؤرته آسیانی باسیب آلیش إیشتیاقمندلری إیچیده باسر – توسرین بیلمیدیگن هارینبورگ حربی گوبیرنتوری جنرال – میور و . ا . پراوسکی هم بؤلیب ، 1840 أیل نویبیر آیی آخرلریده 2 ته زمبره ک ، 40 ته اره وه ،همده 5 مینگ پیاده عسکر بیلن 10 مینگ تویه دن عبارت کاروانگه باش بؤلیب اؤرته آسیا تمان یوره دی . آغیر آب و هوا شرایطی ،یانیلغی ،آزیق – اوقات تنقیصلیگی ، کییمکیچکلر یراقسیزلیگی عاقبتیده قؤشیننینگ معلوم بیر قسمینی یؤقاتگندن سؤنگ پراوسکی خیوه گه یوریشینی تؤختهتیشگه مجبور بؤلهدی .استعلأچیلر 1841 أیلده خانیکوف أیتکچیلیگیده بخاراگه آتلهنیشهدی . بو یوریش نتیجه سیده بوتینوف ایککی خانلیکنی فورال کوجی بیلن باسیب آلیش امکانیتلرینی ،یوللری ، مقصدیده یریششگه قره تیلگن حره کت ریجهلری کبی معلوماتلرنی جمعلب نامه یازه دی.1847 أیلگه کیلیب مستملهکه چیلر سیزدریا یتکلرینی باسیب آلیش ریجهسینی توزیشهدی و او یرده استحکاملرنی برپا یتهدیلر.

1853 أیلده جنرال بلهرامبیرگ آتریدی آق مسجدنی ( حاضرگی قیزل اؤرده نی )هجوم بیلن ضبط یتهدی .عینی پیتده غربی سایبیریادن سمیپلهتینسگه قدر بؤلگن آرالقده هم شمالی – شرق طرفدن یوریشلر باشلهنیب کیتگندی.

1850 – 1854 أیللر إیچیده پادشاه قؤشینلری إیلیآرتی (زایلی) اؤلکه سینی یگهلیدیلر ، 1854 أیلده یسه ویرنی (حاضرگی آلماتا) استحکامی قد کؤتره دی.شوندن سؤنگ نیکلای حکومتی قریم اوروشیگه (1853-1856)چلغیگنلیگی طفیلی اؤرته آسیاگه باسقینچیلیک قیسقه مدت تؤختب قالهدی .بو اوروش توگهگچ ،قفقاز جنگلری نیکلای نینگ قؤلینی باغلب قؤیب ،او اؤزبیک خانلیکلریگه قرشی اشکارا باسقینچیلیک سیاستینی یوریتالمه گنلیگیدن ،بخارا همده خیوه خانلیکلری بیرلهشویگه امکان بیرمیدیگن ائریم چاره لر کؤریش بیلن چیگره لنهدی.

شوندن کیین چار روسیه نی اؤرته آسیاگه نسبتن جدل مستملکهچیلیک سیاستینی یورگیزیشگه حربی -سیاسی و اقتصادی احوالی مجبور قیلهدی.اونینگ رواجلنهیاتگن ینگیل صناعتی اوچون پخته، پیله ،قره کؤل تیری و باشقه خیل خام اشیالر ضرور یدی. بونینگ اوستیگه فقرالر اوروشی (1861-1862 أیللر)عاقبتیده امریکادن آلینهدیگن پخته مقدارینینگ کمهیب کیتگنلیگی هم اؤزبیک پخته سیگه بؤلگن طلبنی آشیریب یوباره دی.

ینگیل صناعتده گی بحرانلر ،اونی ارزان خام اشیا بیلن تأمینلش ضروریاتی پادشاه حکومتینی بیزاوته قیله باشلیدی .هاریبورگ جنرال -گوبیرنتوری کتینین تشقی إیشلر وزیریگه یازگن خطیده ” اؤرته آسیا ملکیگه حکمرانلیگیمیزنی اؤرنتیشیمیز اوچون البته تورکستان و تاشکینتنی یگهلهشیمیز شرط “، دیب کؤرسهتیب اؤته دی.اونینگ فکریچه ، تاشکینتنی قؤلگه کیریمتیش بخارا ملکیگه قوراللی کوچلربیلن باریش اوچون هم ضرور یدی . 1863 أیلده ” روسکی ویستنیک “مجله سیده اؤرته آسینی باسیب آلیشنی قطعی یاقلوچی قطار شوینیستیک مقاله لر باسیلهدی . ” گولوس ” ناملی لبیرل مجله سیده یسه هندوستاننی ضبط یتگن انگلس لردن اؤرنک آلیب ، “کسپیین نی روس دینگیزیگه ایلنتیریش ، اؤرته آسیانینگ کوچمنچی ایلتلرینی اؤتراق یشهشیگه اؤرگهتیش ، بو صحرایی لربیلن پچکیلهشیب اؤتیرمی ، اولرنی حتی که ترور قیلیش “گه چقیردی .حربی یوریشلرنینگ ئدایمی طرفداری بؤلگن حربی وزیر د. ا. میلیوتین 1864 إیل اکتبیریده تشقی إیشلر وزیرلیگی تمانیدن پادشاه اوچون تیارلنگن معروضه متننینی قؤلب -قوتلیدی . بو متن ده ، جمله دن ، روسیه نینگ ، شرققه سیرلی ، لکین تیئقسیز إینتیلیشی حقیده ،ائریم یاواییلر قبیله سی بیلن تؤقنشیلگن دمده اؤته تینچلیک سیور سیاستنی سقلب قالیش امکانی یؤقلیگی خصوصیده ، قؤقان خانلیگینینگ طبعی بایلیکلری بؤلمیش پخته ، إیپک ، قیمت بها معدنلر توغریسیده سؤز یوریتیله دی . شونده ی قیلیب ، 60 أیللر باشیده اؤرته آسیا نی باسیب آلیشگه غایه وی تیارگرلیک کؤریب بؤلینهدی ، یندی بو استعلا نی عملگه آشیریش بوبتی کیلگندی.

إیمپیریه خارجی اؤلکه لر ، تورکیه بیلن بؤلگن اوروشده بندلیگیگه قره می ، 1810-1860 أیللرده سایبیریا و هارنبورگ حربی سفربر کوچلرینی إیشگه سالیب ، قزاقستان و اؤرته آسیا یرلری تمان حربی یوریش باشلیدی . بونده ی باسقینچیلیکلرده کتته تجربه آرتیرگن روسیه نینگ یوزلب باسقینچی جنرال لری و ضابط لرینینگ تیچ تورکستانگه یوریش دهشتلی توس آلهدی .(بو کوچلر تفصیلاتی کتابچه میزگه علاوه قلینه یاتگن معلوماتنامهده تولیق بیان یتیلگن .م . ح.) شو مقصده تشلنگن کتته کوچ مرکزی آسیا خلقلرینی سؤزسیز تسلیم قیلیشگه یلکی بو اولکه لرنینگ کولینی کؤککه ساوریشب بؤلسه هم تؤلیق ضبط یتیشگه ” سؤنگره شرقده گی استعلاچیلیکنی ینه ده دوام یتتیریشگه قره تیلگن یدی. 1909 أیالده تاشکینت شهریده تورکستان حربی اوکروگی تیپالیتوگره فیهسی تمانیدن جوده آز نسخه ده ، فقط حربی ضابط لر اوچون نشر یتتیریلگن بو تؤپلم ” اؤرته آسینینگ باسیب آلیشینی حقیده تاریخی تدریجی معلئوماتنامه .گیورگی خاچی صاحبلری و ” جسارتی اوچون ” آلتین قورال بیلن تقدیرلنگنلر رؤیخطی علاوه سی بیلن ” دیب اته لهئدی . تورکستان نینگ چاریزیم تمانیدن باسیب اآلینیشیگه دایر بو ینگ إیشانچلی کتابچه ده باسقینچیلیک أیانامه سی حربی محکمه معلوماتلری اسایسیده إشتراکچیلر ، اولرنینگ قورال – یراقلری سانی ، عملگه آشیرگن حربی خونریزلیکلر بیلن بیگه أیلمه-أیل آیمه-آی ، کونمه-کون انیق و خالص کؤرسه تیلگن.

بوندن تشقری اؤشه کتابچه نشر قیلینگن أیلگه قدر حسابلنگنده قریب بیر عصرچه دوام یتگن مذکور باسقینچیلیک ،تلانچیلیک اوروشیده محللی خلقنی یکسان قیلیشده “قهرمانلیک “کؤرستگن 200 گه یقین روس جنرال لری ،ضابط لری قچان ،قیرده و قنده ی “جسارتلری ” اوچون روسسیه ایمپیریه سینینگ عالی مکافاتلری بیلن تقدیرلنگنلیکلری انیق ، لؤنده و سیر معنا جمله لرده افاده لب بیریلگن .اولر آراسیده بیز یقین- یقینلرگچه شهر و قیشلاقلریمیزگه ، کؤچه لریمیزگه ناملری تقیلگن ، تاریخ کتابلریده هه دیب اؤرته آسیا نی روسسیه گه “اختیاری قؤشیب آلیش “ده فداییلیک کؤرستگن خلق قهرمانلری صفتیده تعریفلب کیلینگن فان کووفمن،چیرنیف ،سکابیلوف،کوراپتکین ،تروتسکی سینگری جنراللرنی هم ،بیزگه کمراق معلوم بؤلگن یوزلب جنرال و ضابط لرنی هم کؤره میز .

بو اؤرینده شونی هم علحیده ایتیب اؤتیش کیره ککه ،بونده ی عالی مکافاتلرگه فقط حربیلر یمس ، بلکه کؤکلرگه کؤتریب مقتب کیلینگن ایجادکارلر : رسام ،استفاده گی میچمن وسیلی وسیلی ویچ ویریشچهگین (بیر قؤلیده قورال ،بیر قؤلیده مؤیقلم بیلن اؤز وطنداشلری عملگه آشیرگن قانخورلیکلرنی ،باشقه خلق لرنینگ مللی قهرمانلریگه ،جمله دن ،صاحبقران امیر تیمورگه نسبت بیریب رسملر چیزگن بو جنگچی – رسام 1904 أیلده پطروپاولسک زرحلی کمه سیده فاجعه لی هلاک بؤلگن ) و تنیقلی روس یازوچیسی و رسامی ، اؤقچی بتلؤن شیتب کپیتانی کره سین سزاوار بؤلگن . ینگ قیزیغی شونده کی ، روسسیه ایمپیریه سینینگ دین پیشوالری :روحانی آته اندری ملاز، روحانی آته گوریل شیرییوف ، روحانی آته سیدیچایف لر هم چار حکومتی نینگ اؤرته آسیانی ضبط یتیشیده قتنشگن . قؤلیده گی بوت-خاچنی اؤپیب ، روس ضابطلری عسکرلرینی محللی خلق ایرک و آزادلیگینی پایمال قیلیش اوچون قانلی اوروشگه اونده گن بو روحانیلر ” حلال ” خذمتلری عوضیگه گیورگی نشانی تمساللریگه تقیله دیگن خاچ-نشان بیلن تقدیرلنگندیلر.

حتا روسسیه نی و اونینگ یقین اطرافیده گی کؤپلب مملکتلرنی ایستعلا قیلیب ،نیچه عصرلر یزیب کیلگن چنگیزخان هم اوروشگه دیننی اره لشتیرمه گن یدی.چنگیزیلر باسیب آلگن اؤلکه لرنی خلقلرینینگ اعتقادی ، عرف-عادتلرگه خلل ایتکزمگندیلر .روس پادشاه سی یسه اؤرته آسیا نی باسیب آلیشده هر قنده ی سیاستدن اوستون توریشی لازم بؤلگن دیننی هم ایشگه سالدی ، خریستین دینی اربابلری نی یوکسک مکافاتلر ،یارلیقلر بیلن الهاملنتیریب ،یاوز مقصدلریگه خذمت قیلدیردی.

انقلابدن ایلگری یشب ، فعالیت کؤرستگن روس تاریخچیلری ، شونینگدیک چار روسسیه نینگ حربی أیلنامه چیلری و محللی خلقدن چیققن فاضل بیک ، بیانی ، احمد دانش ، سلیمی ، محمد صالح سینگری واقعه نویس تاریخ چیلریمیز اثرلریده ، اؤشه دور ارشیف حجتلری ،دوری مطبوعات صحیفه لریده چار ایمپیریه اؤرته آسیا و قازاقستان اؤلکه لرینی بی عدد قانلر تؤکیب باسیب آلیب ،اؤز مستملکه سیگه ایلنتیرگنلیگی ، سخی تورکستان ملکی باسقینچیلر تمانیدن ایاوسیز تالان-تاراج قیلینگنلیگی انیق مثاللر اساسیده کؤرستیب بیریلگن.

شو منبعلردن عیانکی ،روسسیه ایمپیریه سی ینه اؤشه انگلیس لر یقین آراده اؤرته آسیا و قازاقستان یرلرینی باسیب آلیش خوفی بار ، دیگن نقطۀ نظریدن کیلیب چیقیب ، حربی حرکتلرنی شدت بیلن آلیب باره دیلر.ایستعلاچیلر بونینگ اوچون مبلغلری نی هم ،قورال-اسلحه لرینی هم ایه میدیلر .چار روسسیه سی حکومتی بوتون قفقاز و سیبیرده ، والگا بؤیلریده باسقینچیلیک اوروشلری بیلن بند بؤلیشیگه قره می ، تورکستاننی هم قؤلدن چیقرمسلیک اوچون بو یرده استیعلاچیلیک فعالیتینی تؤختتمه دی .

تورکستانده گی شو واقعه لر قتنشچیسی ،روس حربی تاریخچیسی جنرال م . ا .ترینتیف “اؤرته آسیانی باسیب آلیش تاریخی ” ناملی 3 جلدلیک کتابیده یازیشیچه ،روسسیه ایمپیریه سی اؤرته آسیا یرلرینی باسیب آلیشده هیچ نرسه نی ایه مهگن .مملکتده گی اقتصادی تنگلیککه قره می ،کمبغل خلق رزقینی قیئب ،اؤرته آسیا و قازاقستان گه حربی یوریش قیلیشگه 1839 أیلده 1 میلیون 800 مینگ سؤم مبلغ اجره تیله دی .بیرگینه خیوه خانلیگینی ضبط یتیش اوچون تورکستان حربی اوکروگیگه 287300 سؤم ، اورینبورگ حربی اوکروگیگه 200000 سؤم مبلغ اجره تیلگن .حربی باسقینچیلیک اوروشی آلیب باریش اوچون شخصن تورکستان جنرال – گوبیرنتوری فان کوفمن اختیاریگه 400000 سؤم پول بیریلگن . خیوه خانلیگیگه نه باشقه خانلیکلرگه قرشی حربی یوریشده قتنشگن کؤپ مینگلب عسکر ،ضابط لرنینگ آزوق-آوقاتلری ، کییم-کیچکلری اوروش همده حربی یوروش لر دوامیده محللی خلقدن تارتیب آلگن آت ، هؤکیز ،یشک ،خچیر و تویه لر گه یم-خشک ساتیب آلیشگه 465414 سؤم 64 تین مبلغ اجره تیلگن .شونینگدیک ،اوروشده ضرور بؤلگن قؤتاس ،خچیر ،یشک، آت ،تویه لر ، عراوه لر ساتیب آلیش همده یؤل خراجتلری اوچون 513551 سؤم 40 تین پول مبلغ اجره تیلگنلیگینی کؤره میز .ارتیلیریه ،تؤپ-زمبره ک ذخیره قسملری ، تعمیرلش اوچون تیخیک اوسکونه لر ، شونینگدیک طبی داری-درمانلر 94285 سؤم پول مبلغی ،کؤپریکلرنی توزه تیشگه ، عراوه لرنینگ غیلدیره ک ذخیره لرینی و باشقه ضروری اشیالرنی ساتیب آلیشگه 1475558 سؤم 68 تین پول مولجللنگن.(قره نگ : م . ا . ترینتیوف کتابی 1806 . 153،283-بیتلر). شونگه اؤخشش ایشانچ لری دلیل لرینی روس باسقینی جنراللری ، ضابطلری ،حربی متخصصلرینینگ کونده لیکلری و یسده لیکلریدن هم کؤپلب کیلتیریش ممکن . شو اورنیده کتاب خانلریمیزنی بیر نرسه دن آگاه قیلیشنی خواهلردیک . نظریمیزده ،روس باسقینچیلرینینگ تورکستانده گی وحشیلیکلری تؤغریسیده گی کؤپگینه منبع لر نایاب کتاب لر ، رساله لر ، یسده لیکلر ،کونده لیکلر یؤقالیب کیتایاتگنگه اؤخشیدی . تاریخنینگ ائینچلی سباقلری اونوتیلیب ،بوگونگی و کیله جک اولادلر اؤتمیش خطالرینی تکرار لمسلیکلری اوچون بو منبع لرنینگ سقلنیشینی علیحده نظارتگه آلیش ، امکان باریچه اولرنی قیته نشر قیلیش ضرور.

چار روسسیه نینگ مامورلری ، حربی گوبیرنتورلری توب یرلی خلقنی قتتیقراق یزیش مقصدیده محللی عملدارلر ، بایلر ، قاضیلر ،سوداگرلر ، سودخوارلر بیلن تیل بیریکتیریب حرکت قیلدیلر .خانلیکلر عالی حکمدارلرنینگ باشینی مکارلیک بیلن سیلب ،اؤزلری تمان آغدیریشگه اینتیلدیلر . چنانچی ، روسسیه پادشاه سی بخارا حکمداری امیر سعید مظفرخانگه ( 1860 – 1885 ) جنرال -ادیوتنت یوکسک حربی عنوانینی ،بخارا امیرلری عبدالاحد و سید عالم خان گه جنرال ، خیوه خانی محمد رحیم خان گه (1865 – 1910 ) جنرال -میور حربی عنوانلرنی بیردی . مستمکچیلر بونده ی عنوانلر و عرضیمس ساوغه-سلاملر عوضیگه محللی خلقنی بیملال یزیش اختیارینی گینه یمس ،اونینگ رهبرلری حق-حقوق لرینی هم ساتیب آلگن یدیلر. بو هم کملیک قیلگنده ی چاریزم استیعلا سیگه قرشیلیک کؤرستگنلیکلری اوچون بخارا و خیوه خان لیکلری روسسیه حربیلریگه میلیونلب سؤم جریمه تؤلشگه مجبور یتیلدیلر . مثلن ،باسقینچیلرنیگ اتریتلری 1868 أیل 23 جونده بخارا امیرلیگینی مغلوبیتگه اوچرتگچ ، زربولاقده امضالنگن بیتیمگه کؤره ،بخارا روسسیه گه 500 مینگ سؤم اوروش تاوانی تؤلیدیگن بؤلدی . بو خیل نا قانونی تاوانلر ،جریمه لر خیوه ،قؤقان خانلیکلریدن هم اوندیریب آلیندی . طبیعی کی ، اولرنینگ یوکی محنتکش خلق گردنیگه توشه دی . چاریزم نینگ تورکستانگه ایککینچی یوریشی 1853 أیلده جنرال پیروسکی باشلیق ایککی مینگدن زیاد عسکر و ضابط لرنینگ آق مچیت(قیزیل اؤرده )گه هجومیدن باشلندی . بیر نیچه کونلیک حیات-ممات جنگیده باسقینچیلردن 25 کیشی اؤلیب 46 کیشی یره لندی .آقمچت حمایه سیگه چیققن بوتون محللی اهالیدن یسه اتیگه 74 کیشی آمان قالدی ،خلاص.چار قؤشنیلری قورال سیز خلقنی رحم سیز لرچه قیرغین قیلدی .تاشکینت دن حاکم سبدالخواجه باشچیلیگیده 8 مینگ عسکر و کؤنگیللی آقمچت نی قیته قؤلگه آلیش اوچون قتتیق جنگ آلیب باره دی . بیراق استیعلاچیلر اوروش تجربه سیگه یگه بؤلیشلربیلن بیرگه تیش-تیرناغیگچه قوراللنگن یدیلر. وطنپرورلر جنگده 192 کیشی دن ایریلیب ،یره لنگن 92 جنگچینی تویه ، آت ، عراوه و یشکلرگه آرتیب غضب و الم بیلن آرقه گه چیکینیشگه مجبور بؤلهدیلر . قؤقان خانلیگی آقمچت نی روس باسقینچیلریدن قیتریب آلیش اوچون ینه قؤشین یوباره دی . 1853 أیلنینگ آخریده یعقوب بیک قؤماندانلیگیده 13000 کیشیدن عبارت یورت حمایه چیلری ع غنیملربیلن قتتیق جنگ آلیب باره دیلر. حرمتلی تاریخچی عالم ح.ضیایف “چاریزم استیعلاسی”دیگن مقاله سیده ( “شرق”یولدوزی” ، 1990 ،8-سان، “ملاقات” ، 1991 ، 3-سان )یازگنیدیک ،باسقینچیلر 55 کیشینی یؤقاتگنلری حالده یورت حمایه چیلریدن ایککی مینگ گه یقین کیشی اؤلدیریلدی و یره لندی . چار روسسیه نینگ استیعلاچی قؤشینلری 1860 أیلدن باشلب 6-7 أیل مابینیده زؤر بیریب اول پیشپیک ، سؤنگره تؤقماق قلعه سیگه هجوم قیلیب ، زمبره ک و میلتیق لردن اؤق یاغدیریب ، قورال سیز ، حمایه سیز ، بیچاره تینچ اهالینی زار ققشتیب ، بیگناه قان تؤکه دیلر.بوتون اؤرته آسیا خلقلری باسقینچیلیک اوروشی یؤلینی تؤسیش اوچون ایاققه توروشهدی. تاشکینت حاکمی قناعت شاه باشچیلیگیده اوروشگه آتلنگن اؤزبیک ، تورکمن ،قازاق،قیرغیز ، تاجیک و قاره قالپاق لر دن عبارت 20 مینگگه یقین فدایی وطنپرور پیشپیک آستانه سیده شیدتلی جنگ آلیب باره دی. چار روسسیه سی جنرال و ضابط لری بویروغی بیلن حمایه چیلرگه قرشی آتیلگن 2051 ته سنرید، 31879 ته میلتیق و 63 ته تؤپ اؤقیدن 1500 وطن پرور اؤلدیریبلیب ،کؤپلری یره لنهدی ، بندی قیلینهدی. پیشپیک اوچون بؤلگن قیرغینبرات جنگیده 574 حمایه چی اسیر آلینهدی . اولر آراسیده گی 82 سوداگر ، 92 اعیال و باله لر تقدیری هم اچینرلی بؤلدی.باسقینچیلر بندیلرگه نهایتده یامان مناسبت کؤرسه تدیلر .هر بیر اؤلدیریلگن چار روسسیه عسکرینینگ خونی اوچون محللی خلقدن شفقت سیز اؤچ آلیش آعادت توسیگه کیریب باره دی . روس باسقینچیلری شو یؤل بیلن وطن حمایه چیلری قلبیگه قؤرقو و غولغوله سالیشگه حرکت قیلهدیلر . چار روسسیه نینگ حربی متخصصلری ،جنرال ، ضابط لری اولیا آته (جمبول) ،تؤقماق ، پیشپیکنی یگهلشگه جان-جهدلری بیلن حرکت قیلهدیلر . کتابچه گه علاوه قیلینه یاتگن معلومات نامه ده یازیلگنیدیک ،پالکونیک سیمیرمن آتریدی 6 ته روته ، 6 ته یوزلیک کزک لر ،2 ته یوزلیک قیرغیز لر همده 12 ته آغیر تؤپ – زمبره ک ، 4 ته راکیته ، 8 ته مرتیر بیلن 5 مینگ کیشیلیک قؤقانلیک فدایی لرنی یکسان یتیب ، تؤقماق و پیشپیک قلهعه لرینی بوزیب تشلیدیلر .او یرده آلاتاو حربی اوکروگی برپا یتیلهدی . عینی وقتده 1864 أیلنینگ کوزیده پادپالکونیک کالپکوسکی (قیرغینده گی ” جسارتی ” اوچون جنرال عنوانی بیریلگن ) باشلیق حربی آترید -3 ته روته ، 2 ته یوزلیک دن عبارت و 6ته زمبره ک ، 2 ته راکیته قوریلمه سی بیلن قوراللنگن چار عسکرلری اوزون آغاچده وطن حمایه چیلری بیلن یوزمه-یوز جنگگه کیره دیلر . 20 مینگدن زیاد وطن پرور روسسیه ایمپیریه سینینگ زمانوی حربی تخنیکه بیلن قوراللنگن باسقینچی عسکرلری هجومیگه داش بیره آلمی،چیکینیشگه مجبور بؤلهدی . باسقینچیلر مقصدلریگه یریشیش اوچون تورکستان حدودیده یوزلب حربی استحکاملر قوریشنی دوام یتتیره دیلر . اولرگه مرکزدن دایمی حربی یاردم کیلیب توره دی . اولی آته نی قیته قؤلگه آلیش اوچون قؤقان خانلیگیدن 1500 کیشیدن عبارت خالص کار 1864 أیلنینگ بهاریده چاریزم جلادلری بیلن ینه تؤقنهشدی.بو گل هم قورال -اسلحه بابیده اوستون بؤلگن دشمن قؤلی بلند کیلهدی. بو جنگده وطن پرورلر 307 جنگچیسیدن اجره لهدی و 390 سرباز مجروح بؤلهدی. چار روسسیه نینگ مکار جنرال و ضابط لری الده ش ، قؤرقیتیش ،حیله ایشله تیش یؤلی بیلن عادی و ساده دل محللی خلق لرنی استه-سیکین بؤیسوندیره باره دیلر . بونینگ اوچون اولر “بؤلیب تشلب ،حکومرانلیک قیل”قبیلیده ایش توتیب ، مسلمان دینیگه منسوب تورکی خلق لرنی بیرلشیشگه قؤیمسلیک اوچون اولرنی بیر-بیریگه گیج-گیج لش اصولیدن اوستالیک بیلن فایده لهندیلر.

حدودی جهتدن کینگ میدانگه یگه بؤلگن قؤقان خانلیگی ملکینی باسیب آلیش اوچون چار روسسیه سی قؤشینلری (1864 – 1865 أیللری) اساسی هجومنی ویرنی (آلماتا)، تؤرکستان و چیمکینت شهرلرینی اشغال یتیشگه قره تدی .باسقینچی روس جنراللری ویروکین ،لرخی ، دیبو ،کلپهکووسکی باشلیق جنگری ضابط لر و عسکرلر 1864 أیلده تؤرکستان ، چیمکینت شهرلرینی باسیب آلیش اوچون قؤقان خانلیگینینگ لشکرباشیسی ( امیراللشکری)حلیم قل سربازلری بیلن حیات- ممتات جنگی آلیب باردی .1864 أیلنینگ کوزیده تؤرکستان تماندن جنرال چیرنهیوف ،اولیا آته تماندن جنرال لرخی قؤماندانلیگیده گی چار روسسیه نینگ عالی درجه ده قوراللنگن قؤشینلری قؤقانلیک وطنپرورلرگه قرشی شفقت سیز جنگ قلیشدی . چیمکینت نی ایاوسیز تؤپگه توتیب ،شهر و قشلاق بوتونلی ویران قیلیندی.امیراللشکر حلیم قل قوماندانلیگیده گی قؤقان خانلیگی مدافعه چیلری یاوز دشمنگه قرشی مردانه وار کورش آلیب باردیلر . بیراق بو جنگده کوچلر تینگ یمسدی . تکتیک و ستراتیژیک جهتدن جنگنی ایوشتیریش ، عسکرلرنی هجومگه شیئلش،سفربر قیلیش تجربه سیگه ،اویوشقاقلیق ،جنگاورلیک حالتیگه یگه بؤلگن چار عسکرلری هجوم قوراللریدن تؤغری و انیق فایده لهنیش صنعتینی یگهلهگن یدیلر. دایما اؤز صفینی ینگی کوچلر بیلن تؤلدیریب بارگن چار قؤشنیلری مغلوبیت کؤرمی ،غلبه سری اینتیلدیلر .

باز اوستیگه تؤرکستانلیک وطن پرور حمایتچیلر زمانوی قورال -اسلحه لرگه یگه یمسدیلر .عادی خلق قورال ایشلهتیش ،دشمننی مؤلجلگه آلیب آتیش مشقیدن یراق یدی.اوروش حربی صنعتی ایتیشمسدی .تورکستان ،چیمکینتده گی دهشتلی جنگنی اؤز کؤزی بیلن کؤرگن شاعر حسین شیخ (ادبی تخلصی”کمینه “) بیر شعری تاریخی مضمون یازدی.

شاعر وطن حمایه چیلری قؤللریده گی قورالدن تؤغری و ماهرانه فایده لهنه آلمهگنلیکلری طفیلی اوروشده بیگناه لر قانی دریا بؤلیب آقهیاتگنلیگیدن افسوس لهنیب شونده ی یازه دی :

مسلمان اؤق آتسه ، اؤروسگه تیگمس،

اؤروسلر آتگن اؤق خطا کیتمس.

حقیقتدن هم تورلی یورتلرده گی باسقینچیلیک و تلانچیلیک اوروشلریده مهارتی آشگن روس جنراللری ، ضابط لری و عسکرلری ،شاعر کمینه یازگنیدیک ،مؤلجلگه بیخطا اوریب ،همه یاقنی قانگه باتیردیلر .قؤلیگه قورال اوشلهمهگن ،اونینگ بیلن معامله قیلیش علمی یگهله مگن عادی خلق یسه دشمن مؤلجلیگه نشان یدی. ” بیز قورال اوشلشنی و آتیشنی بیلمیدیگن یریم یوایی آدملرنی قؤینی آتگندیک آتیب اؤلدیرردیک “،- دیب فخر و غرور بیلن محلی اهالیگه نسبتن نفرتین یشیره آلمی یازه دی روس ضابط لریدن بیری اؤز کونده لیکلریده .

چار حکومتی محلی خلقنی هر قنده ی یؤللرینی ایشلهتیب بؤلسه هم ، حتا ینگ مقدس تویغولریگه تجاوز قیلیش بیلن قؤرقیتیب باش یگدیریشگه حرکت قیلدی . مثلن ، جنرال چیر نهیوف تورکستان شهری تسلیم بؤلمسه ، شهرنینگ کؤرکی و یوره گی بؤلگن ، خلقنینگ عزیز زیارتگاهی حسابلنمیش خؤاجه احمد یسسوی مقبره سینی تؤپگه توتهجکلیگینی اعلان قیلهدی. و بو فقط پؤپیسه بؤلیب قالمسدن ، پالکونیک ویریوکین گروهی شونده ی قبیح ایشنی چیندن هم عملگه آشیره دی .شو طریقه اولر انسانیتنینگ یوکسک عقل- ذکاوتی بیلن برپا یتیلگن شهرلر ،تاریخی عابده لر کولینی کؤککه ساوردیلر . باسقینچیلرنینگ بوندن کؤزلهگن مقصدلری انیق یدی. بای قدیمی مدنیتمیزنی یؤق قیلیب ،بیز اؤتمیشیمیزده هیچ نرسه کؤرمگن و یره تمگن یاوایی بیر آلامان بؤلگنمیزو ، بوتون مدنیتمیزنی بیزگه اولر آلیب کیلگنلیگیگه اؤزیمیزنی هم ، باشقه لرنی هم ایشانتیریش و عوضیگه دایما منتدار بؤلیب ، اطاعتده یششگه مجبور یتیش-منه اولر کؤزلگن و کیئن چهلیک معلوم درجه ده یریشگن مقصد .

تورکستاننی ضبط یتیب ،چیمکینت و کیئن تاشکینت شهری تامان یوریش نیتیده بؤلگن جنرال چیرنهیوف باشلیق باسقینچیلیک یؤلینی تؤسماق ضرور یدی . تاشکینت لیک واقعه نویس مورخ محمد صالح قاری اؤزینینگ “تاریخ جدید تاشکینت ” ( ” تاشکینت نینگ ینگی تاریخی ” ) نامی قؤلیازمه اثریده ( ابو ریحان بیرونی ناملی شرقشناسلیک انیستیتوتیده گی 5732 رقملی قؤلیازمه ) یازیشیچه ،قؤقان خانلیگیگه قره

شلی جمع قشلاق و شهرلردن عسکر لر ، کؤنگیلیلر و وطنپرورلر خانلیک نینگ جسور لشکرباشیسی حلیم قل باشچیلیگیده چیمکینت حمایه سیگه آتلنهدیلر .بیراق جنرال چیرنهیوف باش بؤلگن ،باسقینچی قؤشینلر 1864 أیل 22 سیپتمبر ده کؤپلب تؤپ میلتیق ، زمبره کلر تینیمسیز اؤق یاغدیریب ،یورتیمیزنینگ مینگ- مینگ لب ، فرزندلرینی نابود قیلیب ، چیمکینتنی اشغال یتهدی.

پروفیسر ن. ضیایف ” چاریزیم استعلاسی ” مقاله سیده تاشکینت مغلوبیتی حقیده شولرنی یازه دی :

“تاشکینت شهری اوچون بؤلگن ایاوسیز جنگده چار عسکرلری 72 عسکرنی یوقاتگن بؤلسه ، مدافعه چیلردن اؤن مینگدن کؤپراغی اؤلدیریلهدی ، یره لنهدی ، کؤپلری سایبیریاگه سورگون قیلینهدی. جنرال چیرنهیوف قؤماندانلیگیده 1865 أیلنینگ جنوری آییده یورتنینگ 8 – 9 مینگ حمایه چی فرزندینی نابود قیلیش حسابیگه قؤقان خانلیگی اختیاریده گی چیمکینت شهرینی قؤلگه کیریتیش بیلن باسقینچیلر اول باشیده کؤزده توتگن مقصد اوزیل – کیسیل عملگه آشهدی . قتتال و جلاد روس لشکرباشینینگ یندیگی هجومی تاشکینتگه ،اوندن کیئن بخارا ، قؤقان و خیوه گه قره تیلگن یدی ” .

1864 أیلنینگ کوزیده چیرنهیوفنینگ تاشکینت نی باسیب آلیشگه بیرینچی اوروشی موافقیت سیز توگیدی . 1865 أیلنیگ یازیده او تاشکینت نینگ سو باشچیسی بؤلمیش نیازبیک قلعه سینی یگهلب آلگچ ،شهرگه نوبتده گی یوریشنی باشلیدی .چیرنهیوف اولا انهارنینگ سووینی بؤغیب آلیب ،تاشکینت نی 42 کون دوامیده سوسیز قالدیره دی. روس لر باستیریب کیلهیاتگنلیکلری تؤغریسیده گی خبرنی یشیتگن تاشکینتلیکلر قؤقان خانلیگیگه قره م بؤلگنلیکلری اوچون خاندن یاردم سؤره یدیلر. شهر دارغه سی حلیم قل تاشکینت اهالیسینی اؤز ایرک لری اوچون کوره شگه چارلب آتشین نطق سؤزلیدی. قؤقاندن یاردم کیلگچ ،تاشکینت حمایه چیلرینینگ سانی 30 مینگ کیشیگه یتهدی. رسمی معلوماتلرگه قره گنده ، روس عسکرلری 1950نفر بؤلگن.ترتیب و تشکیلاتچیلیکنینگ یؤقلیگی ، کیره کلی حربی تخنیکه بیلن تامینلنمه گنلیک سبب لی خانلیک قؤشینینیسگ سان جهتیدن اوستونلیگی هم تؤقنهشوده فایده بیرمیدی .چیرنهیوف حل قیلوچی حرکتنی جنوبدن – تیمور -دروازه سی طرفیدن باشلیدی . بو بیلن او قؤقان یاکی بخارادن کیلیشی ممکن بؤلگن یاردمچی کوچلریگه خلهقیت بیریشنی مؤلجلیدی.إیلک تؤقنهشو 1865 أیلنینگ 9 مییده بؤلیب اؤتهدی. چیرنهیوف حلیم قل هلاکتیدن کیئن شهر تسلیم بؤلر ،دیگن إیلینجیده هجومنی خیال تؤختهتیب توره دی . بخارا امیرینینگ قؤشینی یقینلهشیب کیلهیاتگهنیدن خبر تاپگچ ، 15 میده اؤتر کیچهسی شهر گه هجوم باشلشگه قرار قیلینهدی . 16 و 17 می کونلری هم کؤچه جنگلری دوام یتهدی .

جنرال چیرنهیوف باشلیق جلادلر تاشکینت شهری استعلاسی کونلری 12 مینگ دن آرتیق بیگناه آدملر قانینی دریا قیلیب آقیردیلر.

17 می کونی تاشکینت عیانلری قرشیلیکنینگ بیهودهلیگینی حسابگه آلیب ، شهرنی تاپشیریش اوچون مذاکره گه کیریشهدیلر . هارنبورگ جنرال -گوبیرناتوری کریژیژنوفسکی 1865 أیلنینگ سیپتمبرده محو قیلینگن تاشکینتگه کیلیب ، اونی مختار قره م ملک دیب اعلان قیلهدی.

چیرنهیوف شو أیلنینگ کوزیده یاق جزخ گه یوریش باشلیدی ، اما 1866 أیل مارچ آییده چیرنهیوف پطربورگگه چقیریب آلینهدی و اونینگ اؤرنیگه یوباریلگن جنرال رمانوفسکی 8 می کونی یرجرده امیر قؤشینلرینی مغلوبیتگه اوچره تهدی ، 24 می کونی خوجند ده هم روسلرنینگ قؤلی بلند کیلهدی. اوگوست آییده کرژیژنوفسکی تاشکینت ، خوجند و چیرچیق آرتی اؤلکهسینی روسییهگه قؤشیب آلیش تؤغریسیده کؤرستمه بیره دی .امیر بیلن مذاکره لرده کیلیشه آلمهگچ ، 2 اکتبر ده بخاراگه قره شلی اؤره تیپه قلعه سینی ، 18 اکتبر ده یسه جزخ نی استعلا قیلهدی . باسیب آلینگن یرلرده 1867 أیلده فوق العاده تورکستان جنرال – گوبیرناتورلیگی توزیلهدی .جنرال ک . پ . کوفمن باش قیلیب تعین لنگن بو گوبیرناتورلیکنینگ مرکزی یتیب تاشکینت بیلگیلهنیب ، سیردریا و یتتی سوو ولایتلری هم اونینگ ترکیبیگه کیریتیلهدی .

تاشکینت شهریده زؤر حربی استحکام برپا یتگن روسسیه ایمپیریه سی وطنداشی بیکوویچ-چیرکسکی باشلیق حربی آتیریتلری سفرینینگ فاجعه لی یکونی اوچون اؤچ آلیش مقصدیده بیرین-کیئن خوارزم ، قؤقان و بخارا گه قانلی یوریشینی دوام یتیره دی…

روس جنراللریدن فان کوفمن . فاندیر فلیت ، بردوفسکی ،ترانکی ،کالپکوپسکی ،ویروکین ،لامکین ،گالاویچوف ،گرادیکوف ،میللیر-زاکامیلسکی ،کانستنتینیویچ باشلیق حربی کوچلر 1873 أیلده خیوه نی یگه لب ، چار روسیه سی حکومتینینگ عالی مکافاتلری نی آلدیلر .ینگی توزیلگن تورکستان جنرال -گوبیرناتورلیگی تاشکینتنی اؤزیگه قرارگاه یتیب ، بخارا امیرلیگی ، قؤقان و خیوه خانلیکلریگه قره شلی برچه یرلرنی تیزراق باسیب آلیش باش ریجهلرنی توزیب چیقهدی .

روس قؤشینلری باسقینچیلیکنی اوج آلدیریب ، 1868 أیل 1 می کونی سمرقندنینگ چؤپان آته تیپهلیگیده بخارا قؤشینلرینی ینگیشهدی ، 2 میده یسه سمرقند شهری تسلیم بؤلیشگه مجبور قیلینهدی . روس عسکرلری سمرقند دن بخارا تامان گه چیقیشلری بیلن شهرده غزاوت باشلهنیب کیتهدی . 2 جون کونی شهر دیوارلری تکیده شهر سبز قؤشینی پیدا بؤلگهنیده آزادلیک قؤزغؤلانی اوجیگه چیقهدی . عمر خؤجه و جؤراب بای بؤلینمهلری هیچ بیر قرشیلیک سیز سمرقندگه کیریب کیلیشهدی ، بو یرده اولرگه شهر اهلی هم قؤشیلهدی . 650 کیشیدن عبارت روس گارنیزونی عسکرلری قؤرغانگه کیریب یشیرینهدیلر . مجاهدلر 5 کون دوامیده اولر اوستیگه هجوم اویوشتیریشهدی . 8 جون ده یسه کوفمن قؤشینی شهرگه باستیریب کیره دی و اونینگ برچه حمایه چیلری قتل یتیلهدی . بخارا و اطرافیده گی شهر ، قشلاقلرنی یگهلش یؤلیده چار روسیه نینگ باسقینچی عسکر و ضابط لری زربولاق تیپهلیگیده بخارا امیری مظفرگه قرشی توره دیلر . امیرنینگ 15 مینگ آتلیق ، 6 مینگ پیاده و 14 ته تؤپدن عبارت کوچلری جنرال -گوبیرناتور ک . پ . کوفمن قؤشینلری بیلن نهایتده آغیر جنگگه کیریشهدی .بو جنگده روسیه باسقینچیلری اوستون کیلهیاتگنلیگینی سیزگن امیر مظفر بوتون و برچه نی غزاوات اوروشیگه دعوت یتهدی ( قره نگ : “شرق یولدوزی” ژورنالی. 1990 ،8-سان ،185 – 187 -بیتلر ). بیراق زربولاقده گی مغلوبیت ،سمرقند قؤزغؤلانینیگ باستیریلشی بخارا بیلن بؤلهدیگن اوروش تقدیرینی حل قیلیب قؤیگن یدی و امیرگه روسیه بیلن توزیلگن بیتیمگه امضا چیکیشدن باشقه چاره قالمیدی . بیتیم شرط لری 1868 أیل 23 جونده قویده گیچه یدی : بخارا روسیهگه وصل لیکنی تن آلهدی و 500 مینگ سؤم اوروش تاواننی تؤلیدی.سمرقند و کتته قؤرغان ولایتلری روسیهگه بیریکتیریلهدی. بخارا چیت دولتلر بیلن علاقه قیلیش و مستقیل باغلهنیش حقوقیدن محروم بؤلهدی .شو أیلنینگ کوزیده یاق عبدالملک باشچیلیگیده کؤتریلگن قؤزغالان هم استعلاچیلر تامانیدن شفقتسیز لیک بیلن باستیریلهدی.

1870 أیلی اسکندر کؤلده روسلر اویوشتیرگن حربی یوریش نتیجه سیده زرافشان تیزمه سی هم اولر قؤلیگه اؤتدی. اؤرته آسیانی باسیب آلیش تاریخیده گی نوبتده گی باسقینچ خیوه خانلیگنی ضبط یتیش یدی. 1873 أیل می آیی اؤرته لریده تورکستان ، هارنبورگ و قفقاز گوبیرناتورلرینینگ گروهلری خیوه گه یقینلهشدیلر .روسیه قؤشیننی قیتریشگه اورینگن خیوه لیکلر تار-مار یتیلیب ، روس قؤشنی شهرگه دیرلی جنگ سیز کیریب کیلهدی و خان عملدارلری بیلن مذاکره آلیب باره دی . تینچ یؤل بیلن توزیلگن بیتیمگه کؤره ،خیوه خانی محمدرحیم 1873 أیل نینگ 12 اگوستیدن اعتبارن مستقیل تشقی علاقه لر آلیب باریشدن محروم یتیلهدی . عینی پیتده خانلیک روسیه گه 22 میلیون سؤم اوروش تاواننی تؤلهشی شرط قیلیب قؤیلهدی. آمو دریانینگ اؤنگ قیرغاغیده ، خانلیک پایهختیگه یقین جایده تشکل یتیلگن پطرا- الکساندورفسک قؤرغانی ( حاضرگی تؤرتکؤل) ینهده مستحکملهنهدی. خیوه خانی قره ملیکده اوشلب توریلگن بیر پیتده جنرال گالاویچوف باشچیلیگیده گی جزا تؤده سی تورکمن لرنی قیریب ،تار-مار قیلیشنی دوام یتیره دی .

قؤقان خانی خدایار خان نینگ آغمه چیلیک سیاستی طفیلی اوچینچی اؤزبیک خانلیگی هم اؤز مستقللیگینی بیر مدت سقلب تورالدی ، خلاص . 1874- 1876 أیللرده مرغیلانلیک اسحق ملا حسن اؤغلی باشچیلیگیده گی قؤزغالان نتیجه سیده قؤقان مستقللیکیدن محروم قیلینهدی. واقعه تفصیلاتی بونده یس . 1872 أیلده بیر گروه ناراضی فیوداللر خدایارخاننینگ قرینداشلریدن بؤلگن پؤلاد بیک نی تختگه کؤترماقچی بؤلهدیلر . او تختدن واز کیچگن ، فتنه چیلر راضیلیگی بیلن پؤلاد بیک اسمینی آلگن اسحق ملا غزاوتنینگ باشیده توره دی . 1873 أیلده اونگه عبدالرحمن آفتابه چی ،قؤقانینگ سابق حکمداری مسلمان قل نینگ اؤغلی ، بوندن تشقری خدایارنینگ تؤنغیچ اؤغلی نصرالدین ، اندیجان حاکمی و اونینگ اکه سی مرادبیک کیلیب قؤشیلهدیلر .قؤزغالانی باستیریشگه عاجزلیگینی پیقهگن خدایارخان “پشتیبان ایمپیره طور حضرت عالی لری “نینگ قدرتیگه سوینهدی و فان کوفمن گه دؤستانه مراجعت قیلیب ،علاجی بایچه تیزلیک بیلن قؤقانگه روس قؤشیننی و زمبره کلرینی یوباریشینی سؤره یدی. یورتنی ساتگنلیگی اوچون خدایار خان و یقینلریگه قرشی غزاوات اعلان قیلینهدی. خدایارخان 1875 أیل 2 جولای کونی اؤز عایله سی بیلن تاشکینت گه ، روس یلچیخانه سی پناهیگه قاچیب باره دی . تاریخچی عالم ن. بابا بیکوف ” قؤقان خزینه سی قهیرده ؟ “سر لوحه لی مقاله سیده ( ” خلق سؤزی ” گزیته سی ،1991 أیل 20 فبروری) یازیشیچه ،1875 أیلنینگ یازیده قؤقان خانی خدایارخان 70 کیشیلیک اهل اعیالی ، 500 گه یقین همراه لری ، 40 اراوه خزینه بیلن تاشکینتگه تورکستان جنرال -گوبیرناتوری فان کوفمن حضوریگه پناه تارتیب کیلهدی . کوفمن شو 40 اراوه خلق بایلیگینی آلیب ، خدایار خانینگ اؤزینی هارنبورگگه سورگون قیلهدی . کیئن چهلیک خان هارنبور توتقینلیگیدن قاچهدی . تاشکینتدن چیققچ،روس گروهی قؤقانلیکلرنی محکم قلعه یسده مغلوبیتگه اوچره تهدی و 29 کاگوست ده کوفمن قؤقانگه غالیب صفیتیده کیریب اباره دی . قؤقان عیانلری خدایارخان نینگ اؤغلی نصرالدین بیلک باشچیلیگیده اوندن عفو سؤزره یدیلر . 22 سیپتمبر ده کوفمن بیلن بیتیم توزیلهدی .بو بیتیمگه کؤره قؤقان خانی اؤزینی روسیه ایمپیره طورینینگ قولی دیب تن اآلهدی و جنرال – گوبیرناتور رخصت سیز هیچ قنده ی تشقی علاقه لر یاکی حربی حرکتلر قیلمسلیککه راضی بؤلهدی . شونده ی قیلیب ، قؤقان فیوداللری یورتنینگ ایرکینی بیای بیریب ، جانلرینی سقلب قالهدیلر .

خانینگ شرمنده لی قاچیشی حقیقتده گی خبر ینگی قؤزغالانگه سبب بؤلهدی. بو گل اونینگ مرکزی اندیجان یدی.قؤزغالانچیلر پؤلات خان نامی بیلن یورگن اسحق ملانی خان دیب اعلان قیلهدیلر . پؤلاتخانگه قرشی جؤنهتیلگن کوفمن آتریهدی اندیجان آستانه سیده مغلوبیتگه اوچره یدی . 1875 أیلنینگ 7 اکتبیریده یسه قؤزغالانچیلر خان قؤشینی ینگیب ،قؤقاننی یگه لیدیلر . خؤجندگه ، روسلر پناهیگه قاچگن عصیانچیلر 11 نومبر ده بلیقچی یقینیده جنرال سکابیلوف عسکرلری تامتنیدن تار-مار یتیلهدی. سکابیلوف یؤل-یؤلهکی قشلاقلرگه شفقتسیزلرچه اؤت قؤیدیریب ،یکسان قیلدیریب ،آلغه باره ویره دی .اندیجان شهرینی ایاوسیز تؤپگه توتدیریب ،ویران قیلدیرهدی ،اونینگ اؤز سؤزلریگه قره گنده ،اوچ مینگ چاغلی آدم ویرانلر تگیده قالیب کیتگن . 9 جنوریده سکابیلوف حرابه اندیجانگه کیریب بارگنیده پؤلاد خان قالگن -قوتگن کوچلری بیلن اوچقؤرغان قلعه سیگه چیکینگندی. 1876 أیلنینگ 28 جنوریگه اؤتر کیچه سی سکابیلوف تامانیدن یوباریلگن آترید اوچقؤرغانل یگهلیدی ،برچه حمایه چیلر اؤلدیریلهدی . بو یردن قاچیب اولگورگن پؤلاد خان کؤپ اؤتمی مرغیلانده قؤلگه توسهدی.

کوفمن بیر عمللب خلق حرکتینی باستیرگچ ،قؤقانی مستقللیگیدن محروم یتیشگه عهد قیلهدی ، 1876 أیلنینگ 19 فبروری ده قؤقان خانلیگی توگهتیلیب ، اونینگ اؤرنیگه فرغانه ولایتی تشکیل قیلینهدی . بؤیسونمس قؤقانلیکلرنی شفقتسیز قیره تگن جزا یکسپیدیتسیه سینینگ باشلیغی جنرال سکابیلوف یسه حربی گوبیرناتور قیلیب تعینلهنهدی . خلص ،پؤلادخان قؤزغالاننی اؤزبیک خلقنینگ اؤز مستقللیگینی سقلب قالیش یؤلیده گی کوره شنینگ سؤنگگی باسقیچی بؤلدی و شوندن سؤنگ اوچهله اؤزبیک خانلیگی هم روس پادشاه لیگیگه تؤله قره م بؤلیب قالدی.

اؤن میندن آرتیق مریدی بؤلگن دوکچی ایشان باشچیلیگیده گی اندیجان خلق قؤزغالانی ( 1898 أیل .) هم یقینلرگچه دینی پرده گه اؤره ب، اونینگ صنفی ماهیتی یشیریب کیلیندی . اصلیده یسه بو چاریزیم نینگ دهشتلی ظلمیگه قرشی آلیب باریلگن ملی آزادلیک حرکتتی و عصیانکارلیک کوره شی یدیکی ، اونینگ نتیجه سیده قربان بؤلگن ،یره لنگن و سایبیریاگه سورگون قیلینگن خلق پرورلرنینگ انیق سانی معلوم یمس .ایریم منبعلرده مذکور قؤزغالان قان بیلن باستیریلگچ ،226 کیشی اؤلیم ، 777 کیشی یسه قهماق جزاسیگه بیوریلنگنلیگی یازیلگن ،باشقه بیر حجتده 380 وطنپرور اؤلیم حکم یتیلیب ،208 کیشی سایبیریاگه سورگون قیلینگنلیگی ایتیلهدی. مستعبد چار روسیه سی ظلمیگه قرشی اندیجانلیک دوکچی ایشان باشچیلیگیده بؤلیب اؤتگن خلق قؤزغالاننی بیر جهتی بیلن روسیه تاریخیده گی یمیلین پوگهچف قؤزغالانینی اسلتهدی.

اؤزبیک خلقینینگ اصل و وطنپرور اؤغلی یتوک عالم فاضل بیک آته بیک اؤغلی قاضیوف ظالم و مستعبد روس باسقینچیلهرینینگ قانخؤرلیگی و وحشیلیگینی فاش یتیب ، “دوکچی ایشان واقعه سی ” (اؤزدونشر،تاشکینت 1927-سمرقند)ناملی تاریخی اثر یازدی . مولف اؤز کؤزی بیلن کؤرگن ،بیلگن واقعهلرنی خالص بیر مورخ صفتیده قلم آلگن .کتابنینگ “مینگ تیپه قشلاغی ” ، “ایشاننینگ شکلی و هنری ” ، “کرامتلی مهمان خانه ” ، “اؤت- آلاوسیز آش پیشیریش ” ، “چار حکومتینینگ قرشیلیک حره کتی ” ، ” ایشاننینگ هجومگه حاضرلیک کؤریشی ” ، “خلقنینگ قؤزغالانگه چیقیشی ” ، “اندیجان ینگی شهریده گی عسکرلرگه هجوم ” ، ” آق دؤپی ایله سلله هلاکتتی ” ، “ایشاننینگ قؤلگه توشیشی ” ، “اسیر بؤلغانلر و قملغان بیچاره لر ” ، “دار تگیده ” ، ” حکم کونلری ” ، “اؤلیم جزاسی ” ، ” کفن کیدیریش ” ، ” مینگ تیپه نی تؤپگه توتیش ” ، ” اؤلیک فروش لر ” ، ” ویرانه” و ” مرحمت “، ” استبدادنینگ اؤلیمی ” منبع باب و بؤلیم لریده چار روسیه سینینگ تورکستانده گی و اندیجانده گی استعلا چیلیک تاریخی با تفصیل بیان یتیلگن .

مولف بیگناه آدملرنی اؤلدیریش ، قمش ، اوریب معیوب قیلیش ، مومن بیچاره لرنی حقارتلب ، حقیر قیلیش واقعه سینی شونده ی تصویرلیدی : ” ایشان گه قرشلی ” دیب کیمنی توتیب بیرسه ،بیسؤراغ قمیدیلر . خصوصن ،تاغلردن کتته لرینی اوشلب کیلیب ، حربی باشلیغی هر کون بیش- آلتیتهسینی تورمهدن آلیب چیقیب ، اؤرتهگه یاتقیزیب کلتکلیدیلر . اوزون قمچی ساپیدیک توت-قیراغاچ شاخلری بیلن بندیلرنی آلیب چیقیب ، عسکرلر اؤرته سیده یلنغاچ قیلیب ،لؤنگگه یتقیزیب ، تورت عسکر باسیب توره دی . تؤرتاوی اؤشل کلتک بیلن آرقهسیگه اره دی . اگر کلتک سینیب کیتسه ،باشقه سینی آلیب اورهدی . قیرق-یلیک مرته اورگنچه ” داد “دیب توره دیر ،بوندن سؤنگ آوازی چیقمیدی ،بیهوش بؤلغاندن کیئن ایککینچیسینی یاقیزه دیلر ،باشقه لری قره ب توره دیر. شو خیلده همه سینی اوریب بؤلوب ،اولگنی بؤلسه ، باشقه قؤیوب ،تیریک بؤلسه ،زؤربیلن یورگیزیب فقماق خانه گه آلیب کیره دیر “. (فاضل بیک . دوکچی ایشان واقعه سی . اؤزدونشر ، تاشکینت-1927-سمرقندن.)

خلص ،ایرک و آزادلیک دیب چار روسیه سینینگ مستملکهچیلیک ظلمیگه قرشی چیققن حمایه سیز ،حقوق سیز ،قورال- یراق سیز بیچاره خلقنی چار چیناونیکلری ،عملدارلری ،بغری تاش و بی رحم ضابط لری ، عسکر لری انه شونده ی بی ایاو جزالنگنلر ،تحقیرلنگنلر . اولرنی عادی حق -حقوقلریدن محروم قیلگنلر .تورکستان اؤلکه سینینگ قیریده بؤلمسین ،روسیه ایمپیریه سینینگ باسقینچیلیک و تلانچیلیک سیاستیگه قرشی کؤتهریلگن هر قنده ی کوچ اؤن و یوز برابر آرتیق حربی کوچ ضربه سیگه اوچرر یدی. ینه بیر مثال صفتیده تورکمنستانینگ کؤکتیپه قلعه سیده گی قانلی فاجعه نی یسلیلیک. ینه بیر مثال صفتیده سهل آرقه راق قیتیب ، روسیه نینگ اؤرته آسیا نی باسیب آلیش تاریخیده گی سؤنگی و ینگ قانلی صحیفه نی – تورکمنستانینگ کؤکتیپه و دیگلی تیپه قلعه لریده گی مثل سیز فاجعه لرنی یسلیلیک.

مجید حسن نینگ ” یورت باشیده گی قیلیچ یاکی إستعلأ “(تاشکینت”عدالت”1997) کتابیدن آلیندی.

تیارلاوچی :داکتر عزیزالله فاریابی