یوسف خاص حاجب

بلاساغونلیک یوسف خاص حاجب متفـکّر،ادیب،تورکی شاعر،دولـت اربابی و مشـهور«قوتادغوبیلیک»(سعادتگه یؤللاوچی بیلم)اثری نینگ موللــفیدیر.یوسف اونینگ اصل آتی   تخمن،(۱۰۲۰-۱۰۲۱)أیللری آره سیده شرقی تورکستان-حاضرگی اؤیغورستانگه قره شلیبلاساغونده دنیاگه کیلگن. بلاساغون 11-عصرقاره خانیلر دولتی نینگ گورکیره ب رواجلنگن مرکزلریدن بیری بؤلگن(اؤتمیشده اولکن مدنیت اؤچاغی سنلگن بلاساغون وکاشغرکبی مرکزلردن،اؤیغورعالملری کیینگیی أیللردوامیده، 3600 نام آستیده گی قؤ لیازمه نی تاپیب ثبت ایتگنلر). تاریخی منبعلرده بلاساغون قرااؤرده،غــَوبـلیغ،غــَزاؤرده،قیزاؤرده وقیزبالیغ ناملری بیلن هم اتــَلگن.

یوسف خاص حاجب حقیده گی معلوماتلراونینگ«قوتادغوبیلیک» اثریده قید ایتــــیلگندیر.     کتاب نینگ خاتمه سیدن معلوم بؤلگندیک،یوسف حیاتی نینگ سؤنگگی پیتـــــلریده قــــیین   دملرنی باشدن کیــــچـــیرگـــــن.

ادیب بلاساغونده توغیلیب،قشقرده اؤسیب وایه یته دی.اوفارس،عرب وتورکی تیللرنی پخته  ایگلله گن.تورکی شعریت نینگ اینگ زبردست نماینده لریدن بؤلگن یوسف اؤزدوریده گی  تورکی تیلنی کینگ یاییش،رواجلنتیریش وآبرینی کؤتریش بؤییچه مقصدلی إیش وفعالیتلر       آلــــیب بارگـــن.

شاعریوسف 1070-1069-إییلرإیچیده اؤزی نینگ شاه اثرینی یره تدی. بوایجادی بیلن اولوغ یوسف تورکی شعریت نینگ ایپیک داستانچیلیگگه اساس سالــَدی.اثرنی شاعرقشقرده 18 آی دوامیده  یازیب بیتیره دی. شاعر: « بوسؤزنی توگل اؤن سککیزآیده ائتدیم،تنله دیم،فرقله دیم،تیریب سؤزأیغدیم»-دیدی.

واثر قشقرده توکه تیلگنی  ائتیله دی:

بَریسی بیــتیلمیش،یتورمیش نظام،

بو قـــشقر ایلینده قؤشولموش تمام.

مضمونی :

بَرینی یازدیــــــم،ترتیــــب بیردیم،

بوکتاب قشــــقرایلیده تمامیگه یتدی.

کؤپ اؤتمی عرب وعجم ده،یوسف خاص حاجب نینگ بواؤلمس اثری تورکی شهنامه،دیب تن آلیندی.اولوغ یوسف«قوتادغوبیلیک»نی قاراخانی حکمدارتـــَوغاچ بـُغراخانگه تقدیم ایته دی. تمغاچ خان،یوسف نینگ اولکن ادبی ومدنی فعالیتلری اوچون اونگه خاص حاجب(ایشیک آغه سی)لقـــبینی بـــیـــــردی. یوسف خاص حاجب اؤزی نینگ«قوتادغوبیلیک»اثری بیلن نه فقط اؤزبیک تورکی ادبیاتی نینگ قهرمانلیک داستانچیلیگینی باشلب بیردی،بلکی،اونی اولکن باسقیچگه کؤتردی هم.

اثر«شهنامه»گه اؤخشب عروض نینگ متقارب(فعولن فعولن فعولن فعولن) وزنیده یازیلگن.اثرقیسقه مقدمه بیلن باشلنه دی.کیین حمد،نعت وبغراخان نینگ توصیفی،بیلیم تعریفی،شاعر نینگاؤز-اؤزیگه مراجعتی،ایزگولیک عمللری،اوقو- ادراک فایده لری،کتابگه نام بیریلشی یازیلگن و12 – بابدن واقعه لرباشلنه دی.

کتاب 73 بابدن عبارت بؤلیب،6520 بیتدن تشکیل تاپگن.اثرقؤلیازمه سی نینگ اوچ (وین،قاهره ونمنگان)نسخه سی موجود.تورکی خلقرنینگ مشترک ادبی میراثی حسابلنگن« قوتادغوبیلیک»اؤشه دورتورکی ایلت وقبیله لرنینگ توشونرلی تیلیده بیتیلگندیر.اثرداستانی،بدیعی واقعه لری  بیلن بیرگه قاره خانیلردوری عرف-عادتی،معنوی اخلاقی مساله لری وتورموش طرزی بدیعی عکس ایتتیریلگن.

شرقی تورکستان ادبی حوزه سی نینگ اینگ یتوک نمونه سی بؤلمیش،«قوتادغوبیلیک»نی باشقه تاماندن،قاره خانیلر سلطتنتی نینگ«نظامنامه» سی دیب هم ائتیش ممکن.اثرده مجازی تمثاللر:

کون توغدی- عدالت رمزی،آی تؤلدی- بخت- سعادت تمثالی،اؤگدولمیش- عقل-ذکاوت رمزی و اؤزغورمیش قناعت صفتیده گوده لنتیریلگن. بواثرنی ائریم شرقلیکلر«زینت الامرا»،«پندنامه ملوک»،ختایلیکلر«ادب الملوک»،وماچینلیکلر«امین الملکت»،- دیب اته شگنلر.سهل کم 950 آلدین یازیلگن بوشاه اثر1971ینچی أیللی تورکیشناس قیوم طالب اف تمانیدن ایسکی متن بیلن بیرگه حاضرگی اؤزبیک ادبی تیلیگه اؤرگریب تیارلنگن.

بویوک یوسف خاص حاجب نینگ قچان اؤلگنی معلوم ایمس؛بوگونگی کونده اونینگ قشقرده گی مهابتلی مقبره سی کتته –کیچیک، خاص وعام اوچون تبرک قدم جاه دیر.

یوسف خاص حاجب نینگ سؤزلریدن نمونه :

بیگی ایزگو بؤلسه بودون برچه توز،

بؤلور قیلقی ایزگو  یاریقلری اوز.

مضمونی:

(اگر بیگی یخشی بؤلسه، برچه خلق تؤغری بؤله دی،

اونینگ قیلیقلری یخشی،فعل-او،اطوار گؤزه ل بؤله دی).

اؤزی یتتی،توزدی کؤریل- کون إیشی،

ته قی  مه تیلر  یردی اؤزوروم کیشی.

(ایل- خلق(مملکت) إیشینی اؤزی بجا کیلتیردی و توزدی،

او ینه سره کیشیلرنی  إیستر ایدی،)

یکی ننــگ تورور یلکه به غی بیکی،

بیری سه قلیق-اول،بیر-تؤرو، یل کؤکی.

مضمونی:

(إیککی نرسه ایل اوچون باغیچدیر،

بیری هوشیارلیک بیری عدلتلی سیاست بولرنینگ)

اویله –اول اوقوش،کؤر،قه ره غوکه کؤز،

اؤلوق تنگه جن – اول،اغین تیلقه سؤز.

ذکرالله ایشانچ