دوغو تورکيستاندا، اؤزلليكله ده اويغور بؤلگه سينده ياشانان آغريلارين قيسا بير مودت سونرا اونودولماسي بير اينسانليق آييبيدير. بو اونوتما و يا يوخ سايما غفلتي، تئز-تئز تکرارلانديغي حالدا سانکي چوخ طبيعي بير شئيميش کيمي کيمسه بونو ياديرغامير. 35-40 ميليون اينسانين قدري چين کيمي اوزاق دوغو اژداهاسي نين اينصافينا بوراخيلميش وضعيتده دير.
تاريخ بويونجا اؤزوندن ان آز 50 قات داها سيخليق چين بيرليکلريني قورخودوب بؤيوک چين سدديني ائتديرن تورکلرين آغلا سيغماز بير يازيقليغي اولاراق دونيانين اؤنونده کي ان جيدي گوندميني مئيدانا گتيرير. چونکي بير آسلان اؤز بؤلگه سينده آسلانليغيني ائده بيلمزسه کافتارلار اونون يئريني آلا بيلر و بير خاوس دوغولار. بو گون بيزيم مدنيتيميزه صاحیب اينسانلارين ياشاديغي بؤلگه لرده کي اسل ناراحاتليق بوندان قايناقلانير. بيزيم ايداره ائتديگيميز يئرلرده کيمسه بيزيم آتالاريميز قدر عدالتلي اولا بيلمه ديگي اوچون ايداره ائده بيلمير؛ بو گون تورکييه ده کي ايداره چيلرين ان بؤيوک مسلسي عدالتي تأمين ائده بيلمه مکدير. بوندان 20 ايل قدر اول، تيانئنمئن مئيدانيندا نوماييش ائدن تورکيستانلي گنجلرين اوزرينه آتش آچان چين اوردوسونون بئش مين گنجي قتل ائتديگيني و جسدلري نين اوزريندن تانکلارين کئچديگيني بوتون دونيا مئدياسي گؤستردي، آما بونون بمت- ده بئله کيفايت قدر موباحيثه ائديلمه ديگي گؤرولدو. چونکي چين، ب.م.ت تهلوکه سيزليک شوراسي نين بئش دايمي عوضووندن بيري اولدوغو اوچون هئچ بير باغلاييجي قرار آلينا بيلمه دي. بو گون ده دؤرد آي قدر اول قتل ائديلن مينه ياخين اينسان يانيندا مين قدر حبس اولونان تورکيستانليلارين عاقيبتيندن کيمسه خبردار دئييل. بوتون بونلارين سببي، اصلينده بيزيم بيزه ياراشاني ائده بيلمگيشيميزدير.
سون گونلرده آذربايجانلا تورکييه آراسيندا ياشانان بايراق بؤحراني نين اصل سببي ده بودور. اگر بيزيمله عئيني ديل و دي نين منسوبو اولان دؤولتلرين بير-بيرييله علاقه سي سووئت بلوکو دؤورونده کي قدر نيظاملي و اينتيظاملي اولسايدي بو نؤودن چتينليکلر ياشانماز، اويغورلاري تک بوراخمازديق. تورکيستانين آغريلي تاريخي منه بئش ايل قدر اول محمد امين باتار ايمضالي بو ترجومه ده بير مايل گلميشدي: ”يوردلاري چين ايشغالي آلتيندا اولان دوغو تورکيستان خالقينا قارشي عيرقداش اولاراق بيلينن قازاخيستان و قيرغيزيستانين و ده موسلمان بير اؤلکه اولان پاکيستانين دوشمنجه توتومونو آنلاماق مومکون دئييل. حالبوکي؛ دوغو تورکيستان خالقي ايللر ايليدير اسير دوغو تورکيستانين قورتولوش موباريزه سي يولوندا فعاليت گؤستررلرکن، او زامانلار (1990 ايلي اولي) کؤهنه سووئت لر بيرليگي نين اسارتي آلتيندا اولان باتي تورکيستان تورکلري نين ده قورتولوشو اوچون سعي صرف ائتميشلر. سووئت لر بيرليگي نين داغيلماسيندان سونرا موستقيل اولان قازاخيستان و قيرغيزيستانين ايسه بو آنداکي داورانيشلاري دوغو تورکيستانليلارا قارشي هئچ ده دوستجا، قارداشجا و وفاليجا گؤرونمه مکده دير. چينلي لر ايسته يير دئيه رک چينلي لره تسليم ائديلن و اعدام ائديلمه لرينه سبب اولونان اويغورلارين سايي آز دئييل.“ بونا نومونه اولاراق، آوسترالييادا اؤيرنديگي بير حاديثه سي ايضاح ائدير، ”نورپولات عبدوللاه آدينداکي دوغو تورکيستان اصللي بير اويغور تورکو ”آختاريلان تئرروريست“ گوناهلانديرماسييلا چينين ياخين دوستو اولان قازاخيستان حؤکومتي طرفيندن حبس اولونموشدور“ دئيه رک حکايه ني يئکونلاشديريردي. يئنه او گونلرده عاغيللي کئنتئله بير علاقه دارين گؤندرديگي و چين رهبرليگينده کي تورکيستانلي لارين ياشاديغي جان يانديريجي حاديثه لري ايضاح ائدن باشقا بير مايل ده بئله ايدي: ”پئکيندن غربه گئدن اكسپرسله 4 گونده ليک بير سفردن سونرا چاتيلان چينين وحشي غربينده، عصرلرين آشينديرماسينا موقاويمت گؤسترن چين سددي نين يوزلرله ميل کناريندا؛ شيمال-شرقيني موغوليستان، غربينييه افغانيستان، جنوبونو تيبئت يايلاسي نين چئويرديگي سينجان اوتونوم اويغور بؤلگه سي اولور.
قوم چؤلو ايله قابلي اراضيده يوکسلن داغلار و سککيز ميليون موسلمان. سينجان بير چوخ ژئوپوليتيک حساس بؤلگه لرين عکسينه هئچ بير يئرين اورتاسيندا، گونون چوخ کريتيک بير يئرينده دئييل. 20. عصر باشلاريندا اينگيليس کاشيف Aurel Stein بؤلگه نين ”هر يئرده اؤلومو خاطيرلادان“ وحشي بير سسسيزليگي خاطيرلاتديغيني يازميشدي.“ بوتون بونلاري داها ياخشي قاوراماق اوچون، دوغو تورکيستانين تاريخينه قيساجا نظر سالماقدا فايدا وار. بورادا ياشايانلارين وضعيتين ياخشي آنلاماق اوچون بونو دا بيلمک لازيمدير: 18. عصره قدر سينجان، يا اورتا آسيا ايمپئراتورلاري طرفيندن ايداره اولوندو و يا صاحیبسيز قالديغي اوچون ايداره اولونا بيلمه دي. 1950ده ماونون کوممونيست پارتيياسي، چين مدنيتيني و سيياستيني گوجلنديرمک اوچون رهبرليگي پئکينده تک الده مرکزيلشديرينجه ده اويغور تورکلريني ده آسسيميلياسييا ائتمک ايسته دي. بونون معناسي، چين خانليغي دؤوروندن بري استئپلرده سورمکده اولان ديني، مدني عنعنه و عنعنه لرييه تيبئتده و موغوليستاندا اولدوغو کيمي تضييق آلتيندا توتاراق يوخ ائتمک ايدي. بئلجه اورتا آسيا طايفالاري قازاخ، قيرغيز، اؤزبک، تاجيک و تاتارلار يانيندا تاماميله اويغور اصللي موسلمان تورکلرين مئيدانا گتيرديگي سينجاندا مدنيت اينقيلابي وحشي و قانلي شکيلده تطبیق اولوندو. اويغورلارين ايسلام و بوديزم اوليندن موغول ايمپئراتورو چينگيز خان دؤورونه قدر ياشاديقلاري مدنيت ايچينده عرب حرفلرييله يازيلان چوخ زنگين ديللري واردي. بو زنگينليک جهالتله بوغوشان بؤيوک چين قيطعه سي ايچينده ايداره چيلره قارشي هر واخت بير تهديد مئيدانا گتيردي. کوممونيزم اولکي 200 ايلليک دؤورده اويغور تورکلري چين سووئرئنليگينه قارشي 42 دفعه عوصيان ائتديلر. بو عوصيانلاري باسديرا بيلمک اوچون مينلرله مسجيد ييخيلدي، ايماملار زيندانلارا آتيلديلار. مدنيت اينقيلابيندا چادرالي اويغورلار و ديگر ايسلامي گئييملري اولانلار حبسخانالارا گؤندريلدي. بير چوخ موسلمان سؤزجو شعوورلو اولاراق اؤلدورولدو. اويغور ديلي مکتب پروقراملاريندان چيخاريلدي. يوزلرله آيدين يالنيز اويغورجا يازديغي اوچون آيريليقچيليغا دستک وئرير دئيه زيندانلارا آتيلدي. چين رهبرليگي، اويغورلار اوزرينده ان اخلاق خاريجي دوغوم ايداره سي تطبیق ائدرکن خانليق دؤوروندن قالان اهاليدن هر ايل 300 مين آدامي داها غربه سوردو. 1997-جي ايلده اويغورلار اؤز آنا وطنلرينده آزليق وضعيتينه سالينديلار.
چينلي لر شوبهه لي گؤردوک لري يوزلرله اويغور موقاويمتچينييه دوشرگه لرينه گؤندردي. محکمه لره گؤندريلنلرين چوخو عوموميتله گولل ه يه دوزولدولر. آمئريکايا اوميد باغلايان اويغورلار بو گئرچکلردن دونيانين چوخ خبري يوخ؛ دونيا ايله بيرليکده تورکلرين ده خبري يوخ… تأسوف کي، بوتون دونيا تورکلري کيمي اويغورلار دا آمئريکاليلارين بير گون گليب اونلاري قورتاراجاغينا اينانيرلار، آما آمئريکانين اونلاري ايلک فورصتده چينه ساتاجاق قدر راحات اولدوغونو بيلميرلر. ايشده بورالاري گزن آمئريکاليلاردان بيري نين گزينتي قئيدلريدن بعضي حيصه لر: ”منيم آمئريکالي اولدوغومو اؤيره نينجه اوزلري گولومسه دي. بيري، بيز آمئريکاني سئويريک، اونلار بورا گله جکلر و چيني بو تورپاقلاردان چيخاراجاقلار…!“ دئدي. بير باشقا ياشلي: ”من آزاد آسييا راديوسونو دينله ييرم. آزاد آسييا راديوسو اويغور ديلينده نشر ائدير. آمئريکا گله جک و بيزيم آزادليغيميزي وئره جک. بونا اينانيريق لاکين نه واخت…؟“ دئدي. ان گئنيش اويغور موستقيلليک قروپو، دوغو تورکيستان ايسلامي حرکتي(ETIM, East Türkistan Independence Movement) اويغورلاري آزادليقلارينا قوووشدورماق اوچون چاليشير. من بو اينسانلارا آمئريکاليلارين اکثريتي نين اويغور دئيه بير جمعيتدن، دوغو تورکيستان دئيه بير اؤلکه دن و سينجان دئيه بير بؤلگه دن خبرلري اولماديغيني نئجه سؤيله يه بيلرديم؟ 1999دا سينجانين جنوبوندا ايپک يولو شهري کاشگارا گزينتيم اسناسيندا غرب مئدياسيندا ضعيف بير قييامدان دانيشيلميشدي.
چينليلر تاريخي شهري پرئفابريکه ستروکتورلارلا اؤرتولن چوخ کيچيک بير قيسيمي خاريجينده تاماميله يئرله بير ائتديلر. لاکين اويغورلارين بونو قبول ائتمه سي مومکون دئييلدي. 11 سئنتيابردان سونرا بوش رهبرليگي، افغانيستان و عيراق ايشغاللارينا بيرلشميش ميلت لر تهلوکه سيزليک شوراسيندايا وئتوسو ايله قارشي چيخماماسي اوچون، چينين ”تئرروريزمله دؤيوش“ مؤوضوعسوندا دستگيني تأمين ائتمک اوچون تيبئتلي لري و اويغورلاري دا تئرروريست تعريفي ايچينده ازمه سينه دستگيني آچيقلادي. سينجاندا حربي وضعيت سورمکده، 11 سئنتيابر هوجوموندان سونرا يوزلرله حبس و 9 حدديندن آرتيق دينجي.! و تئرروريست. !!! گولله يه دوزولدولر. اعدامليقلاردان بيري، ”ميلليتچي بؤلوجو گوجه ياتاقليق ائتمکدن“ اعداما محکوم ائديلميشدي. او سيرادا پيچيلتي حاليندا آمئريکاليلارين سينجانا گله جگيني و اؤزلريني چين ظولموندن قورتاراجاغينا اينانديغيني سؤيله ييردي.“ بو گون ياشانانلارين گئريسينده بئله قانلي بير تاريخي کئچميش يانيندا، دونيادان خبري اولمايان اويغورلو چاره سيزلرين سهو اوميدلري نين ده تاثيري وار. بوندان خيلاص اولماق لازيمدير.
اویرنجی
Filed under: تورکستان،تاریخ،شرقی تورکستان

