بابر شخصی ده قره مه قرشیلیک

اوروش و لشکر باشلیک

مقدمه

بابر دنیا سی واونینگ شخصی ده بولگن قرمه قرشیلیکلر توغریسیده بحث قیلر ایکن میز.بیر ینچی دن بابر یشه گن محیط و بابر حکومت سوره دیگن محیط لر همده اونینگ قنچه لیک بولگن تاثیراتی نی ایسدن چیقر مسلیک کیره ک.

بابر اندیجان و فرغانه اقليمیده یشب کته بولدی توستدن آته سی ییقیلیب اولگنی بیلن اونینگ شخصی ده کته بیر اوزگریش کلیدی . بو اوزگریش نیمه دیر. البته که جواب پادشاهلیک قیلیش وآته جایی نی بوش قویمس لیک ایدی- کیینچه لیک بولیب اوتگن اوروش – یوریشلر کشور گشالیک – گاه سینیش و گاه سینديریش – گاه اوستون لیک و گاه توشکونلیک و شکست – آنه وطندن ییراق لنیش باشقه یورت لرنی اینقسه خراسان – کابل نی ایکينچی وطن بیلیب – اوز آنه وطنی نی – هیچ قچان ایسدن چیقر مسلیک وشوکبی باشقه مساله لرنی قیسقه صورتده سنب اوتماقچی میز- البته !

بابر اوزی کوتمه گن دور ده تخت گه چیقه دی. آته سی ( عمر شیخ میرزا) نینگ جرگه یقیلیب هلاک بولیشی سببلی تخت گه چیقه دی بابر یازیشیچه .

« خچند سوی نینگ جنوب جانبی دین سلطان احمد میرزا و شمال طرفیدین سلطان محمود خان عمر شیخ میرزا نينگ اوستیغه چیریک تارتتیلر .

بو اثناده غریب واقعه دست بیردی … اخسی قرغانی بلند جر اوستیده واقع بولوبتور.

عمارت لرجریاقه سیده ایردی . اوشبوتاریخده دوشنبه کونی رمضان آیی نينگ

تورتیده عمرشیخ میر زا جردین … شونقار بولدی.اوتوزیاشرایردی»(1)

_ شونده ی قیلیب بابر اوزآته سی تو غریسیده : چون عمر شیخ میرزا بلند همتلیق و اولوغ داعیه لیق پادشاه ایدی همیشه ملک گیرلیک دغدغه سی بار ایدی . نیچه نوبت سمرقند اوستیگه چیریک تارتتی بعضی محل شکست تاپتی بعضی محل بیمراد یاندی ( 1) دیب یازگن ایدی.

لیکن بو مرتبه آته سی اوروش سیز و ناگهانی صورتده ییقیلیب اولیشی ، جوده قتتیق فاجعه ایدی . بابر بو بیر فوق العاده فاجعه و قیغولی حادثه ده اون ایکي یاشیده تخت گه چیقدی . یخشی بیلیم آلدی تربیه لندی تیمور یزاده لیل قانی تامیرلریده جوش اوریب ، رنج و مشقتلر نی کوریب ، ییریک امپراتور لیکنی قوریش گه موفق بولدی.

بابر انقراض گه یوزلنگن تیموری لر حکومتی نی اسرب قالدی . فرغانه ده توغیلیب اوسگن شهزاده اون ایکي یاشده اندیجانده حاکمیت تختیگه اولتیرگن، ایکي اوچ مرتبه سمرقندنی قولگه آلگن بابر، شیبانی خان لردن قتتیق شکست ییب، فرغانه و ماورالنهرنی ابدی قالدیریب خراسان تمان یول آلدی .

بابر باشلانغیچ پیت لرده کتته و ناتیج ولایت نی باشقریش اوچون انچه اوریندی . اندیجان اطرافیده گی شهر لر گه یوریش لر قیلیب 1497 ییل نوامبر آیی نینگ ایکینچی یریمیده سمرقندني ایگلادی …. بابر سمر قند ده اوچ آیدن کوپراق بولدی . بو آره ده اندیجان دن تشویش لی خبر کیلگچ 1497 ییل نینگ فبر وری آییده اندیجان گه سفر قیلدی . اما بابر نینگ اوزی اعتراف ایتگنی دیك ، « اندیجان غه سمرقندنی انلیکدین بیر دوک » اندیجان هم ایلیکدین چیقمیش ایدی . سمرقند دن اجر لگن اندیجان نی آلالمه گن بابر گاه مرغیلان ، گاه خجند، گاه کان بادام ، آره سیده یوردی نهایت مدد ایستب ، تاشکینت حاکمی( تاغه سی سلطان محمود خان ) آلدیگه باردی . قه یتیب ینه اندجان تمان کیلیب، اونینگ اطراف لرینی « اوش» نی آلدی …… بابر ینه سمر قند گه یول آلدی . بابرنی سمر قند ده کورگن خلق ، شیبانی لرگه قرشی کوره شیب ، اولرنی قاچیب کیتیشگه مجبور قیله دی. نتیجه ده بابر ( 19یاشلی – 1500 م ییلده) سمرقندنی ایکینچی مرتبه ايگلله یدی ( 7)

شوچاغده یعنی 907 ه ق – 1500 م ییل ایکینچی بار سمر قندنی ایگلله گنده علی شیر نوایی هرات دن، بابر گه بیر مکتوب یوبارگن. بابر بو مکتوب نی اوقیب شوندی اولوغ ذات نینگ اعتبار و همتی دن جوده ممنون بولدی . بابر نوایی گه در حال جواب یازیب خط کییتیگه آنه تیلی ترکی ( ایسکی وازبیکی ) ده بیتگن   بیر شعر ینی هم قوشیب یازیب جونتدی . اماکیین یوزبیرگن واقعه لر بومکتوب نی دوام ایتتیر ماققه امکان بیرمه دی . کوپ اوتمه ی نوایی دنیا دن کوزیو مدی           ( میلادی 1501 یل ) ( 5) بو خط نینگ مضمونی هنوز گچه نا معلوم، چونکه اوسقله نیب قالمه گن . اما اوشه وقتیده گی اجتماعی شرایط ، تیموری لر وشیبانی لر وضعیتی حساب گه آلینسه اونده علی شیر نوایی مکتوبی هم شو مساله گه بخلشلنگن بولیشی هم احتمال.  چونکه بابر نینگ اعترافیچه حالی او شاعرلیک ده نام و شهرت قازانه آلمه گن ایدی که، علی شیر نوایی نینگ خطی بو مساله گه قره تیلگن بولسه . بابر هم اونگه جواب یازگن . اما بو خط نینگ جوابی هرات دن کیلگونچه « تفرقه و غوغا» بولگن . ( 7)

بابر بیلن نوایی اورته سیده بولگن مر اوده اینگ عالی اهمیت گه ایگه بولیب، جوده مهم فرهنگی – سیاسی ارزش گه ایگه ، لیکن تاسف اورنیدیر که اوشبو مکاتبه و تعاطی زمان آشوبی دن نجات تاپمدی اسره لیب قالمه گن. بابر مغلوبیت او کونچ لرینی تاتگن بولسه _ ده اما غالب کیلیش نیتی ده اوزیگه صادق کیشی لربیلن
(1502 -1503 ییلرآ ره سیده )ینه اندیجان نمام یول آلیب «اوش» و او نینگ اطر افینی قولگه کیریتدی اندیجان او چون بولگن کوره ش لردن بیریده ینگیلیب ، اوزی احمد تنبل گه هدیه ایتگن قیلیچ بيلن یره دارقیلیندی .

تاغه سی سلطان محمود خان تاشکینت دن کیلیب ،ا نديجان نی قولگه آ له دی .

«اخسی » و «اوش» اونینگ اختیاریگه اوته دی سلطان محمود خان جیه نی بابرگه یاردم لشماقچی ده ی کورینسه ده، اما فرغانه وادی سینی بوتون لي اوزاختیاریگه اوتکزیش نیتی ده بولب ، بابرگه اونچه اعتباربیرمه یدی .

نهایت اندیجان هم شیبانی خان تماندن ضبط ایتیلگچ ، (1503 -1504 ) ییل لرده بابرآ زگینه آ دم لری بیلن اول حصار گه  ، بیرآ زکوچ توپلب کابل گه با ره دی

اونی ( کابل نی ) ایگلله یدی .(7 )

عایلوی مناسبت گه کوره شیبانی خان با بر نینگ یا زنه سی بولیب با برایسه اونگه جوده یقین لیک مناسبت لرنی کوزه  گه توتمه ی ، بلکه سیاسی جهتدن – یول با ره دی .

بابر ماورالنهرده کوپ قیین چیلیک ؛سرگردانلیک قاچیب یوريش و شوکبی تورلی تومن رنج- مشقت لرکوریب ؛یوریش واوروش لرقیلیب، گاه موفق گاهی موفقیت سیزلیک لرگه دوچ گیلیب ؛ مجبورلیک اساسیده خراسان تمان حرکت قیله دی بیرینچی دن دشمن دنتاج وتخت نی سقلب آلیش واوزیگه یقین آدم لرنی سقلب قالیش نی آرزوقیلگن . بوییر گه کیلیشی دن مقصد کابل تختینی آلیش ایمس ایدی ؛  اوشه دشمن دن لرگه قرشی اوروش قیلیش.

ظهیرالدین محمد بابر –هـ-ش–910 ییل محرم آیی(1504 ییل جون آیی گه مطابق)اوچ یوز ییگیتی بیلن خراسان قصدیده حصار ولایتی گه کیلیب ؛ خسروشاه کیچیک اوکه سی باقی چغانیانی بیلن بیرگه آمودن اوتکن چاغده بدخشان وقندوز حاکمی خسروشاه ؛شیبانی خان حمله سیدن قورقیب کابل تمان قاچه دی. اونینگ قالگن قشونلری اوچ – تورت مینگ چه اویلیک مغول و چغتایی لرنی هم اوز تیوه رگیده ییغه دی وکابل گه جونه یدی بابر كابل تمان آلغه سوریله دی کابل حاکمی ذوالنون اوغلی محمد مقیم ار غون ایدی اوکابل نی ه ق 9080 ییل (میلادی 1502 ییل گه مطابق) اولوغبیک اوغلی عبدالرزاق دن آلگن ایدی. او بابر گه بیعت قیله دی . شونده ی قیلیب بابر کابل نی اوروش سیز آله دی محمد مقیم ارغوان قندهار تمان کیته دی. ( 3)

هـ – ق 910 ییل ( میلادی 1504 ) ربیع الاول آیی نینگ آخر لریده هندوکش دن اوتیب، هوپیان قشلاقیدن کابل تمان کیلیب محمد مقیم نی شهر حصاریده قمل آستیده آلدی . بیر نیچه کون دن سونگ ، ارغوان ، بیر قنچه چغانیانی لرنی وسیله قیلیب ، بابردن امان تیله دی . وقندهار گه کیتی ، انه شو ترتیب ده کابل شهری بابر قولیگه توشتی .( 4)

هـ – ق 912 نچی ییل ( م 1507 ) هرات ده شیبانی خان نامیگه خطبه اوقیلگانی تیموری لر خاندانی نینگ بوتونله ی مغلوبیتی نشانه سی ایدی . تیموری لر تورلی تمان لرگه ترقب کیتدیلر . ( اوشبو وضعیت یاش بابر گه همه قتتیق تاثیر قیلدی نی اوچون که بابر هم تیموری لر سلاله سیگه قره شلی ، تیموری نسل و تیموری شهزاده ایدی ) شو ییل ده بابر ، اوغلی همایون میرزا توغیلگاچ ، تیموری لرنینگ عنعنه سینی بوزیب اوزینی « پادشاه » دیب اعلان قیلدی . ( البته کابل ده ) اوشبو تاریخگچه تیمور بیک ( امیر تیمور کورگانی) نینگ اولادینی باوجود سلطنت میرزا دیر لار ایدی ، اوشبو نوبت بو یوردوم کیم ، مینی پادشاه دیگایلار ،دیب ، بابر نامه ده یازگن ایدی .

بو موضوع ده تاریخ نینگ عجیب بیر حقیقتی ، اوزی تیموری بولگن شخص نینگ شو خاندان انقراضینی حس ایتیب ینگی سلاله لر دوری باشلنگنی نی اعتراف ایتیشی افاده لنگن . بونده بابرنینگ زیرک لیگی و سیاست ساحه سیده انچه تجربه آرتیرگنی هم کورینه دی . بابر ایندی اوزی منسوب بولگن خاندان نینگ حاکمیتی نی باشقریشده گی تجربه لریدن سبق آله باشله دی . سیاسی حیات ده یکه قالگن بابر ، تیموري لرنینگ ایسکی منطقه لرینی قه یته ریب الیش نیتی دن قه یتمه گن حالده شرققه هندوستان تمان گه اوزدقتی نی قره ته دی . شو مقصد ده او اوز لشکر ینی ترتیب گه ساله باشله یدی .

بابر میلادی « 1512 م » ییلده فارس شاهی شاه اسماعیل صفوی دن یاردم آلیب سمرقند گه یوریش قیلدی و سمر قندنی اوچینچی مرتبه ایگللب آلدی و ایران قوشونینی انعام بیریب ، ایران گه قه یتیش گه رخصت بیردی . بو فرصت دن فایده لنگن شیبانی سلاله سی ( 1513م) ییل بابر گه قرشی یوریش گه باشله دی . (6)

شوندن کیین بابر گه اوز آنه وطنی گه ( فرغانه ) قه یتماق میسر بولمه دی. هند اولکه سینی قولگه کیلتریش اوچون لشکر توپلب کوپ قتتیق و قانلی اوروش لرده باتور لشکر باشی صفتیده ، قتنه شیب بیش مرتبه هندوستان تمان لشکر تارتدی .

هـ – ق 925 م ییلدن – 931 ( میلادی 1519- دن 1525 ) ییل گه چه هندوستان گه بیش مرتبه یوریش قیلیب ، فقط بیشینچی مرتبه هجوم قیلگنده گینه ، ابراهم لودی نی ( هند سلطانی ) یینگیب ، دهلی نی ایگلله دی.

شو ترتیب ده ظهیر الدین محمد بابر هـ – ق 932 ییل ( میلادی 1525) ییلده شمالی هندوستان قولگه کیلتیر دی . اوشبو ییل رجب آیی نینگ سککیزیده آدینه « جمعه » کونی پانی پت یقینیده قتتیق اوروش بولیب ، بابر ، هندسلطانی ( ابراهیم لودی ) اوستیدن غلبه قازاندی . شوآیی نینگ کیلگو سی آدینه کونیده دهلی ده ، جمعه نمازیده بابر نامیگه خطبه اوقیلدی . شو بیلن هندوستان ده بابر  وبابری لر یا هند تیموری لر حاکمیتی اورنه تیلدی . ( 5)

بابر هندوستان نی قولگه کیلتیرگن سونگ، اوزینی سلطان محمود غزنوی  وسلطان شهاب الدین غوری دن کیین اوچینچی فاتح صفتیده بیلیب ، حتی اولرگه نسبتاً اوستونلیگی نی ثبوت قیلماقچی بولیب بونده ی دییدی : «…… سلطان محمود و شهاب الدین غوری ایکاولری بیوک و کوچلی پادشاه لربولیب، اوزمملکت لریده،اینگ کوپ قشون و کوچ گه ایگه ایدیلر ، هندوستان ده بیر پادشاه هم، اولرنینگ مقابلیده یوق ایدی ، بلکه کتته ، کیچیک راجه لر بار ایدی و اولر نینگ یینگیش ایسه قیین ایمس ایدی…. منینگ ایشيم اوپادشاه لر ایشی گه اوخشه مه یدی . بهیره گه کیلگن چاغیمده بیر مینگ وبیش یوز دن و ایکی مینگ کیشی دن آرتیق قوشونیم یوق ایدی، بیشینچی مرتبه سلطان ابراهیم نی شکست بیریب و هندوستان مملکت لرینی فتح قیلگنده اون ایکی مینگ لشکریم  بار ایدی ، لیکن سلطان ابراهیم بیش یوز مینگ اوروشچن کیشی گه ایگه ایدی. » ( 4)

میلادی 1525 نچی ییل بابر قیرق ایکی یاشده ایدی . او حیاتی تجربه گه بای انسان ، جنگاورلیک ده مهارت کسب ایتگن حربی ارباب، سیاستده اوتکیر حکمران ایدی. « بابر نامه» نی انگلیس تیلی گه ترجمه قیلگن ایریسکین بابر نی قوییده گیچه تعریف لب بونده ی یازه دی : « آسیاد پادشاه لری اورته سیده بابر کبی سخاوتلی مرد، استعدادلی ، فن و صنعت گه علاقه واحترامی بولیب و ایش نفطه ی نظریدن فن صنعت ده هیچ کیم بابر گه ییته آلمه یدی ، بونده ی پادشاه هم یوق ایدی. ( 3)

حقیقت ده هم سخاوت ، مردلیک ، علم و هنر گه استعدادی و محبتی ، اوشبو عرصه لرده موفقیت جهتیدن قره گنده ، آسیاده کی پادشاه لر ایچیده بابر گه تینگ کیله دیگن بیرانته پادشاه تاپالمه یمیز. ظهیرالدین محمد بابر نینگ فعال شخصیتی اونینگ لشکر باش لیک لریدن انیق او سیاسی فعال کیشی ، فاتح و سوق الجیشی و عصری نینگ حربی تکتیکی و لشکر تارتیش گه هوشیار و بیلملی لیگی نقطه نظر دن کم نظیر کیشی دیر . اینیقسه توپخانه ، قیزیق قورال و ملتیق نی استعمال ایتیشده کتته و اولکن امتیاز گه ایگه . بابر هند راجه لری عسکری توخته شو لرینی لشکر و اوروش سیقووی آرقه لی دفع ایتیب، اوشبو رویه نی افغانی و مسلمان فرمانروا لر بیلن هم عملی ایتگن . شو نینگ اوچون اونی فاتح، سیاستمدار ، کوچلی کورشچن لشکر باشی و باتور بیلیملی کیشی دییش اورینلی دیر. بابر هیچ قچان بوزوقچلیک و متعصب لیک قیلمه گن.

بابر ایران ، ماورالنهر، عراق و …….. حکمران لری بیلن سیاسی اوز اراء رابطه لر باغلب ، تورلی ایلچی لری بولگن ایکن لیگی « بابرنامه » دن اچیق – آیدین بیللی بوله دی. بابر عسکر لیک تنظیم بیلن کوپینچه اوروش لرده پیروزلیککه ایریشه دی . بو لشکری تنظیم اونینگ جدی ( امیر تمیور کورگان ) زمانی دن بیری، بابر نینگ عایله سیده سقله نیب قالگن ایدی . انه شو تنظیم لشده و لشکر باشی لیکده تجربه وسابقه سی بار ایدی و هر دایم بو تنظیم باشچی لیگیده تجربه لی وسینا و دن اوتکن عسکری امیر لرنی موظف قیلگن. بابر لشکر لرینی اون – اون و ایللیک کیشی لیککه بولیب قویگن هر بولیم نینگ باشلیغی بار ایدی و اوروش میدان لریده اوز اورین لرینی بو ترتیب ده ایگللر ایدیلر.

سید نورالله امینیار

———————————————————————————

1-  برنغاز ( میمنه ) ، 2- جرنغار ( میسره ) ، 3- قول ( قلب )

مآخذ لر

1- بابر، ظهرالدین محمد 1965م بابر نامه   ،تاشكينت  ، بدیعی ادبیات نشریاتی ، ص ص 13-14

2- باتیر ولی خواجه یف ،1361هـ ش یولدوز جریده سی ،  ، کابل ، س 19   ( 216)

3- دانمس1364 هـ ش، یولدوز جریده سی  ، کابل ، س 36 ، ( 365 )

4- حبیبی ، عبدالحی1351 هـ  ش ، ظهیر الدین محمد بابر شاه  ، کابل ص ص 65 ، 11-12

5- قیوم اوف، عزیز 1983م ،  شرق یولدوزی ،  ، تاشکینت ، ص 147- 143

6- مله یف، نتن مله یویچ 1976م ، اوزبیک ادبیاتی تاریخی  ، تاشکینت ، ص 572

7- و ، عبدالله یف، و . ا . عبدالغفور وف1978، اوربیک ادبیاتی تاریخی  ، ص ص 43- 47-41