اؤزبئک تیلی املاسینی اصلاح قیلیش ضرورتی

اؤزبئک تیلی املاسینی اصلاح قیلیش ضرورتی

دنیاده بویوک خلق و بویوک تیل یؤق، هر کیم اوچون
اؤز خلقی بـویـوک خلق و اؤز تیلـی بـویـوک تیل دیر.
داغستان شاعری رسول همزا‌توف

سؤز باشی اؤرنیده

افغانستان دئب اتلمیش گؤزل دیار، بو یورتده یشاوچی برچه ملیت و ائلتلر نینگ مشترک اویی دیر. امّا بختگه قرشی بو حقیقتنی تن آلیشگه همتلری کلته‌لیک قیلیب کئلگن مستبد توزوملرنی هنوز هم قومسب یشه یاتگنلر یؤق ائمس. اؤتّیز ییلدن بئری دوام ائتیب کئله یاتگن قانلی اوروشلرگه، ظاهراً عقیده‌تي مسأله‌لرنی سبب قیلیب کؤرستیشگه اورینیب کئله یاتگن بؤلسه‌لر۔ده، اصلیده بو نزاعلرگه، یورتیمیزده‌ عصرلر بؤیی حکم سوریب کئلگن ملي تئنگسیزلیکلر، غیرِ منطقي اکثریت و اقلیت نظریه‌سی همده بیر ملیت ‌نینگ باشقه ملیتگه اؤز فرهنگی، تیلی و ائتنیک افتخاراتینی تحمیل قیلیش کبی مسأله‌لر سبب بؤلیب کئلگن و کئلماقده.

بختیمیزگه دموکراسی نینگ قدملری بیز نینگ یورتیمیزگه هم یئتیب کئلیشی بیلن بیز نینگ اؤزبئک تیلیمیز هم باشقه رسمی تیللر یانیده اساسی قانونده رسمیلیگی تسجیل تاپدی. دئمک بو تیلگه نسبتاً اؤگی قرش عنعنه‌سیگه نقطه قؤییلدی. یورتیمیزده‌گی باشقه تیللر قطاریده اؤزبئک تیلیگه هم تئگیشلی اداره لر تمانیدن مهر کؤرتیشیگه یؤل آچیلدی. بیز نینگ فرزندلریمیز هم مکتبده اؤز آنه‌ تیلینی اؤقیش و اؤرگنیش حقوقیگه ائگه بؤلدی. بو بیلن کؤپ ییللیک ائزگو و برحق آرزولریمیز کورتک آچه باشله‌دی. عصرلر بؤیی توپراق آستیده قالیب کئلگن قیمتلی گوهریمیز، یعنی اؤزبئک تیلیمیز باشیمیزگه تاج بؤلیش حقوقیگه ائگه بؤلدی.

بیز نینگ تیلیمیز هم پشتون و تاجیک برادرلریمیز تیللری یانیده رسمي تیل صفتیده اساسي قانونده اؤز تسجیلینی تاپگن ائکن، بو بخت شکرانه‌سی اوچون نیمه‌لر قیلیشیمیز کئره‌ک؟ رسميت مقامینی کسب ائتگن تیلیمیزنی ائندیگینه ائکیلگن نهالگه اؤخشتیشیمیز ممکن. اگر بو نهالنی یاز ایسّیغیدن، کوز شمالیدن، قیش ساووغیدن اسره‌مه ‌سک، وقتیده سوغاریب، وقتیده پرورش قیلمه ‌سک، بهارده گللب مئوه بئریشی درگمان.
شو ضرورتدن کئلیب چیقیب، مئن هم خلقیم ‌نینگ ازلي آرزوسی اوشلگنی، یعنی اؤزبئک تیلیگه یورتیمیزده‌گی باشقه تیللر یانیده رسمیلیک حقوقی بئریلگنلیگی شرفیگه بغیشلب اؤزیم‌ نینگ سیاز فکرلریمنی «اؤزبئک تیلی املاسینی اصلاح قیلیش ضرورتی» عنوانی آستیده، بو موضوع باره‌سیده بحث دیباچه‌سی صفتیده اؤرته تشلشنی نیت قیلدیم.

اؤزبئک تیلی‌ املاسینی اصلاح قیلیش ضرورتی

تورکی تیلر، جمله‌دن، اؤزبئک تیلی ائنگ قدیمي و ائنگ بای تیللردن حسابلنه‌دی. شونده‌ی ائکن، اجدادیمیز بشریت تاریخی و جهان مدنیتیده اؤچمس ایز قالدیرگنلری سینگری، تمدن ‌نینگ اساسی بؤلمیش خط و املا تاریخیده هم اولکن اولوشلرینی قؤشیب کئلگنلر.
چنانچه، هونلر (میلاددن آلدینگی ٣۔نچی، میلاددن کئینگی ٤۔‌عصر) دوریده رونیک (دالبرچین) یازووینی تورک تیلی اوچون قؤلله‌گن بؤلسه‌لر، تورکی خلقلر، تورک خاقانلیگی دوریگه کئلیب (میلادي ٥-١٠ عصرلر) اویغور یازووینی اختراع قیلدیلر. شونینگدئک، اؤن آلتینچی عصرگه کئلیب بویوک سرکرده، عدالتلی شاه و یئتوک شاعر ظهیرالدین محمد بابر اؤزی ‌نینگ «خطّ بابري» سینی عملگه پیاده قیلیشگه اوریندی.
لئکن تورکی خلقلر مقدّس اسلام دینینی قبول قیلیشلری بیلن بیرگه، قرآن الفباسی بؤلگن عرب یازووینی هم کؤنگیللیک روشده ایشلته باشله‌دیلر. شونی ائسلتیب اؤتیش ضرور که، عرب یازووی یانیده اویغور یازووی هم ١٨۔عصرگچه یانمه۔یان یشب کئلدی.
الفبا (حرفلر) تیل تاووشلری‌ نینگ یازووده‌گی شرطلی و قراردادي بئلگیسی بؤلگنی اوچون هم، او هیچ بیر زمان کمچیلیکلردن خالی بؤلمه‌گن و هیچ بیر الفبا هیچ بیر تیل‌ نینگ تاووش سیستمینی یوزده یوز تؤله‌لیگیچه افاده قیله‌ آلمه‌گن.
تیلشناسلر نینگ احصائیه‌سی بؤییچه یئر یوزیده آلتی مینگگه یقین تیل بارلیگی انیقلنگن. لئکن بو تیللر نینگ همه‌سی هم اؤز الفباسیگه ائگه ائمس، چونکه دنیاده موجود الفبالر نینگ سانی اؤن، اؤن بئشته‌دن آشمیدی. شونده‌ی ائکن، مثال طریقه‌سیده، بحثیمیز موضوعی بؤلگن عرب الفباسینی آله‌یلیک: بو الفبا عصرلر دوامیده اکثریت مسلمان ملتلر تیللری ‌نینگ مشترک الفباسی بؤلیب کئلگن و کئلماقده. لئکن هر بیر تیل اؤزیگه خاص تاووش سیستمیگه ائگه بؤلگنی اوچون هم، معلوم بیر تیل وکیللری اؤز تیللری اوچون معین بیر الفبانی قبول قیلر ائکنلر، اؤشه قبول قیلماقچی بؤلگن الفبانی اؤز تیللری ‌نینگ تاووش سیستمیگه ماسلشتیریش و بؤیسوندیریشگه حرکت قیله‌دیلر. بیز اوچون تنیش بؤلگن فارس تیلینی آله‌یلیک: فارسلر اؤز تیللری اوچون عرب الفباسینی قبول قیلر ائکنلر، مذکور الفبا اساسیده اؤز تیللریگه خاص بؤلگن ایریم تاووشلرنی یازووده افاده قیلیش اوچون، «پ»، «چ»، «ژ»، «گ» کبی حرفلرنی یره‌تگنلر. شونینگدیک، بیزگه معلوم بؤلگن پشتو تیلینی کؤزدن کئچیرسک: بو تیل نماینده‌لری هم اؤز تیللریگه خاص بؤلگن تاووشلرنینگ یازووده افاده‌سینی بئریش اوچون عرب یازووی اساسیده ایریم شرطلی بئلگیلرنی قبول قیلگنلر: («ټ»، «ږ»، «ړ»، «ډ»، «څ»، «ځ»، «ښ»، «ګ»، «ئ»، «ي»، «ۍ»، «ڼ») کبی.
خوش، ائندی عرب الفباسی ‌نینگ اؤزبئک تیلی تاووشلرینی یازووده قَیسی درجه افاده قیله آلیشینی بیر نظردن کئچیره‌یلیک. سیزگه معلوم که هر بیر تیل ‌نینگ تاووشلری بیرینچیدن اونلیلر (واوللر) و اونداشلر (کانسونانتلر)گه بؤلینه‌دی. بو تاووشلردن قَیسی بیری کؤپراق اهمیتگه ائگه، دئگن سوالگه جواب تاپیش قیین. چونکه اولر بیر تنگه ‌نینگ ایکّی یوزی. لئکن شوندی بؤلیشیگه قره‌مَی، تیلده نیمه اوچوندیر اونلیلر یئتکچی بؤلیب کؤرینه‌دی. چونکه اونلیلر اشتراکیسیز، بؤغین و بؤغینلر اشتراکیسیز سؤز وجودگه کئلمیدی. امّا اونداشلر اشتراکیسیز بؤغین تشکیل تاپه آلیشی بیلن بیرگه، بعضاً بیرته اونلی تاووش بیرته سوزگه تئنگ کئله‌‌دیگن حاللری هم یؤق ائمس: ا/که، او/که، آ/په؛ او کبی.
شونده‌ی ائکن، اؤزبئک تیلی هم بوندن مستثنی ائمس. حاضرگی زمان اؤزبئک تیلیده آلتیته اونلی تاووش بارلیگی علمده معلوم: (/a/ /â/ /e/ /i/ /u/ /o/) لئکن عرب الفباسیده بولردن فقط تؤرته‌سی اوچون بئلگی موجود: «ی(ـیـ)»، «ا(‌ه‌، ـه)»، «آ(ـا)» و «و (او)».
مادام که، معلوم بیر تیل اوچون قبول قیلینگن بیر الفبا، اؤشه تیل‌ نینگ تاووشلرینی یازووده دقیق و انیق افاده قیله آلمس ائکن، او تیلده سواد چیقریش معضله بؤلیب قاله‌ بئره‌دی.
خوش، بیز هم فارسلر یا پشتونلرگه اؤخشب تیلیمیز اوچون قبول قیلگن عرب الفباسینی تیلیمیز نینگ تاووش خصوصیتلریگه کؤره اؤزیمیزگه تابع قیلیشگه حقیمیز بار می؟ یا که بعضی بیر عالملریمیز نینگ تصور قیلیشلریچه، بو ایشیمیز «بدعت» حسابلنه‌دی می؟

عرب الفباسی اساسیده‌گی اؤزبئک تیلی املاسی‌نینگ ایریم کمچیلیکلری

عرب الفباسی اساسیده اؤزبیک تیلی تاووشلری‌ نینگ یازووده‌گی انیق افاده‌سی اوچون قند‌ی قیینچیلیکلر موجود؟ بیرینچیدن، «o» بیلن «u» اونلی و «v» اونداش تاووشلری اوچون فقط بیرته «واو» بئلگیسی بارلیگی. بو حالت تیلیمیزده بیر تعداد سؤزلر نینگ تلفظینی قیینلشتیریشگه و اموگرافلر (همشکللر) سانینی کؤپیتیریشگه آلیب کئلگن. قوییده‌گی مثاللرنی کؤزدن کئچیره‌یلیک:
سوز۔ (suz) – سوزماق (طعامنی).
سوز (soz) – کلمه.
بوز۔ (buz) – بوزماق.
بوز (boz) – تکه.
اوز۔ (uz) – اوزماق.
اوز (oz) – خود.
سوت (sut) – شیر
سوت‌۔ (sot) – سوتماق.
بور۔ (bur) – بورماق.
بور (bor) – تباشیر.
تور۔ (tur) – تورماق.
تور (tor) – اوی‌نینگ ائنگ یوقاری جایی.
قوی‌۔ (quy) – قویماق (چاینی).
قوی‌۔ (qoy) – قویماق (نرسه‌نی یئرگه قویماق).
قوی (qoy) – حَیوان
توی‌۔ (tuy) – تویماق، حس کردن.
توی‌۔ (toy) – تویماق – سیر شدن
توی (toy) – عروسی.
سوی‌۔ (suy) – سویماق، سیوماق، دوست داشتن.
سوی‌۔ (soy) – سویماق، کشتن.
سور۔ (sur) – سورماق، تیله کردن.
سور‌۔ (sor) – سورماق، مکیدن.
سور۔ (sor) – سوره‌ماق.
توز۔ (tuz) – توزماق، توزه‌تماق، ساختن.
توز (tuz) – نمک.
توز۔ (toz) – توزماق، توزیتماق، بوزماق.
توز (toz) – چنگ، غبار، توزان.
اور۔ (ur) – اورماق، سبه‌لماق.
اور۔ (or) – اورماق (بوغداینی، اوتنی)
اور۔ (or) – اورماق (ساچنی، تاله‌نی)
اون (un) – بوغدای اونی.
اون (un) – آواز، صدا.
اون (on) – ١٠ سانی.
کوز (kuz) – ییل نینگ اوچینچی فصلی.
کوز (koz) – کوریش عضوی.
قوش (qush) – پرنده.
قوش‌ (qosh) – ییر هیده‌ش اوچون ایشله‌تیله‌دیگن بیر جفت حیوان.
قوش۔ (qosh) – قوشماق، بیرلشتیریش.
قور۔ (qur) – قورماق (اوی قورماق).
قور (qor) – یوزینی کول باسگن اَلَو.
کول‌۔ (kul) – کولماق، ایلجه‌یماق، تیرجه‌یماق.
کول (kul) – خاکستر.
کول (kol) – بیر ییرده ییغیلیب قالگن سوو، آقمه‌یدیگن سوو.
اوچ‌۔ (uch) – اوچماق، پرواز قیلماق.
اوچ (uch) – ٣ سانی.
اوچ (och) – انتقام، قصد.
اوچ‌۔ (och) – اوچماق، خاموش شدن.
بوغ (bugh) – بُخار
بوغ‌۔ (bogh) – بوغماق، توگماق.
کون (kun) – کوندوز، روز.
کون‌۔ (kon) – کونماق، قبول قیلماق، قناعت قیلماق.
کوچ (kuch) – قوت، زور.
کوچ‌۔ (koch) – کوچماق، جیلماق.
کورک (kurk) – کورک تاووق.
کورک (kork) – چیرای، گوزه‌للیک.
کوره‌ (kura) – کوره‌ماق (قارنی).
کوره (kora) – نسبتاً،‌ بناءً.
توس (tus) – شکل.
توس‌۔ (tos) – توسماق، بندقیلماق.
اوی (uy) – خانه، حویلی.
اوی (oy) – فکر.
اوی‌۔ (oy) – اویماق، نوره‌تماق، بوزماق، خراب قیلماق.
توش‌۔ (tush) – توشماق، اینماق.
توش (tush) – رویا، خواب.
توش (tosh) – سینه.
تورت۔ (turt) – تورتماق (قول بیلن تورتماق)
تورت (tort) – ٤ سانی.
قول (qul) – غلام، بنده، عبد.
قول (qol)- دست.
توک (tuk) – قیل، یونگ.
توک‌۔ (tok) – توکماق (سوونی)
اوچاق (uchâq) – طیاره.
اوچاق (ochâq) – اَلَو یاقه‌دیگن جای.
قوری‌۔ (quri) – قوریماق، سوووی کیتماق، سووی اوچماق.
قوری‌۔ (qori) – قوریماق، حفاظت قیلماق.
شونینگدیک، «i» بیلن ‌«e» تاووشلرینی آله‌یلیک بو ایکّی تاووش اوچون عرب الفباسید بیرته حرف بارلیگی سببلی انچه مونچه شکلداش سؤزلر نینگ وجودگه کئلیشیگه سبب بؤلگن.‌ مثاللرگه دقت قیلینگ:
بیر (bir) – بیر سانی.
بیر (ber) – بیرماق.‌
ایس (is) – بوی.‌
ایس (es) – هوش، فکر.‌
بیل‌۔ (bil) – بیلماق، توشونماق.
بیل (bel) – انسان عضوی، کمر.‌
سیرکه (sirka) – بیت نینگ اوروغی.‌
سیرکه (serka) – ائچکی نینگ ایرکگی.
ایچکی (ichki) – داخلی.
ایچکی (echki) – بُز.
ایش (ish) – کار.
ایش (esh) – چقلاق‌نینگ همراهی.
ایت (it) – کوچوک.
ایت‌۔ (et) – ایتماق، قیلماق.
ایت (et) – گوشت.
تیرس (tirs) – تقلید سؤز، تیرسیلله‌ماق.
تیرس (ters) – تئسکری، عکس.
بیت (bit) – پارازیت حشره.
بیت‌۔ (bit) – بیتماق، التیام یافتن.
بیت‌۔ (bit) – بیتماق، نوشتن.
بیت (bet) – یوز، چهره؛‌ صفحه.

بو کمچیلیکلرنی برطرف قیلیش یؤلی بار می؟

هه، بونده‌ی شکلداش سؤزلردن قوتیلیش و انیق تلفظگه ائریشیش‌ نینگ یگانه یؤلی اؤزبئک تیلیده‌گی هر بیر اونلی تاووش اوچون علیحده۔علیحده‌ بئلگیلر قبول قیلیش دیر. اؤزبئک تیلی اونلیلری ‌نینگ یازووده افاده‌سینی بئریشده بیزنینگ پیشنهادیمیز:‌

سؤز باشیده     سؤز اؤرته‌سیده    سؤز آخریده
Â‌ آ (آدم)         ـا (‌بار )               ـا (‌ادا)
A ا (اکه)         ـه (‌ه، ـَ)‌ (قره‌ت)   ـه (‌ه) (قره)
I ایـ (‌ایش)       ـیـ (‌تیش)           ی (‌اونی)
E اېـ (‌اېرک)      ـېـ (‌کېل)            ې (یې)
U او (اوز)        و (‌سوز)             و (‌بو)
O اۉ (‌اۉز)        ۉ (‌سۉز)             -

عرب الفباسی اساسیده اؤزبئک تیلی اوچون فؤنیتیک یازوو یره‌تیش ایریم قیینچیلیکلرنی کئلتیریب چیقریشی معلوم. شو نینگ اوچون هم بیز نینگ بو سعی و حرکتدن مقصدیمیز اؤزبئک تیلیده سواد چیقریشنی آز بؤلسه هم آسانلشتیریش دیر. شو مقصددن کئلیب چیقیب، اؤزبئک تیلیده‌گی اونلی «او» همده اونداش «و» تاووشلرینی یازووده افاده‌لشنی فقط «واو» حرفیگه یوکلشنی نیت قیلدیک. سببی: اؤزبئک تیلیده هیچ قچان ایکّی اونلی تاووش یانمه۔یان کئلمیدی. دئمک، «او» و «و» تاووشلری آلدین کئین کئلگنده خطا اؤقیش خوفی دئیرلی یؤق. بونده‌ی حالتده بیرینچیسی اونداش «و» یا اونلی «او» یا که برعکس بیرینچیسی اونلی «او» ایکّینچیسی اونداش «و» بؤلیشی انیق. تاووق، قاوون، ساووق همده اؤقوو، سیقوو، تؤقوو سؤزلرینی کؤزدن کئچیره‌یلیک: بیرینچی اوچته مثالده‌‌‌‌گی «واو»لردن قیسی بیری اونلی «او» و قیسی بیری اونداش «و» ائکنینی فرقلش آسان. چونکه تاووق، قاوون، ساووق سؤزلریده‌گی «ـا» اونلیسیدن کئین ینه اونلی تاووش کئلمسلیگی انیق. یعنی «ـا» اونلیسیدن کئین کئلگن «واو» حرفی‌نینگ اونداش «و» تاووشی ائکنلیگی اؤز اؤزیدن معلوم. یا که اؤقوو، سیقوو، تؤقوو سوزلریده‌گی «واو» لرنینگ قیسی بیری اونلی، قیسی بیری اونداش ائکنلیگینی بیلش هم اونچه قیین ائمس. چونکه اونداش «ق» تاووشیدن کئین ینه اونداش «و» کئلمسلیگینی بیله‌میز. دئمک بونده‌ی حالتده یانمه۔یان کئلگن ایکّیته «واو» حرفی‌نینگ بیرینچیسی اونلی «او»، ایکینچیسی ائسه اونداش «و» تاووشی ائکنلیگینی بیلسه بؤله‌دی. فقط («قوم» qavm) و («قوم» qum) کبی سؤزلرگه دوچ کئلگنده، متندن بیلیب آلیش یا کئره‌ک بؤلسه فتحه یاردمی بیلن فرقلش ممکن.

اؤزبئک تیلی اونلیلری ‌نینگ یازووده‌گی افاده‌سی

اؤزبئک تیلیده «ا‌(‌ـه، ه)»‌ اونلی تاووشی باشقه اونلی تاووشلرگه نسبتاً فعالراق قؤللنه‌دی.‌ اگر بو تاووش ‌نینگ یازووده افاده‌سینی بئرماقچی بؤلسک، سؤزلرنینگ یازووده‌گی کؤرینیشی بوزیله‌دی.‌ شونینگ اوچون سؤز اؤرته‌سیگه کئله‌دیگن بو تاووشنی، معنا‌نی اؤزگرتیرمه‌گن و‌ تلفظنی قیینلشتیرمه‌گن حاللرده بئلگیسیز قؤلله‌گنیمیز معقولراق.‌

اگر هم بیرینچی بؤغینده، هم ایکّینچی بؤغینده «۔ه» تاووشی اشتراک ائتگن بؤلسه، اونده بیرینچی بؤغینده‌گی «اَ» نی یازووده کؤرستمَی، کئینگی بؤغینده‌ کؤرستیش کئره‌ک بؤله‌دی. چونکه بیرینچی بؤغینده‌گی «ه» حرفی‌ نینگ ساکن اؤقیلیش خوفی دئیرلی یؤق: سکره‌ماق، تشله‌ماق، یشه‌ماق، تره‌ماق، ترقه‌ماق. لئکن اگر سؤز اوچ بؤغینلی بؤلیب، اوچّله بؤغینده هم «اَ (a)» تاووشی اشتراک ائتگن بؤلسه، اونده، ایکّینچی و اوچینچی بؤغینده‌گی «اَ (a)» تاووشینی یازووده افاده قیلیش کئره‌ک: پشه‌له‌، سبه‌له‌، یکّه‌له‌، سره‌له‌، تَته‌له‌ کبی.

۔له قؤشیمچه‌سی بیلن یسلگن، شونینگدئک «ه» تاووشی بیلن توگه‌گن فعللرگه آرتتیرمه نسبتینی یساوچی «۔ت»، اؤزلیک و مجهول نسبتلرینی یساوچی «۔ن» و «۔ل» همده بیرگه‌لیک نسبتی همده حرکت نامینی یساوچی «۔ش» قؤشیمچه‌لری قؤشیلگنده، قؤشیمچه‌ده‌گی یا که فعل نئگیزیده‌گی آخرگی «a» تاووشینی افاده‌لاوچی «ه» حرفی حذف بؤلیب، کئین مذکور قؤشیمچه‌لر‌ قؤشیلیشی کئره‌ک. مثلاً: پشه‌لت، سبه‌لت، یکّه‌لت؛ ایشلت؛ سبه‌لن، یکه‌لن، پشه‌لن، ایشلن؛ پورکت، پورکل، پورکش، سکرت، سکرل، سکرش، کورش، ایشلش، ترت، ترل، ترن، ترش، قرت، قرل، قرش کبی.
اؤزبئکچه سؤزلرده عربچه و فارسچه سؤزلرده قؤللنه‌دیگن حرکت بئلگیلری، فتحه‌دن تشقری، ایشلتیلمیدی. شونینگ اوچون بوندی حاللرده مذکور بؤغینلرنی کسره یا که ضمه بیلن تلفظ قیلیش خوفیدن فارغمیز.
یاپیق بؤغیننی تشکیل بئرگن اونداش «ی(y)» تاووشیدن آلدین اونلی «اَ (a)» تاووشی کئلگن بؤلسه، مذکور اونلی تاووشنی یازووده کؤرستمسدن، اوندن آلدین کئلگن اونداشنی فتحه بیلن اؤقیش و بو حرکت بئلگیسینی قؤییش ضرور، عکس حالده، اونداش «ی (y)» نی اونلی «ی (i)» تاووشی بیلن خطا قیلیش ممکن:
سیله۔ (sila) – لمس قیلماق.
سَیله‌۔ (sayla) – انتخاب قیلماق.
تیریل۔ (tiril) – تیریلماق، زنده‌ شدن.
تَیریل۔ (tayril) – تَیریلماق، سیرپنماق، لغزیدن.
قیلیق (qiliq) – خوی، عادت.
قَیلیق (qayliq) – کیلین‌۔کییاو بیر۔‌بیریگه نسبتاً.
قیریل۔ (qiril) – نابود بولماق، محو بولماق.
قَیریل۔ (qayril) – بوریلماق، ایگیلماق.
قیراق (qirâq) – گلم، قالین نینگ قیراغی.
قَیراق (qayrâq) – بیچاقنی تیز قیله‌دیگن اسباب.
اؤزبئک تیلیده‌گی قالگن اونلیلرنی («آ»، «ای»، «ائ»، «او»، «اؤ») یازووده کؤرستیش کئره‌ک. یعنی، عربچه و فارسچه سؤزلرده معمول بؤلگن کسره (ــِ) و ضمه (ــُ) حرکت بئلگیلرینی تورکي سؤزلرده قؤللش‌ نینگ حاجتی بؤلمیدی.

عرب و فارس تیللریدن کیرگن سؤزلر املاسی

اؤزبئک تیلیگه عرب و فارس تیللریدن کیرگن سؤزلرنینگ منبع تیللرده‌گی شکلی سقلنیشی کئره‌ک. سبب: کئینچه‌‌لیک فارس تیلینی اؤرگنیش اوچون مکتب باله‌لریگه قیینچیلیک توغدیرمیدی. اگر خداوند مرحمت قیلیب اؤزبیک باله‌لری اوچون هم اؤز آنه تیللریده مکتب اؤقیشنی نصیب ائتسه، ابتدایی مکتبلر اوچون درسلیک تیارله یاتگنده عالملریمیز مرکّب بؤلگن عربي و فارسي سؤزلرنی علاجی باریچه کمراق قؤللسه‌لر، ائندیگینه سواد اؤرگنیشگه باشله‌گن ابتدایی مکتب باله‌لری ‌نینگ فکرینی آرتیقچه مصروف قیلمه‌گن بؤله‌دیلر. اؤزبیک تیلی ‌نینگ سؤز بایلیگینی حسابگه آلگنده بو قاعده‌گه رعایت قیلیش اونچه هم قیین ائمس.

ائسلتمه:
پُف، تُف کبی سؤزلر فارسچه دئب قرلسه۔ده، تاووشگه تقلیداً یسلگنلیگی سببلی تورکي دئب قبول قیلیش و اؤزبئک تیلی املاسی اساسیده پوف (پوفله۔)، توف (توفله) شکلیده یازیش کئره‌ک. شونینگدئک، بغیشله سؤزی اصلیده فارسچه «بخشش» سؤزیدن آلینگن بؤلسه۔ده، کلاسیک متنلرده »بغیشله۔« شکلیده کئلگنلیگی اوچون بو سؤزنی اؤزبئکچه دئب قبول قیلیش و اؤزبئک تیلی املا قاعده‌سی اساسیده یازیش کئره‌ک.
عزیز خواننده، مئنینگ بو پراگنده فکرلریمنی اؤقیب، «کیم بؤلیبسن که، عصرلر بؤیی دوام ائتیب کئله یاتگن عنعنه‌لریمیزنی بوزیشگه جرأت قیله‌سن؟»، دئب حکم چیقریشگه شاشیلمنگ. بولر شونچه ‌که مئنینگ فکرلریم. التماس سیز هم درّاو قؤلینگیزگه قلم آلیب بو باره‌ده اؤز فکرلرینگیزنی یازینگ. اؤزبیک تیلیده یازیشینگیز بلکه اونچه هم شرط ائمس دیر. مهمی، قیسی تیلده بؤلمه‌سین، بو موضوع باره‌سیده‌گی سیز نینگ فکرینگیز همده اؤز تیلینگیز، اؤز فرهنگیزگه نسبتاً سیزنینگ بئفرق و ساووق قان ائمسلیگینگیز دیر.

نورالله آلتای