افغانستانده زمانوی اۉزبېک ادبی محیطی شکللنگن می؟

موضوعگه کیریشدن آلدین اېنگ اولا ادبی محیط‌ نینگ تعریفینی بیلیشنی معقول تاپدیک. اۉزبېکستان ملی انسکلوپیدیه‌سی (دایرة المعارفی) نی ورقلب ادبی محیط سرلوحه‌سی آستیده یازیلگن قوییده‌گی سطرلرنی کۉزدن کېچیره‌یلیک:

«ایجادی محیط. معین جایده یشَب ایجاد اېتگن ییریک شاعر و ادیبلر تأثیریده یوزه گه کېله‌دی. ادبی محیط‌ نینگ وجودگه کېلیشی البته ییریک ایجادکارلر فعالیتی، اولر یره‌تگن ایجادی مکتبلر بیلن باغلیق دیر. مثلاً هرات ادبی محیطی (لطفی، نوایی، جامی و . . .) قۉقان ادبی محیطی       (گلخنی، مخمور، نادر‌ه، اویسی، مقیمی، فرقت، ذوقی، حزینی و . . . ) ییریک شاعرلر فعالیتی و ایجادی تأثیریده یوزه‌گه کېلگن. ادبی محیط، ادبی آقیملر و یۉنه‌لیشلردن فرق قیله‌دی. بیر ادبی محیطده بیر نېچه آقیم و یۉ‌نه‌لیش بۉلیشی ممکن. ادبی محیط باشقه جایلرده‌گی ادیب و شاعرلردن اۉزیگه خاصلیگی، ایجادی علیحده‌لیگی، بدیعی فکرلش طرزیده‌گی بی تکرارلیگی کبی خصوصیتلری  بیلن  اجره‌لیب توره‌دی. »

اېندی انه شو تعریف و ادبی محیط نیمه‌لیگی حقیده کېلتیریلگن عباره‌لر اساسیده افغانستانده اۉزبېک ادبی محیط باره سیده گپلشه‌یلیک.

افغانستان نینگ اۉتمیشی، باشقه بیر عباره بیلن ایتگنده تیموریلرنینگ گللب یشنه‌گن پایتختی و شرق رنسانسی‌نینگ مرکزی هرات دورینی نظرگه آلگودیک بۉلسک. اۉزبېک ادبیاتی‌نینگ بی مثال همده اۉزبېک ادبیاتی تاریخیدن اۉزیگه خاص اۉرین اجره تگن اۉزبېک ادبی محیطی او یېرده یوزه گه کېلگن و بوکونگی اۉزبېک ادبیاتی‌نینگ مستحکم پایدیواری اوشبو ادبی محیطده قۉییلگن.

لطفی هروی، امیرالکلام حضرت علیشیر نوایی، سلطان حسین بایقرا و باشقه لر هرات ادبی محیطیده اۉزبېک تیلیده ایجاد اېتیب اۉزلریدن اۉلمس – ییتمس بویوک ادبی خزینه قالدیریب کېتگنلیکلری هیچ کیمگه سر اېمس.

هراتده تیموریلر حاکمیتی استه – سېکین انقراضگه یوز توتیشی عاقبتیده او یېرده گی ادبی محیطنی یاریتیب تورگن ادبی فعالیتلر شعله‌لری هم سۉنه باشله‌دی.

طبیعی که هربیر ادبی محیط ‌نینگ وجودگه کېلیشی و شکللنیشیگه معلوم بیر ادبی تیلده،  ادبی ایجاد بیلن شغللنه‌دېگن نفوذلی ایجادکارلر اساسی رولنی اۉینه‌‌يدیلر.

اما ادبی محیط لرنی یره‌ته‌دېگن ادیب و شاعرلر هم قنده‌ی دیر معلوم بیر شرایط و فضاده اۉنیب اۉسیشلری لازم.  بونده‌ی شرایط بۉلمه‌گن تقدیرده ادیب وشاعرلر همده ادبی محیط‌ نینگ وجودگه کېلیشی امر محال البته.

معلوم بیر تیل ‌نینگ ایجاد کارلری  اۉز ادبیاتلریگه خاص و ماس ادبی محیط یره‌تیشلری اوچون بیرینچیدن معین ادبی تیلنی پخته بیلیب، اوشبو تیلده اۉز ایجادلرینی یره‌تیشلری اېنگ اساسی ضرور عامل سنه‌له‌دی.

افغانستان‌ اۉزبېکلری جماعه‌سیده زمانوی اۉزبېک ادبی محیطی موجود می؟ دېگن سوالگه جواب تاپیش اوچون، یوقاریده ایتیب اۉتیلگن – ادبی محیط ‌نینگ شکللنیشی اوچون ضرور بۉلگن شرط – شرایط و مهم عامللر اوستیده توختلیش کېره‌ک بۉله‌دی.

بو اۉرینده افغانستان اۉزبېکلری اۉز ادبی تیللریگه اېگه میلر دېگن سوراققه جواب ایزله‌یلیک.

ادبی تیل نینگ اۉزی نیمه؟

اۉزبېکستان ملی انسکلوپیدیه‌سیده «معین عموم خلق تیلی ‌نینگ قیته ایشلنگن و معیارلشتیریلگن، مذکور تیلده سۉزلشووچی خلق ‌نینگ مدنی احتیاجلریگه خدمت قیلووچی شکلی.» دېب یازیلگن (ادبی تیل) سرلوحه‌سی آستیده.

افغانستان تاریخی ‌نینگ سۉنگگی بیر عصرینی نظرده آلگودیک بۉلسک، اوشبو مدت ایچیده مملکت اۉزبېکلری نه فقط اۉزبېک ادبی تیلینی شکللنتیریش اوچون  لازم امکانلرگه اېگه بۉلمه دیلر، بلکه اوشبو خلق فرزندلری اۉز تیللریده تعلیم آلیش حقوقیدن هم اته‌یین محروم اېتیلدیلر. اۉزبېکلرنینگ سۉنگگی نسلی بیگانه باشقه ایکّینچی تیلده اۉقیب یازیشنی اۉرگنیشگه مجبور اېتیلدیلر. مطبوعات و نشرلرده اۉزبېک تیلیده یازیش منع اېتیلدی. اۉزبېک تیلیده‌گی ادبی میراثلر نابود اېتیله‌ باشلندی.

درحقیقت حکمران مستبد سیاسی حاکمیت اۉزبېک خلقینی اۉز ادبی تیلی، ادبیاتی و ملی کیملیگیدن اوزاقلشتیریش اوچون قۉلیدن کېلگنینی ایه‌مه‌دی. خلق، اینیقسه سوادلی انسانلر اۉزبېک تیلیده‌گی ادبیاتنی اۉقیش قابلیتینی یوقاته باشله‌دیلر. اۉزبېک ایجادکارلری حاکم تیلده قلم تېبره‌ تیشگه اۉزلرینی مجبور حس قیلدیلر.

افغانستان اۉزبېکلری جمله‌دن ایجاد اهلی‌ نینگ اۉزبېک دنیاسی، قاله‌ویرسه تورکی خلقلردن سیاسی چېگره‌لر طفیلی اجره‌تیلیشی، اولرنی باشقه حدودلر اینیقسه اۉزبېکستانده‌گی اۉزبېک ایجاد کارلر، ادیب و شاعرلرنینگ ادبی یره‌تمه‌لریدن مطلقا ییراقده سقلنیشلری هم افغانستان اۉزبېکلری نینگ مدنی حیاتیده  باشقه بیر مهلک ضربه بۉلدی.

دېمک، افغانستانلیک اۉزبېک ایجادکارلر اۉز آنه تیللریده اېمس، کۉپینجه ایکّینچی تیلده اثرلر یره‌تیب دیوانلر توزدیلر. بیراق بونی هم اېسلب اۉتیش لازم که بو آره‌ده بعضی بیر اۉزبېک شاعرلری ذواللسانین ایجادکارلر عنعنه‌سیگه صادق قالگن حالده احمد یسوی، صوفی الله یار، امیرعلیشیر نوایی، فضولی، مشرب، هویدا و اۉزبېک شعریتی‌ نینگ باشقه نماینده‌لری شعرلرینی اۉقیب اولرگه اېرگشیب آزمی کۉپمی اۉزبېک تیلیده شعرلر یازیشنی مشق قیلدیلر. اولرنینگ نمونۀ کلاملری حاضر قۉلیمیزده موجود. لیکن اوشبو ایجادلرنینگ بریسی نظمده یره‌تیلگن. افسوس که بدیعی نثرساحه‌سیده عملگه آشیریلگن ایش نینگ اۉزی یوق، بۉلگنده هم یۉق درجه‌سیده.

اوشبو دورده اۉزبېک تیلیده ایجاد اېتگنلردن قادری پلنگ پوش، مولانا نعمت الله محوی قیصاری، جنیدالله حاذق، نادم قیصاری، مقیمی اندخویی، شرف، فیضی، استاد قربت، میرعالم بیک صمیمی، نزیهی جلوه، غمگین، خیری فاریابی، نوا، مولوی علمی، مولوی نصرت، عنبر، نفیرفاریابی، اېرگش اوچقون لرنی اېسلب اۉتمی بۉلمیدی.

افغانستانده اۉزبېک تیلیده ایجاد اېته‌دیگن شاعر و یازوچیلرنینگ ینگی اولادی 80 ییللردن سۉنگ اینیقسه 1357 ییلی مملکتده سیاسی حاکمیت اۉزگرگنیدن سۉنگ اۉز قدو بستینی نمایان اېته‌ باشله‌دی. بونگه ینگی سیاسی حاکمیت ‌نینگ اۉزبېکلر و باشقه خلقلر تیللریده دولت مطبوعاتیده نشر اېتیشگه بیرآز امکان بېرگنی سبب بۉلدی. اۉشه ییل ‌نینگ سرطان آییده اۉزبېک و ترکمن تیللریده یولدوز هفته‌لیگی باسیله‌ باشله‌‌گنی، اطراف ولایتلر اینیقسه فاریاب و جوزجانان کونده‌لیکلریده اۉزبېک ادبیاتی چاپ اېتیله باشله‌گنی یاش اولادنی اۉز آنه تیلیده ایجاد اېتیشگه ترغیب اېتدی.

حاضرگی کونده نظم و نثرده قلم تېبرته ‌یاتگن افغانستانلیک قلمکشلر استاد محمد امین متین اندخویی، دکتور شفیقه یارقین، استاد محمد عالم لبیب، اشرف عظیمی،  محمد حلیم یارقین، عزیزالله آرال، ذکرالله ایشانچ، نورالله آلتای، تاشقین بهایی، رحیم ابراهیم، محمدعالم کوهکن، محمد کاظم امینی، غلام سخی وکیلزاده و باشقه‌لر سۉنگگی دور و شرایط ‌نینگ محصولی دیرلر.

کېینگی پیتلرده اوشبو قلمکشلر تامانیدن خیلمه۔خیل و تورلی سویه‌ده اۉزبېک ادبیاتی ‌نینگ ایجاد نمونه‌لری کۉزگه تشلنماقده. لیکن مذکور ادبیات نمونه‌لری هلی هم حجم همده مضمون و جهتیدن دنیا اۉزبېکلری آره‌سیده اۉز اۉرنینی اېگللیدېگن درجه‌ده اېمس. بونینگ اۉزیگه خاص سببلری حقیده آلدینراق بیر آز تۉختلگن اېدیک.

یوقاریده ایتیب اۉتیلگن دلیللر گه بناً مینگ بیر افسوس بیلن ایتیش ممکن که حاضرگی کونده افغانستانده زمانوی اۉزبېک ادبی محیطی شکلنمه‌گن.

افغانستانده اۉزبېک ادبیاتی ‌نینگ کېله‌جگی

بای اۉتمیش و مستحکم ایلدیزگه اېگه بۉلگن اۉزبېک ادبیاتی ‌نینگ کېله‌جگی حقیده بدبینلیک بیلن فکر یوریتیشنی جایز بیلمه‌یمن. اۉتگن ییللر دوامیده افغانستان بویلب اۉزبېک تیلی ادبیاتی و مدنیتیگه قرشی عملگه آشیریلگن سعی و حرکتلر و یوزه گه کېلتیریلگن تۉسیقلر بیزنینگ ادبیاتیمیزنی بوکونگی احوالگه آلیب کېلگن.

اېندیلیکیده مملکتیمیزده‌گی حکمران دموکراتیک شرایط و افغانستان اساسی قانونی‌ نینگ تیل، ادبیات و مدنیتیمیزنی اۉسدیریش و رواجلنیشی اوچون حقوقی زمین میسر اېتگن. اوشبو وضعیتدن فایده‌لنیب معین مقصدلر تامان حرکت قیلیش بیرینچیدن اۉزبېک خلقی نینگ اۉزی اینیقسه اۉزبېک ضیالیلری، اجتماعی۔مدنی تشکیلاتلری و جمغرمه‌لریگه تېگیشلی بیر مسأله. عین حالده دولتگه تېگیشلی اداره‌لر نینگ بوساحه ده مملکت قانونلری ‌نینگ یۉل۔یۉریقلری اساسیده اۉز مسوولیتلرینی صمیمانه عملگه آشیریشلری هم ایجابی نتیجه‌لر آلیب کېله‌دی.

بنابرین، افغانستان اۉزبېکلری نینگ تیلی، ادبیاتی و ملی مدنی حیاتینی قیته تیکلش اوچون قوییده‌گی تکلیفلرنی اۉرته‌گه قۉیماقچیمیز:

1-     اۉزبېکلر یشیدگن منطقه‌لرده اۉزبېک تیلیده‌گی درسلیکلرنی معیاری تیل اساسیده تیارلب، چاپ اېتیب اۉزبېک اۉقووچیلریگه درس بېریش.

2-     اۉزبېک تیلیده باسیلگن درسلیکلرنی اۉقووچیلرگه یخشی اۉرگتیش اوچون اۉزبېک تیلی و ادبیاتی معلملرینی تیارلش.

3-     گروهی رسانه‌لر واسطه‌لریده نشر اېتیله‌دېگن خبرلر و تورلی برنامه‌لرنی قیزیقرلی قیلیب، یخشی تیلده تیارلب تقدیم اېتیش.

4-     وقت۔وقتی بیلن تیل و ادبیات مسأله‌سیگه بغیشلب علمی سمینارلر اۉتکزیش.

5-     اۉزبېک تیلیده ایجاد اېتیلگن ادبیاتلرنی کېنگ پیمانه‌ده یخشی صفت بیلن چاپ اېتیب اهالیگه یېتکزیش.

6-     شهرلر مرکزلریده ادبی تیوره‌کلر تشکیل اېتیب، اوشبو تیوره‌کلر آرقه‌لی اینیقسه یاشلر اشتراکیده شعر و ادبیات کونلری و کېچه‌لرینی اۉتکزیش.

7-     اۉزبېک فلم‌لرینی کېنگ مقیاسده خلق آره‌سیده ترقتیش و اولرنی تلویزیونلر آرقه‌لی کۉر‌ستیب باریش.

8-     اۉزبېک ایجادکارلری و قلم کشلرینی هر تامانمه حمایت اېتیش، اینیقسه نشر اېتیلگن اثرلری اوچون تشویق و ترغیب اېتیش.

9-     اۉزبېک ادبی سیمالرینی نشانلش عنعنه‌سینی کوچیتیریب اوشبو عنعنه‌نی دوام اېتدیریش.

منبعلر :

1.    اۉزبېکستان ملی انتسکلوپیدیه‌سی. بیرینچی جلد. تاشکینت . 2000 میلادی ییل.

2.     رنگین کمان شعر(بیر گروه یازوچیلر تالیفی) فاریاب دولت مطبعه‌سی. 1369 هجری شمسی ییل.

3.    اۉزبېک ادبیاتی فرهنگی. ذکرالله ایشانچ و محمدعالم کوهکن. فاریاب دولت مطبعه‌سی.

4.     یولدوز جریده سی- ایریم سانلر.

5.     فاریاب نشریه‌سی ایریم سانلر. جوزجانان نشریه‌سی ایریم سانلر.

محمد عالم کوهکن